Ayb telefondami?

Avtobusda, metroda, navbatda turganda, hatto oilaviy davrada ham bir manzara köp uçraydi: boş egilgan, qölda telefon. Şu holatni körgan katta avlod vakillari, odatda, boşlarini sarak-sarak qiladi-yu, şartta bir xil xulosaga keladi: “Yoşlar telefonga boğlanib qoldi”. Göyoki telefon bugungi avlodning eng katta muammosiga aylangandek. Lekin masalaga biroz çuqurroq qaralsa, savol boşqaça tus oladi: muammo haqiqatan ham telefonning özidami?

Bir paytlar kitob öqiyotgan yoşlarni “hayotdan uzilib qolgan” deyişgan bölsa, bugun telefonda vaqt ötkazayotganlarni “bekorçi” deyiş odatiy hol böldi. Aslida esa har ikki holatda ham odam muayyan narsalardan qoçmoqda: zerikişdan, bosimdan, yolğizlikdan yoki şunçaki reallikdan. Telefon — vosita. Unga qanday maqsad yuklanişi esa odamning öziga boğliq.

Bugungi yoşlar nega telefonsiz yaşay olmayapti? Buning sababi nimada? Çunki telefon unga bir vaqtning özida ham hordiq, ham muloqot, ham daromad, ham öqiş, ham maşhurlik, ham qoçiş imkonini beradi. Kitob esa buning aksi: sukut, sabr va diqqat talab qiladi. Zamonaviy dunyo esa, qöyib bersa, diqqatni tarqatib yuboradi. Bir daqiqalik videolar, çeksiz lentali ijtimoiy tarmoqlar, tezkor kontentlar miyani tez zavq olişga örgatib qöydi. Kitob mutolaasi esa “reels”lardan köra köproq eʼtibor talab qiladi. Undan zavq oliş uçun vaqt kerak. Bugungi şoşqin davrda esa köpçilik “kutiş”ni istamayapti. Avvallari katta avlod vakillarida bölgan şijoatni bugungi yoşlarda topiş muşkul masala bölib qolmoqda.

Ammo bu yerda yana bir noqulay savol bor: yoşlarni telefondan qaytarayotgan kattalarning özi mutolaa borasida qançalik örnak böla olyapti?

Uyida birorta kitob öqimaydigan, böş vaqtida faqat televizorga termulib ötiradigan yoki kun böyi telefon titkilaydigan kattalar yoşlardan kitobxonlik talab qilsa, bu biroz ğalatiroq emasmi? Axir kitobga muhabbat nasihat bilan emas, muhit bilan yuqadi. Agar bola uyida ota-onasining mutolaa qilayotganini körmasa, kitob haqida faqat tanbeh eşitsa, unda kitob “zavq” emas, “majburiyat” bölib qoladi-ku! Telefon esa, aksinça, erkinlik hissini beradi. Şu sabab bugun “telefon yomon” degan oddiy hukm masalani hal qilmaydi. Negaki, telefon faqat salbiy vosita emas!

Bugun minglab yoşlar (kattalar ham) aynan telefon orqali til örganmoqda, kasb egallamoqda, xalqaro grantlar yutmoqda, biznes yurityapti, kontent yaratib, daromad topyapti. Kimdir oddiy telefon orqali dizayn örganib, frilanser bölyapti, kimdir videomontaj qilib, oilasiga yordam bermoqda, yana kimdir xorij universitetlariga öqişga kiriş uçun tayyorlanmoqda…

Demak, muammo faqatgina telefonda emas, undan qanday foydalanişda.

Boşqa tomondan, kitob öqimaslikning barça aybini telefonga yuklaş — eng oson yöl. Çunki bu holda boşqa muammolar körinmay qoladi. Masalan:

– maktab va universitetlardagi majburiy, zerikarli mutolaa tizimi;

– yoşlarning psixologik çarçoği;

–       iqtisodiy bosim;

– sifatli va qiziqarli zamonaviy adabiyot tanqisligi;

– oilada mutolaa madaniyatining sustligi;

– kitobning hayotiy foydasi haqida aniq tuşunça yöqligi.

Agar telefon bölmaganida ham, ehtimol bugun köpçilik kitob öqimasdi. Aytaylik, televizor körardi, köçada yurardi yoki boşqa maşğulot topardi. Çunki nazarimizda masala vositada emas, insonning içki ehtiyojida. Aslida, yoşlar kitobdan emas, zerikarli hayot tarzidan qoçmoqda.

Bugungi avlod vizual va tezkor axborot içida ulğaygan. Unga faqat “kitob öqi” deyiş kifoya qilmaydi. Kitobni hayot bilan boğlaş, mutolaani majburiyat emas, imkoniyat sifatida körsatiş kerak.

Yana bir haqiqat borki, bugungi yoşlar avvalgi avloddan kam öqiyotgandek körinsa-da, ehtimol, ular boşqaça formatda mutolaa qilayotgandir. Kimdir maqola öqiyapti, kimdir elektron kitob, kimdir ilmiy postlar yoki kurs materiallari. Yaʼni mutolaa şakli özgargan bölişi mumkin, lekin bu har doim ham tafakkur yöqolganini anglatmaydi.

Ha, muammo yuqorida aytganimizdek, telefonning mavjudligida emas, muammo — insonning diqqati uçun kuraş ketayotganidadir. Bugungi texnologiyalar odamning vaqtini imkon qadar köproq uşlab qoliş uçun qurilgan. Demak, yoşlarning telefonda uzoq qolişi faqat ularning “irodasizligi” emas, balki butun boşli raqamli tizimlarning natijasi hamdir. Şunday ekan, yeçim ham oddiy taqiqda emas.

Telefonni olib qöyiş bilan mutolaa könikmasi paydo bölib qolmaydi. Kitobni sevdiradigan muhit, fikrlaşga undaydigan suhbat, namuna böladigan kattalar va maʼnoli hayotiy maqsad kerak. Çunki insonning içi böş bölsa, u telefon bilan ham, telefonsiz ham baribir nimagadir qaram bölib qolaveradi.

Ehtimol, bugungi eng muhim muammo — “Yoşlar nega telefonga berilib ketdi?” emas, balki “Nega real hayot ularni telefonçalik öziga tortmay qöydi?” degan savoldir.

Yana bir gap. Biz albatta, heç kimga aql örgatmoqçi ham emasmiz. Lekin xalqimizda bir dono maqol bor. “Quş – uyasida körganini qiladi”. Demak, gazeta-jurnallarga, kitob mutolaasiga bolalarni murğaklikdan, maktab partasida, oila davrasida könikma hosil qiliş kerak. Qaçonki, umrida biror badiiy kitob yoki biror gazeta-jurnalni aqalli qöliga olib körmagan ösmir qanday qilib, telefonni bir çetga surib, mutolaaga berilib ketar ekan?!

Mana masala qayerda?!

Farangiz ABRUYEVA.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan