San'atimiz afsonasi
O'zbekiston xalq artisti, Davlat mukofoti sovrindori, birinchi o'zbek balerinasi
Bernora QORIYEVA
“Mehnat shuhrati” ordeni bilan mukofotlandi
O'zbekiston davlat xoreografiya akademiyasi professori, O'zbekiston xalq artisti, madaniyatimiz taraqqiyotiga ulkan hissa qo'shayotgan mashhur balerina, raqs san'ati malikasi Bernora Qoriyeva yaratgan har bir obraz badiiy barkamolligi, betakrorligi bilan tomoshabinni hayratga soladi. Ularda Sharq ayolining nozik va ta'sirchan qalbi, o'zbek raqs san'atining teran falsafasi, yorqin bo'yoqlari, milliy koloriti, nafosati jilvalanadi. Bernora Qoriyeva — o'zbek balet san'atini ulkan ijod maktabiga aylantirdi. Zero, o'zbek balet san'ati xorij baletlaridan inson ruhiyatining, ichki kechinmalarining, zamon va makon bilan bog'liq orzularining latif qirralari keng ko'lamda tasvirlanishi, an'ana va zamonaviylikning go'zal uyg'unlashuvi bilan ajralib turadi.
Buyuk qalb egalarining hayot yo'llari, ularning ilm-fan sarchashmalaridan, ular yaratgan san'at asarlaridan bahramand bo'lish, ularning insoniylik fazilatlaridan ibrat olish ko'ngilga bir olam zavq, ruhiyatga quvvat baxsh etadi, ezgulik va yaxshiliklarga chorlaydi. O'zbekiston va Qirg'iziston xalq artisti Bernora Qoriyevaning ishonch va sadoqatga to'la 90 yillik umr yo'li, o'sib kelayotgan yosh avlod uchun iqbol bo'stoni, hayot maktabidir.
U 1936 yil 28 yanvar kuni Toshkent shahrida O'zbekiston va Qoraqalpog'istonda xizmat ko'rsatgan san'at arbobi Rahim Qoriyev oilasida tug'ilgan. Bo'lajak balerina 16 yoshida Toshkent Oliy xoreografiya bilim yurtini, 19 yoshida esa Moskva xoreografiya bilim yurtini muvaffaqiyat bilan tamomlaydi. Shundan so'ng Alisher Navoiy nomidagi O'zbek opera va balet katta akademik teatrida faoliyatini boshlaydi.
1957 yil Moskva shahrida o'tkazilgan balet tanlovida Bernora Qoriyeva oltin medalga sazovor bo'ladi. Ana shu muvaffaqiyatdan keyin u Fransiya, Italiya, Angliya, Yamayka, Suriya, Hindiston, Braziliya, Argentina kabi mamlakatlarda mashhur balet ustalari bilan bir sahnada chiqish qiladi. “Oqqush ko'li”, “Bog'chasaroy favvorasi”, “Anna Karenina” kabi dunyoga mashhur baletlarda bosh qahramonlarni yuksak mahorat bilan ijro etadi.
Uning eng yodda qolarli rollaridan biri — Mehri qiyofasidir. Alisher Navoiyning “Sab'ai sayyor” dostoni asosida Lola Oqilova sahnalashtirgan “Suhayl va Mehri” baleti o'zbek san'ati tarixida o'chmas iz qoldirgan asarlardan biri bo'lsa, bu yutuqda Bernora Qoriyevaning hissasi beqiyos.
U Mehri obrazida haqiqiy oshiq qiyofasini yaratdi. Bu rol milliy ruhi, o'zbek xoreografiyasi elementlarining nozik va tabiiy qo'llanilishi bilan ajralib turadi. Mehri qiyofasi go'zallik, latofat va harakatdagi nafosat bilan tomoshabin qalbiga yo'l topgan.
Bernora Qoriyeva sahna bilan cheklanib qolmadi. U bir necha yillar rahbarlik lavozimlarida samarali faoliyat yuritdi. 1979 yilda “O'zbekiston yoshlar baleti” birlashmasini ta'sis etib, 1983 yilgacha unga rahbarlik qildi. 1985 yildan O'zbekiston teatr arboblari uyushmasi raisi, 1994–2002 yillarda esa Alisher Navoiy nomidagi teatr direktori va badiiy rahbari sifatida ishladi. 2004 yil Toshkentda birinchi xususiy raqs maktabini ochdi.
O'tgan asrning elliginchi yillarida balet san'atini rivojlantirish va ommalashtirish oson bo'lmagan. Ammo u harakat qildi va uddaladi. Shu sabab Bernora Qoriyeva nomi nafaqat o'zbek baleti, balki milliy madaniyatimiz tarixida ham abadiy qoladi.
Aslida, madaniyatimizning qadimiy va jonli tarixi noyob hamda tuganmas bir doston bo'lsa, raqs san'ati uning shoh baytlaridir. Bernora Qoriyevaning qahramonlari o'ta yorqin, ko'zni qamashtiradigan darajada nazokatli, pinhona nigohlaridan malohat ufurib turadigan, favqulodda go'zal va betakror edi. Shuning uchun ham uning raqslari mo''jizaviy kuchga ega bo'lar, hammani rom qilardi. Buyuk san'atkorning bir-biridan betakror obrazlari jahonga mashhur asarlar — “Bog'chasaroy favvorasi”dagi Mariya, “Jizel”dagi Jizel, “Oqqush ko'li”dagi Odetta-Odilliya, “Anna Karenina”dagi Anna Karenina, “Suxayl va Mehr”dagi Mehr, “Tanovar”dagi Nurxon, “Afsonalar vodiysida”gi Nargis, “Zaharli hayot”dagi Maryamxon rollari san'at olamida o'ziga xos voqelik bo'ldi.
Ma'lumki, balet — sintetik janr. Unda san'atning bir necha turlari: ssenariy, musiqa, xoreografiya va ifoda vositalari uyg'unlashadi. Unda uzviylik saqlanishi shart. Raqslar musiqa, dramaturgiya va ruhiy holatga mos kelishi kerak. Har qanday balet obrazlilikni va milliy o'ziga xoslikni saqlab qolishi shart. Suhbatlardan birida O'zbekiston xalq artisti, buyuk san'atkor Tamaraxonim shunday degan edi: “O'zbekiston xalq artisti Bernora Qoriyevaning repertuarida “Segoh” konsert nomeri bor. Nihoyatda jozibador, betakror. Shu raqsning kashfiyotchisi baletmeyster Mukarrama xonim klassik raqsning aniq shtrixlarini mohirona topa bilgan, har bir harakat bu kichik xoreografik mo''jizada musiqa ohangi bilan, o'zbek klassik raqsi elementlari esa Yevropa klassik raqsi harakatlari bilan uyg'unlashib ketgan, biri ikkinchisini to'ldirgan va boyitgan”.
San'at tarixining nurli sahifalari bo'lgan buyuk ajdodlarimizning bunyodkorlik va ijodkorlik salohiyati bilan faxrlanamiz. Bernora Qoriyevaning nihoyatda mohir pedagogligi, benazir ustozligi shogirdlari bilan muloqotlarda yanada yorqinroq ayon bo'ladi. Bernora Qoriyeva o'zining bilimi va boy tajribasini bag'rikenglik bilan yoshlarga ulashadi: talabalar uning “Mahorat darslari”ni intiqlik bilan kutishadi. U o'zbek balet san'atini murakkab va jozibador kombinatsiyalar bilan boyitdi. Bernora Qoriyeva yaratgan obrazlar o'zbekona nafisligi, jo'shqin ifoda texnikasining mukammalligi bilan ajralib turadi. U balet ijrochilik amaliyotini takomillashtirdi, yosh balerinalar mahoratini oshirish metodikasini yaratdi. Bugun shu metodikadan O'zbekiston davlat xoreografiya akademiyasi talabalariga saboq bermoqda.
Bernora Qoriyeva O'zbekiston Teatr arboblari uyushmasi raisi, Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida direktor va badiiy rahbar lavozimlarida faoliyat ko'rsatdi. U balet san'atida an'anaviy va zamonaviy usullarni uyg'unlashtirdi, ko'plab uslublarni yangiladi, klassik va milliy usullarni bir-biriga yaqinlashtirib, ularning texnikasi va mahorat darajasini tinimsiz oshirdi. Insoniyat yaratilibdiki, har qanday yangilik turli qarama-qarshiliklarga, ziddiyatlarga duch keladi. U o'zining nozik jussasi bilan zamonlar shiddatiga, sinovlariga bardosh berdi. Hayotining har bir lahzasini san'atga bag'ishladi. Har bir roli ustida tinimsiz izlandi. Izlanishu mashaqqatli mehnat besamar ketmadi — jahonning eng nufuzli sahnalarida ham uning nafis, o'tli, jo'shqin raqslarini katta ishtiyoq va zavq bilan tomosha qilishdi.
Bernora Qoriyeva kabi yuksak tafakkurli san'atkorlar umr bo'yi izlanadi, yangilikka intiladi. Uning rollarida klassik raqs to'qimasiga singib ketgan xalq raqsi harakatlari mujassamlashadi: o'ziga xos zamonaviy va milliy koloritni vujudga keltiradi. Zero, asosiy qahramonlar klassik raqs tilida gapirganlarida ham klassik raqsning ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirib, ularga milliy raqs uslublarini joriy qilish mumkin. Shunda asarlar yanada ta'sirchan kuchga ega bo'ladi.
Kompozitor A.Kozlovskiyning “Tanovar” baletida Bernora Qoriyeva tarixiy shaxs — Nurxon obrazini yaratadi. Uning raqsiy parvozlarida Farg'ona raqs maktabiga oid nafislik, mayinlik, teran mazmundorlikni ilg'ash mumkin. Ayniqsa, bosh, qomat, qo'l va barmoqlarning egilishi bilan bog'liq jozibador holatlarda xalq raqslarining ruhi alohida ahamiyat kasb etadi. O'zbek xalqining asriy an'analarga ega madaniy merosiga, milliy-ma'rifiy taraqqiyotiga nazar tashlasak, eng avvalo uning tafakkur boyligi juda mustahkam ildizga ega ekanligini ko'rishimiz mumkin. Hozirgi davrda dunyo yangilanmoqda. Milliy taraqqiyotning yangi zamon, yangi fikr va yangicha dunyoqarashlari davrida istiqlol nafaqat xalqimiz hayotida, balki tafakkurida ham juda katta o'zgarishlar yasamoqda.
Xoreografiya san'ati aynan hissiyotdan, ko'ngilning rang-barang manzaralaridan, tug'yonlar kurashidan tarkib topadi. Muhabbat va xiyonat, do'stlik va razolat, sadoqat va rashk — bularning barini raqs san'ati o'z izmiga sola oladi, uning ta'sirchan “tili” yordamida barcha tuyg'ular, ruhiy iztiroblar, orzu va armonlar xususida go'zal hikoya qilish mumkin. Albatta, sahnada inson his-tuyg'ularining turli ko'rinishlarini aks ettirish jarayonida bularning barchasida xalq qo'shiq-raqslaridan, san'atimizga kirib kelgan asriy an'analaridan ijodiy foydalanish kerak. Lekin bunda zargarona iste'dod, yuksak mahorat zarur. San'at soxtalikni ko'tarmaydi, uning ravnaqi uchun haqiqiy fidoyilar zarur. Hamisha izlanishda bo'lganmiz, yangi ifoda vositalarini biz Farg'ona xalq raqslari boy dunyosidan, Yevropa klassik raqsi xazinasidan izladik. “Dilxiroj”, “Ufori saxta”, “Sadr” va “Tanovar” kabi mashhur xalq raqslari usullarini asos qilib olgan holda ular ruhiga uyg'un bo'lgan yangi elementlarni singdirdik. Ko'proq tarixiy mavzuda asarlar yaratish kerak. Men hamon Ulug'bek Musayevning “To'maris”, “Afsonalar vodiysida” baletlaridagi qahramonlarimni sog'inaman. Ular bilan qadimiyat vodiylarida sirlashayotganday his qilaman o'zimni. Bu asarlarda ildizlari tarix bilan tutashgan yangicha timsol, o'zgacha taxayyul, inson ruhiyati, qalb ozodligi bor edi. Zero, ibtidoning boshlanishi-yu, jamiki go'zallikning avvali xalqimizning o'ziday oddiy, o'zidek buyuk milliy san'atimizdir, — dedi Bernora Qoriyeva.
Balet san'atida libretto, musiqa, raqs va tasviriy vositalarning bir butunligiga erishish katta mahorat talab qiladi. Mazkur komponentlarning birlashuvi uning ta'sir kuchini boyitadi va eng yuqori cho'qqilarga olib chiqadi. O'zbekiston xalq artisti, benazir san'atkor Mukarrama Turg'unboyevaning “Moviy maqom” deb nom olgan oxirgi raqs asari Bernora Qoriyeva uchun yaratilgan edi. Bu osuda va maftunkor asarni hozir ham ko'pchilik hayajon bilan eslaydi. Qo'llarning nafis talpinishi, barmoqlarning nazokat ila charx urishi, oyoq uchiga ko'tarilib, ohista aylanishlar tomoshabinni o'ziga rom etish barobarida milliy maqom san'atining naqadar betakror ekanligini yanada yorqin aks ettiradi. Maqom san'atining balet raqsida shu ko'rinishda tabiiy va jozibador namoyon bo'lishi san'at taraqqiyoti uchun alohida hodisa hisoblanadi.
Jamiyat yangilanayotgan, milliy va umuminsoniy qadriyatlar tiklanayotgan bir davrda olam va odam o'rtasidagi munosabatlarni yangicha tamoyillar vositasida o'rganish va tadqiq qilish kun tartibidagi eng muhim masalaga aylandi. Millatlarning o'ziga xosligi, milliy o'zligini anglash jarayoni sahnada aks etayotgan qadimiy marosimlar, rasm-rusumlar, urf-odatlar, qadriyatlarni, an'analarni o'rganish orqali takomillashib boradi. “Moviy maqom”da an'ana va zamonaviylik, o'zbek xalq raqslari va klassik balet elementlari mujassamlashadi. Aslida, sahnada ayol qalbini, his-tuyg'ularini turli holatlar va ko'rinishlarda aks ettirish oson emas. Bernora opa ustozi Mukarrama Turg'unboyevadan milliy musiqani yurak bilan tinglashni, yurak bilan his qilishni o'rgandi.
U o'zbek balet san'atida noyob kashfiyotlar, ixtirolar, yangi raqsiy shakllarni yaratdi. Ustozlardan o'rganganlarini bir umr o'z ijodida saqlab qoldi va rivojlantirdi. U balet san'atida butunlay yangi yo'nalish — Sharq ayolining betakror latif va mayin qiyofasini yaratdi. Bernora Qoriyeva jamiyatdagi barcha quvonchli voqealarni, tarixiy hodisalarni raqs asarlari bilan tarixga muhrlashga harakat qildi. U haqiqiy ma'nodagi dramatik raqqosa, dramatik aktrisa sifatida o'zbek raqs san'atida yangi sahifa ochdi. Tomoshabin tafakkurini boyitgan, ruhiyatiga ta'sir qilgan, qalbiga hayotsevarlik, mehr-muhabbat tuyg'ularini baxsh etgan betakror obrazlar yaratdi.
O'zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti sovrindori Bernora Qoriyeva ijodiga bag'ishlab monografiyalar, hujjatli filmlar yaratilgan. “Bernora Qoriyeva raqsga tushadi”, “Men balerinaman” kabi asarlarda serqirra ijod inson qalbi va ruhiyatining ko'zgusiga aylangan. U Yevropa, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika mamlakatlarida bir necha marta ijodiy safarlarda bo'ldi, o'zbek raqs san'atining dovrug'ini butun dunyoga yoydi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Milliy raqs san'atini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi qarorida to'g'ri ta'kidlanganidek, “ushbu san'atni bugungi kunda jamiyatimiz hayotining barcha sohalarida ro'y berayotgan tub o'zgarishlarga mos holda rivojlantirish, milliy raqsning turli yo'nalish va namunalarini, mamlakatimizning turli mintaqalarida shakllangan mumtoz raqs maktablarini qayta tiklash va kelajak avlodlarga bezavol yetkazish hamda bu boradagi ta'lim-tarbiya, targ'ibot ishlarini kuchaytirishni taqozo etmoqda”. Darhaqiqat, jamiyatda odamlar o'rtasida o'zaro hurmat, mehr-oqibat va hamjihatlik muhitini shakllantirishda, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni asrab-avaylash hamda takomillashtirishda jozibador, maftunkor raqs san'atining o'rni va nufuzi beqiyos.
Yoshlarimizning suyukli ustozi Bernora Qoriyevaning betakror raqslari o'zbek milliy san'atining umumbashariy madaniyat xazinasiga qo'shilgan noyob durdonalari hisoblanadi. Ular etnografik-estetik, lirik-dramatik xarakterga, mukammal syujet va kompozitsiyaga ega yaxlit asar sifatida alohida tadqiqot manbai bo'lishga munosibdir. Bernora Qoriyevaning qahramonlari nihoyatda yorqin, ular jo'shqin insonni, uning zamon va makonning yaxlit qiyofasiga aylangan qalbini namoyon etadi. Uch ming yillik shonli tarixga, turli yo'nalishlarga, rang-barang ifoda usullariga ega bo'lgan o'zbek raqs san'ati o'zining boy an'ana va qadriyatlarini saqlab, davr bilan hamnafas, bosqichma-bosqich rivojlanib bormoqda. Professor Bernora Qoriyeva ulug' ajdodlardan meros bebaho san'atimizni asrab-avaylash, uning unutilayotgan usullarini qayta tiklash, kelajak avlodlarga bezavol yetkazish kabi mas'uliyatli vazifani o'z zimmasiga olgan fidoyi ustozlardan biri.
Albatta, har bir xalq umumbashariy olamga o'zining tarixiy-ma'rifiy qiyofasi, milliy qadriyatlari, madaniy an'analari bilan kirib keladi. O'zbek raqs san'atining tarkibiy qismi bo'lgan balet san'ati taraqqiyoti ijodiy rivojlanish va ilmiy izlanishlar ko'lamining kengayib borishi bilan xarakterlanadi.
Balet maktablarida hamisha tartib-intizom qat'iy bo'lgan. Bernora opa bolalikdan shu qoidalarga amal qilishga o'rgangan. Sahnaning ham o'z qonun-qoidalari mavjud. U o'z mashg'ulotlarida raqs san'atining ochilmagan qirralarini kashf qilishga, nazariy-amaliy jihatdan uni yanada takomillashtirishga intiladi. Ustozning saboqlari o'zbek raqs san'atshunosligi va raqs ta'limi uchun nihoyatda zarur. Raqs — o'zbek zaminida shakllangan eng qadimgi madaniyatlardan biridir. Vatan o'tmishi, xalq urf-odatlari, inson omili, uning ma'naviy-ma'rifiy tamoyillari insonning kelajak orzu-maqsadlari bilan uyg'unlashsa, uning ta'sirchanligi va samaradorligi yanada oshadi. Boy tarixga ega xalq raqs san'atining balet sahnasiga kirib kelishi milliy madaniyatimizning nurli istiqbolidan darak beradi.
Tarixiy obrazlarni yaratar ekan, Bernora opa voqeliklar zamiridagi mohiyatni va inson ruhiyatini, ichki kechinmalarini falsafiy mushohada etishga, olam va odam, inson va tabiat o'rtasidagi munosabatlarni chuqurroq ochishga intiladi. Bugungi kunda talabalarga madaniy meros va raqs san'ati ijodiyoti, uning ilmiy-nazariy muammolari, an'anaviy va zamonaviy ijod shakllari, ijro uslublari tahlili bo'yicha ma'ruzalar o'qiydi, mashg'ulotlarda ortda qolgan yillarni mehr bilan eslaydi, sahna mashaqqatlari haqida ibrat bo'larli voqealarni so'zlab beradi.
O'zbek san'atining asl durdonalarini yosh avlodga o'rgatish va xalqaro miqyosda yanada kengroq targ'ib qilish uchun Bernora Qoriyeva kabi yuksak salohiyatli ustozlarning tajribasiga tayangan holda, madaniy diplomatiyaning optimal yo'llarini, zamonaviy va innovatsion usullarini joriy qilish davr talabiga aylandi. Bu sohani egallashda qalb sofligi, uning ezgulikka moyilligi, ko'ngil ochiqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Hazrat Navoiy aytganlaridek, “ko'ngli poku ham ko'zi pok, tili poku, so'zi poku, o'zi pok”likka intilish komillikka erishishning birinchi shartidir. Raqs san'atini sevish va anglash orqali jamiyatning sog'lom ma'naviy qiyofasi yaratiladi, yoshlarning qalbi poklanadi, ularga insonni qadrlash, hurmat qilish, e'zozlash tuyg'ulari singdiriladi. Zero, Sharqda doimo moddiy olamdan ruh olamiga ko'tarilish, qalbni tozalash insonning komillik sari tashlagan qadami sifatida baholangan.
San'at — insonlarni birlashtiruvchilik, uyushtiruvchilik va aniq maqsadga yo'naltirishdagi funksiyalari orqali vatan taraqqiyotiga ijobiy ta'sir o'tkazib boradi. Uchinchi Renessans poydevorini yaratayotgan O'zbekiston zamini azaldan bashariyat sivilizatsiyasiga beqiyos hissa qo'shgan, jahon ilm-fani va madaniyati yo'nalishini belgilab bergan ulug' allomalari, buyuk mutafakkirlari bilan shuhrat qozongan.
Taraqqiyot millatning uyg'onishidan, Vatan va xalq istiqboli uchun jon kuydirayotgan, fidokorona mehnat qilayotgan ulkan shaxslarning ulug'lanishidan boshlanadi. Kuni kecha bahor faslining eng go'zal, eng shukuhli ayyomi — 8 mart bayrami arafasida muhtaram Prezidentimizning Farmoniga binoan “Mehnat shuhrati” ordeni bilan taqdirlangan buyuk san'atkorimiz Bernora Qoriyevaning umr va ijod yo'li — o'sib kelayotgan yosh avlod uchun fidoyilik, muhabbat va mehr maktabidir.
Shuhrat TOXTASIMOV,
O'zbekiston davlat xoreografiya
akademiyasi rektori, professor.
Hulkar HAMROYEVA,
O'zbekiston davlat xoreografiya akademiyasi
professori, filologiya fanlari doktori.