Sun'iy intellekt

har qanday kuchli vositalar singari u ham xavflardan xoli emas!

— Samadov?

— Labbay, ustoz…

— Qani, turib javob ber-chi, Nyutonning birinchi qonuni nima haqida?

Erinibroq o'rnidan turgan kursdoshim ustozga qarab:

— Haa… bu… ob'yektga tashqi kuch ta'sir qilmasa, u o'z holida qoladi, — dedi biroz noaniq va ishonchsiz ohangda.

— Barakalla, o'tir. Sizlarga turinglar, javob beringlar deb savol bermasa, joylaringdan jilgilaring ham kelmaydi-ya. O'zi talabalar Chat-ji-pi-tiga o'xshaydi, savol bermaguningcha javob bermaydi, bersang, bilsa-bilmasa, gapni olib qochib gapiraveradi…

— Haa… Ustozlardan bu gapni tez-tez eshitaverib, hadeganda “zet avlodligimizni” ta'kidlayveradigan tanishlarning gap-so'zlaridan qulog'imizning ham diydasi qotdi. Xohlaymizmi-yo'qmi, vaqt o'tgan sayin tushunyapmizki, bugun tanobini tortmasak, ertaga bizning tanobimizni tortib qo'yadigan bilimlar bor.

Hozirgi kunda “ChatGPT” yoki boshqa sun'iy intellekt tizimlari bilan ishlash – yangi avlodning kundalik tajribasiga aylangan. Ular bilim manbai va yordamchi sifatida, hatto ijodkor sherik sifatida hayotimizga kirib keldi. Ustozning: “O'zi talabalar Chat-ji-pi-tiga o'xshaydi, savol bermaguningcha javob bermaydi…” degani nafaqat yumor, balki hayotiy haqiqat. Sun'iy intellekt ham shunday: unga aniq savol berilmasa, foydali va asosli javob olish qiyin. Shu bois bugun bizga kerak bo'ladigan birinchi narsa – bilimni boyitish va uni izlashga tayyor bo'lishdir. Sun'iy intellektning ijobiy tomonlari juda ko'p. Masalan: u katta hajmdagi ma'lumotlarni soniyalarda tahlil qilishi, murakkab hisob-kitoblarni tezlik bilan bajarishi va insonning ijodiy ishlarini yanada boyitishi mumkin. Sun'iy idrok yordamida tibbiyotda kasalliklarni erta aniqlash, ilm-fan tadqiqotlarini tezlashtirish, hatto til va madaniyatlarni birlashtirish imkoniyati mavjud. “Google Scholar”, “Gemini”, “Kling AI” yoki “ChatGPT” kabi vositalar yordamida talabalar o'z bilimini kengaytirishi, ijodkorlar yangi g'oyalarni shakllantirishi mumkin.

Sun'iy intellekt allaqachon insonlar hayotiga shu qadar chuqur kirib bordiki, hatto u bilan “turmush qurganlar” ham bor ekan. Chet el OAVda bir nechta shunday holatlar muhokama markaziga chiqdi: ayrim insonlar sun'iy intellekt asosida yaratilgan virtual hamroh bilan “rasmiy” munosabat o'rnatganini e'lon qilgan. Masalan, AQSh va Yaponiyada SI — sun'iy intellekt-botlar bilan nikoh ramziy marosimlar orqali “qayd etilgani” haqidagi xabarlar jamoatchilikni ikkiga bo'ldi — kimdir buni zamon ta'siri desa, kimdir jamiyatdagi yolg'izlik va ruhiy bo'shliqlarning oqibati deb hisobladi. Bu holat sun'iy intellektning imkoniyatlaridan ko'ra, insonning unga bo'lgan ruhiy bog'lanishi qanchalik kuchayib borayotganini ko'rsatadi. Olimlar bunday jarayonni ehtiyotkorlik bilan tahlil qilish lozimligini ta'kidlashgan. Chunki sun'iy intellekt insonni tushunayotgandek tuyulsa-da, ammo u his qilmaydi, javobgarlikni zimmasiga olmaydi va haqiqiy ijtimoiy munosabatlarning o'rnini to'liq bosa olmaydi. Shu jihatdan, sun'iy intellekt bilan “munosabatlar” texnologiya taraqqiyoti bilan bir qatorda, insoniyat oldida turgan psixologik va axloqiy savollarning javobini ko'ndalang qo'ymoqda.

Ammo, har qanday kuchli vosita kabi, sun'iy intellekt ham xavflardan xoli emas. Salbiy tomonlari orasida noto'g'ri yoki manipulyatsion ma'lumot tarqatish, shaxsiy hayotga tajovuz qilish, hatto ayrim ish o'rinlarini avtomatlashtirish orqali qisqartirish xavfi mavjud. Shu bois sun'iy intellekt bilan ishlashda ehtiyotkorlik va tanqidiy tafakkur eng zaruriy vositalardan biri hisoblanadi. Odamlar o'z bilimini faollashtirmasa, sun'iy intellekt faqatgina ko'makchi bo'lib qoladi, boshqaruv esa unga o'tib ketishi mumkin. Shuningdek, aksariyat odamlar salomatlik yoki diniy masalalarda sun'iy intellektga haddan ziyod ishonib, noto'g'ri maslahatlar olish hollari ham uchrab turadi. Masalan, so'nggi yillarda “ChatGPT” va boshqa sun'iy intellekt tizimlari tomonidan berilgan noto'g'ri tibbiy yoki ruhiy tavsiyalar natijasida, foydalanuvchilar salomatligini xavf ostiga qo'ygan holatlar qayd etilgan. Ba'zilari esa diniy masalalarda ma'lumot so'rab, o'z qarorlarini sun'iy intellekt tavsiyalariga tayangan holda qabul qilgan. Bu holatlar olimlar va mutaxassislarni ogohlantiradi: sun'iy intellekt yordamchi bo'lishi mumkin, ammo insonning tanqidiy tafakkuri, bilim va maslahatlarni haqiqiy manbalardan tekshirish qobiliyati har doim birinchi o'rinda turishi lozim.

Kelajakda sun'iy intellektning qanday rivojlanishi ko'p jihatdan bizning unga munosabatimizga bog'liq bo'ladi. Olimlar fikricha, sun'iy intellekt insoniyat bilan hamkorlik qiluvchi, axloqiy va huquqiy chegaralarga rioya qiladigan tizimga aylanadi. Ilon Mask va Stiven Xoking kabi mutaxassislar sun'iy intellektning salohiyat xavfini ta'kidlagan bo'lsalar-da, to'g'ri boshqarilsa, u insoniyat tarixidagi eng katta yutuqlardan biriga aylanishi mumkinligini bildirganlar. Mashhur yozuvchi Ayzek Azimov sun'iy intellektni nafaqat ilmiy-fantastik g'oya sifatida, balki insoniyatning axloqiy va mas'uliyatli munosabatini sinovdan o'tkazuvchi vosita sifatida ko'rgan. Uning mashhur “Uchta robot qonuni” – robotlar insonlarga zarar yetkazmasligi, inson buyruqlariga bo'ysunishi va o'zini himoya qilishi lozim degan qoidalar – hozirgi kunda sun'iy intellekt xavfsizligi va axloq me'yorlari haqida olib borilayotgan ilmiy bahslarga bevosita taalluqli. Unga ko'ra, robot hech qachon insonga jarohat yetkazmasligi, hatto harakatsiz qolish orqali ham insonning zarar ko'rishiga yo'l qo'ymasligi lozim. Robot inson tomonidan berilgan buyruqlarga bo'ysunishi shart, ammo bu buyruqlar insonga jarohat yetkazishga sabab bo'lsa, bajarilmaydi. Shuningdek, robot o'z mavjudligini himoya qilishga majbur, biroq bu himoya insonga jarohat yetkazmasligiga va inson tomonidan berilgan buyruqlarga bo'ysunishiga qarshi kelmasligi kerak. Hozirgi vaqtda sun'iy intellektning rivojlanishi aynan Azimovning ogohlantirishlarini tasdiqlayotgandek, texnologiya inson bilan hamkorlik qilsa, ilm-fan va ta'limda inqilobiy o'zgarishlarni amalga oshirishi mumkin, ammo noto'g'ri ishlatilsa yoki inson tomonidan mas'uliyatsiz boshqarilsa, xavf va noto'g'ri qarorlar keltirib chiqarishi mumkin. Kelajakda SI rivojlanishi Azimov keltirgan prinsiplarga amal qilsa, u insoniyat uchun haqiqiy sherik va yordamchi bo'ladi, ilm-fan va ta'limni boyitadi, murakkab ishlarni osonlashtiradi va inson tafakkurini yangi darajaga ko'taradi. Shu tariqa, fantastik hikoyalar bugungi kundagi texnologiya bilan uchrashib, sun'iy intellektning ijobiy kelajagi faqat insonning mas'uliyatli yondashuvi bilan bog'liq ekanini ko'rsatadi. Ayzek Azimovning “O'qituvchi odam bo'lgan ekan” hikoyasi sun'iy intellekt kelajagi haqida bashorat deyish mumkin. Hikoyada robotlar va SI bilan to'la muhitda ulg'aygan bolalar tasvirlanadi, lekin ular haqiqiy bilim va axloqiy qadriyatlarni inson o'qituvchilar orqali oladi. Shu bilan birga, hikoya texnologiya qanchalik rivojlangan bo'lmasin, insonning ta'limdagi roli va mas'uliyati ajralmasligini ko'rsatadi. Hikoya SI tizimlari kelajakda qanday rivojlansa ham uning foydasi va xavfsizligi faqat inson tafakkuri va bilimli yondashuvga bog'liq ekanini ko'rsatadi.

Shuningdek, bugungi kunda ko'pchilik sun'iy intellekt imkoniyatlaridan bexabar bo'lib, SI orqali yaratilgan video, rasm va boshqa kontentlarni haqiqiy va sun'iy mahsulotdan ajrata olmayapti. Bu oddiy holatdek tuyulishi mumkin, lekin kelajakda sun'iy intellektdan xabardor bo'lmaslik jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: yolg'on va manipulyatsion ma'lumotlar qurshovida qolish, shaxsiy hayotga tajovuzlar, ish va karyera masalalarida qiyinchiliklarga duch kelish xavfi ortadi. Shu sababli, bugun SI bilan ishlashni bilish, tanqidiy tafakkur va texnologiyadan xabardor bo'lish kelajakda muvaffaqiyat va xavfsizlikning kaliti bo'ladi.

Sun'iy intellekt bugungi dunyoda nafaqat texnologik yutuq, balki insoniyat hayotini shakllantiruvchi kuchga aylanyapti. U bilim olish, ijodiy ishlarni boyitish, murakkab jarayonlarni tezlashtirish imkonini beradi, lekin uning xavfsizligi va foydasi faqat inson tafakkuri, axloqiy mas'uliyati va tanqidiy yondashuviga bog'liq. Shu bois bilimni faollashtirish, texnologiyadan xabardor bo'lish va SI bilan mas'uliyatli ishlash nafaqat shaxsiy muvaffaqiyat, balki jamiyatning barqaror rivoji uchun ham zarur.

Farangiz ABRUYEVA,

O'zbekiston jurnalistika va ommaviy

kommunikatsiyalar universiteti

talabasi.