Saxovatpeshalik eng ulug' fazilat, ammo…

“Ko'rmaganning ko'rgani qursin!”

Rivoyat qilishlaricha, qadimda davlatmandlikni orzu qilgan bir dehqon ozgina yeridan ungan hosilni ham qo'ni-qo'shni, yoru birodarlari bilan baham ko'rarkan. Buning ustiga, yon-atrofidagi kishilarning ham yerini haydab, urug' sepish, parvarish qilish, hosil yig'ib olishiga qo'lidan kelganicha qarasharkan.

Uning bu harakati qishloq ahlida ajablanish uyg'otibdi:

— Bu ketishda qachon boyiysiz? O'zingizni o'ylasangiz bo'lmaydimi, boshqalar bilan nima ishingiz bor?

— Ha, endi, Xudo “ol, qulim” desa, bir kuni molu davlat o'z oyog'i bilan keladi. Hamma narsaning vaqti-soati bor, — deb javob bergan dehqon yana o'z mehr-muruvvatini darig' tutmay, hammaga baravar topganidan ulashaveribdi. Aytganiday, Allohning marhamati bilan dehqonning hosiliga hosil qo'shilib, boyib ketibdi. Hash-pash deguncha qishloqning boyvachchalari qatoriga qo'shilib, hech kimni mensimay qo'yibdi. Besh qo'lini baravar og'ziga tiqqan boyning avvalgi saxovatpeshaligidan asar ham qolmabdi. Aksincha, u beva-bechoralarga shafqat qilmaydigan, ularning yerini, hosilini tortib oladigan odat chiqaribdi. Qisqasi, avvalgi xokisor, kamsuqum dehqon badnafs va ochko'z kimsaga aylanibdi. “Ko'rmaganning ko'rgani qursin” degan naql, balki, shunday voqealarga ishoradir.

Ko'p o'tmay, uning butun boyligi kunpayakun bo'lib ko'kka sovurilibdi. Tomorqasi hosil unmaydigan qatqaloq joyga aylanibdi. Boy hayron emish: “Nega avval oshig'im olchi edi, endi esa sho'rim quridi?” U o'ylab-o'ylab, qishloqda yashovchi bir donishmand kishining huzuriga yo'l olibdi. Avvaldan uning xatti-harakatlarini kuzatib yurgan oqil kishi boyning nima maqsadda kelganini darhol anglabdi va salmoqli ohangda so'z boshlabdi:

— Yaqin o'tmishingni bir esla, sen avval juda qo'li ochiq, saxiy eding, hamma seni maqtardi. O'zing qiynalsang ham, o'zgalarni o'ylaganing uchun Alloh seni siyladi, o'z marhamatini ko'rsatdi. Boyiding, ammo bosar-tusaringni bilmay qolding, aqlingni yo'qotding. Davlatmand bo'lishing bilan kambag'allarga shafqat qilmay qo'yding, ularning hatto bo'yradek yeriga ham ko'z olaytirding. Qisqasi, sen Yaratgan egamning qahriga uchrading. Endi kimdan najot istaysan? Boshingga tushgan parokandalikni yo'qotmoqchi bo'lsang, avvalgi holingga qayt, qo'ling va bag'ring ochiq bo'lsin!

Boy o'zidan o'tgan katta xatolik sababini anglabdi-yu, ortiga ravona bo'libdi. Tez orada o'zining avvalgi qiyofasiga, yashash tarziga qaytibdi.

Bundan anglashiladiki, xayr-saxovatni o'z o'rni va makoniga qarab qilgan kishining biriga o'n qaytadi.

Darvoqe, saxovatpeshalik xalqimiz hayotida eng qadrlanadigan xislat. Ayniqsa, Ramazoni sharifda uning qadr-qimmati, mazmun-mohiyati boshqa paytga qaraganda ko'proq bo'y ko'rsatadi. Buning ziddi — ziqnalik, xasislik sifati ham nafaqat bizda, balki butun dunyoda ildiz otganki, u faqat qoralanadi. Qaysi davr bo'lishidan qat'i nazar, har ikkisi odamzod hayotida turlicha ko'rinish bilan namoyon bo'lib turadi. “Beruvchi qo'l Allohga xush keladi”, “O'ng qo'ling berganini chap qo'ling bilmasin!”, “Minnatli osh tatimas” kabi naqllar zamirida xayr-saxovatli bo'lishning afzal ekanligiga ishora bor.

Ma'rifiy shakldagi oliyhimmatlik

Yunusobod tumanidagi 63-umumta'lim maktabida xalqimizning sevimli shoirasi Zulfiya tavalludi kuniga tayyorgarlik qizg'in. Tadbirga “Ishonch” gazetasi tahririyati xodimlari kelishadi. Ha, bu galgisi butunlay boshqacha. “Mening Navoiy bobom” insholar ko'rik-tanlovida ishtirok etgan o'quvchilar kim g'olib bo'lishini intiq kutishmoqda. Kim ham inshosi e'tirof etilishini xohlamaydi, deysiz? “Mulla bilganini o'qiydi” deganlaridek, 100 o'quvchining yozgani xilma-xil. Birovniki silliq va ravon, yana biri buyuk mutafakkirning qaysidir asariga baho bergan, kimdir Navoiy nega bunchalar daho ekanligini ta'riflagan.

— Maktabimizning hamkorlari juda ko'p, — deya hikoya qiladi ta'lim maskani rahbari Rohila Vahobova. — “Ishonch” gazetasi tahririyati bilan joriy o'quv yili boshidan hamkorlik o'rnatdik. Bunga muvofiq, hazrat Alisher Navoiy tavallud topgan 9 fevral sanasi arafasida insho yozish bo'yicha ko'rik-tanlov o'tkazdik. O'quvchilar Navoiy haqida jo'shib yozdi, izlandi, asarlarini o'qidi, xullas, buyuk siymo haqidagi tasavvurlari ancha boyidi. Tahririyat tomonidan g'oliblarga pul mukofoti ajratildi. Ma'rifiy shakldagi oliyhimmatlikda ikki maqsad bor: ommaviy kitobxonlikni rivojlantirish orqali yoshlarni rag'batlantirish. Tahririyat xodimlarining g'oliblarga sovg'ani topshirish marosimi chinakam bayramga aylanib ketdi. Birinchi o'rin sohibasiga ikki, ikkinchi o'ringa bir yarim, uchinchi o'ringa esa bir milliondan pul mukofoti naqd holda topshirildi. O'zbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasining nufuzli nashri rahbariyati, ijodiy xodimlari xuddi shunday hamkorlikni boshqa ta'lim muassasalari bilan ham o'rnatsa, xayr-saxovat ko'rsatish orqali kitobxonlikni rivojlantirishga, yoshlar ma'naviyatini yuksaltirishga hissa qo'shgan bo'lardi. Qani edi, boshqa nufuzli nashrlar ham “Ishonch”dan ibrat olsa…

 Oshkora emas, pinhonasi yaxshi

Imkoniyati cheklanganlar uchun turli davlat va jamoat tashkilotlari tomonidan bayram, hayit munosabati bilan sovg'a-salom ulashish — bizda azaliy qadriyat, yaxshi odat. Nogironligi bo'lgan shaxs o'ziga ko'rsatilgan e'tibordan mamnun bo'ladi, albatta. Unga, aslida, davlat tomonidan ko'rsatilayotgan g'amxo'rlik ham e'tiborga molik. Biz shunday davrga yetib keldikki, inson ongi, tafakkuri, or-nomusi va hamiyati ancha chuqurlashdi. Bu har bir kishining o'z xatti-harakati to'g'ri yoki noto'g'ri ekanligini o'ylab ko'rishga undaydi. Ba'zida qosh qo'yaman deb, ko'z chiqarib qo'yish ham mumkin. Bu turli ijtimoiy tarmoqlar faollashgan zamonda ro'y berayotganiga misollar juda ko'p. Ayniqsa, xayr-saxovat ko'rsatish bobida oshkora emas, pinhona yo'l tutish afzal bo'lib qoldi… Nega deysizmi?

— O'g'lim birinchi guruh nogironi. Tayanch harakati serebral falajligi tashxisi bilan, mana, 16 yoshga yetdi. Ammo uning nutqi bor, — dedi Yashnobod tumanida istiqomat qiluvchi Z. ismli ayol. — Yangi yil arafasida “Navro'z” mahallasi vakillari uyimizga sovg'a-salom bilan kirib kelishdi. O'g'lim xursand, mehmonlar u bilan suratga tushishdi. Shunda bolam: “Tag'in bu rasmni internetga qo'yib yubormang!” deb ogohlantirishiga qaramay, o'g'limning aravachadagi surati qaysidir ijtimoiy tarmoqqa qo'yilibdi. Aqli butun, ziyrak va zukko bolam telefon orqali o'z suratini ko'rdi-yu, menga gapira ketdi: “Oyi, qani ularning va'dasiga vafosi? Qo'ymaymiz, shunchaki esdalikka, deyishgandi-yu! Nima, mening nogironligimni hammaga oshkora qilish shartmidi? Keragi yo'q bunaqa xayr-saxovatning! Mening ham or-nomusim, g'ururim bor, nogironlik peshonamga yozilgan bo'lsa, nima qilay? Yaxshilikni ovoza qilish minnat emasmi?” Unga taskin bergan bo'ldim: “Mayli, sen xafa bo'lma, axir ular ham o'z ishlarini rasmiylashtirib qo'yishi kerak. Davlat idorasi mahalla ham, bolam!” Ammo o'ylab qarasam, bolamning gapida jon bor. Har qanday yaxshilik Allohning roziligi uchun qilinadi, uni ovoza qilish, boshqalarga ko'z-ko'z qilish riyoga kirmaydimi?

Ha, xalqimizda “Minnatli osh tatimas” degan hikmat bor. Ona ta'kidlaganidek, imkoniyati cheklangan, boquvchisini yo'qotgan, kam ta'minlangan, yetim-esirga ko'rsatiladigan mehr-muruvvat oshkora emas, pinhona bo'lgani yaxshiroqdir. To'g'ri, mahalla — davlat siyosatini amalga oshiradigan nufuzli tuzilma, uning faollari gardaniga aynan shunaqa vazifa yuklatiladi. Lekin ehtiyojmand qatlam vakillari uyiga borib, ularning xohish-irodasiga zid ish qilish qanchalik to'g'ri?

Zakot — moliyaviy ibodat, xayr-saxovatning oliy shakli

Zakot — dini islomdagi farz amal bo'lib, moliyaviy ibodatdir. Uning “o'sish”, “salohiyat” degan ma'nosi bor. Istilohda esa zakot — boy kishi mol-mulkining ma'lum bir qismini kambag'al kishiga mulk qilib berishidir. Zakotni oshkor ham, maxfiy tarzda ham berish mumkin. Demak, buning zamirida xayr-saxovatning nafaqat oshkora, balki yashirin shakli ham bor. Zakot berishda nisob va bir yil o'tishi hisobga olinadi. Nisobning so'mdagi qiymati tilla narxi o'sishi yoki kamayishiga qarab o'zgaradi.

— Zakotning farzligiga Qur'oni karim, hadislar, ummatning ijmosi (ittifoqi) dalolat qiladi, — deydi O'zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi bosh mutaxassisi Hikmatulloh domla Toshtemirov. — Alloh taolo shunday deydi: “Namozni qoim qiling va zakotni bering” (“Baqara” surasi, 43-oyat). Qur'oni karimda aynan shu jumla buyruq ko'rinishida takror-takror kelishi bejiz emas. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam islom besh arkon ustiga qurilganini zikr qilib, buning ichida zakotni ham sanaganlar (Imom Buxoriy rivoyati). Zakot bermaydigan bandalarni Alloh taolo qattiq azob bilan ogohlantiradi: “Oltin va kumushlarni kon (maxfiy xazina) qilib olib, ularni Alloh yo'lida sarf qilmaydiganlarga alamli azob haqida “xushxabar” bering!” (“Tavba” surasi, 34-oyat).

Zakot beruvchi bandalar farz amalga sodiq bo'lganlari uchun uning mol-mulkini Alloh muhofaza qiladi, kamayishdan, xavf-xatardan, turli balo-qazolardan asraydi.

* * *

Saxiylik va baxillik. Qaysi biri afzal, qaysi birini tanlaysiz? Albatta, saxiylik ustun turadi. Nafaqat biz yashab turgan tuzum, muhit, makon, balki ma'naviy-ma'rifiy merosimizda ham bu fazilatga go'zal ta'rif beriladi. Misol: 2005 yilda “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi tomonidan nashr qilingan “O'zbek xalq maqollari” to'plami mundarijasiga ko'z yugurtirsak, “Saxiy bilan baxil bir buloqdan suv ichmas”, “Saxiy xor bo'lmas, baxil behishtga kirmas”, “Saxiyning ishiga baxilning tishi qamashar”, “Saxiy topsa, o'rtada, baxil topsa, xaltada”, “Qo'lingdan bermasang, yo'lingdan ber, yo'lingdan bermasang, so'zingdan ber” singari asrlar sinovidan o'tgan xalq maqollari ko'p uchraydi…

Bu hikmatlar bejizga aytilmagan, albatta.

Hulkar TO'YMANOVA,

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist.