Qari bilganni pari bilmas

Qurol momo ögitlari

Qişloqqa borişni, odamlar bilan suhbatlaşişni yaxşi köraman. Yaqinda borganimda gilamdöz qişloqdoşim Şarofatdan söradim:

— Ilgari har yili bitta gilam töqirdilaring, hozir esa töqimay qöydilaring. Qöylarning junini nima qilyapsizlar?

— Tandirga solib yoqib yuboryapmiz.

— Narxi tilla bilan barobar junni açinmay yoqib yuboryapsizlarmi? — söradim undan.

— Bitta gilam töqişning mehnati katta bir imorat quriş bilan barobar. Şunça oğir mehnat bilan töqigan gilamimizning rangi ikki yil ötmasdan öçib ketib, gilamga öxşamay qolyapti. Şuning uçun gilam töqimay qöydik, — dedi u xörsinib.

Unga maslahat berganday bölib: “Uluğ yoşli momolardan sörasalaring bölmaydimi? U momoning bilmagan narsasi yöq, tili sayroqi, gapi qayroqi”, — dedim men.

Şarofat asli havasli gilamdöz emasmi, qalbiga öt tuşdi. Şu kuniyoq u ikkita issiq non, bir pişim sariyoğ olib Qurol momonikiga jönadi. Qurol momo bilan körişayotib: “Siz emasmi dunyoda, hammadan ham ziyoda!” deb momoni suyib bağriga bosdi.

— Oyna, (aylanayin degani) esan-sovmisilar? Qanday şamol uçirdi seni?

— Gilamning şamoli uçirdi, momo, — dedi dadillik bilan Şarofat. — Ölib-tolib gilam töqiymiz, heç vaqt ötmay rangida rang qolmaydi. Şuning sababini sizdan sörab bilay deb keldim.

— Jonim senga sadaqa, jonim bilan oytaman. Ilgari qişloğimizda faqat dumbali jaydari qöylar boqilardi. U qöylarning juniga töqilgan gilamning rangi yetmiş, yuz yildan keyin ham yaşnab turardi. Hozir esa jaydari qöylarimizga dumli arabi qöylar qöşib boqilyapti. Ularning qöşilişidan zoti past qözilar tuğilyapti. Dumli, arabi qöylarning juni böyoqni yaxşi oladi-yu, lekin köp ötmay, rangi öngib ketadi. Dumli qöyning göşti eçkining göştidan farqi yöq. Özimizning jaydari qöy junidan töqilgan gilamlarni şipirsang (supursang) oçilaveradi, öziga kirni olmaydi. Yoğli ovqat yoki böyoq-söyoq tökilib ketmasa böldi…

Şarofat sözlarini diqqat bilan tinglayotganini körib, momo yanada oçildi:

— Endi men senga oytsam, toza jaydari qöyning junini olişning davosi ularni arabi qöydan ajratib boqiş kerak. Qötonlarini alohida quriş kerak. Ularning junini boşqa junlarga qöşiş kerak emas. Ana şunda töqigan gilamlarning rangi öçmaydi, doimo yaşnab turadi. Jaydari qöylarning junini tandirga yoqmay, davlatga topşiriş kerak. Ulardan foydalansa böladi. Ey, oytaversam, könglimda gapim köp, qizim.

— Aytavering, jon-jon deb eşitaman, momo, — dedi Şarofat.

— Ilgari har uçta uyning birida qorabayir otlar bölardi. Yigitlar yoşligidan boşlab ot minib katta bölişardi. Hozir esa qişloğimizda bitta yoki ikki kişida ot bor. Otda hikmat köp. Qorabayir ot yetti yoşga kirgunça yetti xil rangda tovlanadi, der edi bobolarimiz. Otning ikki quloği orasidan jannatning şamoli esadi, degan gap tarixdan qolgan. Ot mingan yigit özini qanot paydo bölganday sezadi. Yigitlarimizning gavdasi maydalaşib bor­yapti, çunki ular ot minmay katta bölişyapti-da. Ot minib katta bölgan yigit bilan ot minmay katta bölgan yigitni birga tikka turğizib, ularning közlari va gavdasiga qarang, ana şunda ularning farqini bilasiz. Qadimda ot minib katta bölgan yigitlarni “dov jigit” deyişgan. Amir Temur bobomiz qorabayir zotli ot mingan. Töxtamiş bilan döstlaşganda unga özining qorabayir zotli oq otini inʼom qilgan. Qurib ketgur Töxtamiş esa Amir Temur bobomizga döstlik qilmagan, nomardlik qilgan. Qişloğimizda otboqarlar köpaysa deyman-da. Yigitlarimiz öqisin ham, ot ham minsin. Yana oytaveraymi, bolam? — söradi momo.

— Bemalol, — dedi Şarofat.

— Ilgari bolalarning öyinlari ham farzandlarimizni tarbiyalagan. Masalan, qişloqda har bir tandirning yonida kiçkina tandirça bölgan. Onasi non yopayotganda qizça öz tandirçasiga öt yoqib oqartirib, qip-qizil kulçalar yopgan. Şunday qilib ösgan qiz katta bölganda non yopiş unga oddiy va maroqli iş bölgan. Hozir baʼzi kelinlarimizga non yop deb köring-çi, nega hamma yeydigan nonni bitta men yopişim kerak, deb turib oladi. “Yettidan boşlasang, yetişib qoladi”, degan maqol bor. Şunga köra qizçalarimizga yetti yoşligidan boşlab, qöğirçoqlariga köylak tikişni, urçuq yigirişni örgatişimiz kerak. Bosma rusumli kaştaning avval sodda körinişlarini örgatişimiz, ularni şunga qiziqtirişimiz zarur. Uzilgan tugmasini joyiga örnatolmaydigan qiz-juvonlarimiz köp. Bolam, sörayversang, oytaberaman köksimdagi oğriqlarimni, faqat gap bularga amal qilişda.

— Albatta amal qilamiz, momojon.

“Qirda ösgan qirgulim”

Til bayrami ötib ketdi, maqola yoziş şartmidi, deyişingiz mumkin. Yöq, ona tilimizning boyligi va harorati, kuç-qudrati haqida har doim, uzluksiz yozişimiz kerak. Tilimiz barhayot ekan, xalqimizning ruhi ham barhayot böladi. Uluğ maʼrifatparvar bobolarimiz “Milliy tilni yöqotmoq millat ruhini yöqotmoqdir”, deb bejiz aytmagan.

Bundan ikki yilça avval qişloqqa töyga bordik. Töyxona darvozasidan kirib borişimiz bilan bir ayol sovuqqina körişib, “Hu, ana u yoqqa, töyding töriga kattalarding xotinlariga alohida joy qilib qöyganmiz, töğri öşa yoqqa ötib ketabering”, — dedi menga. Hovlidagi çorpoyalarda ötirişgan fariştalardek momolar bilan körişmay ötib ketişni özimga ep körmadim.

Boşlab körişganim — Noroy momoni darrov tanidim. U keng, qir-adirlardan iborat qişloğimizda ösganimga işora qilib, meni bağriga bosib körişarkan, şunday deb suydi: “Qirlarda ösgan qirgulim! Omonmisan?”

Öşa töyga oddiyroq bilaguzuk taqib borgan edim. Onamning qadrdon qişloqdoşi Halima momo meni quçoqlab körişdi: “ Oynalayin, osmondagi oydi bilaguzuk qilib taqqan qizim, esonmisan?”

Yana bir momo “Omonmisan, oypari qizim?” — dedi.

Quvonganimdan terimga siğmay ketdim. “Bunçayam tillaringiz şirin, gaplaringizdan mehr yoğiladi-ya! Özlaringiz soğ-omonmisizlar, qişloqda hamma yaxşimi?” — deyişdan nariga ötolmadim. Şaharda yaşab, tilim quruqlaşib qolganidan juda uyaldim.

“Tilni dil kaliti, deydilar, bolam”, — dedi momolardan biri yuzi töla ajin, lekin çaraqlagan közlari bilan menga mehr bilan qarab. “Bu momolarning yuzi bunçayam şuʼlador bölmasa!” — degan fikr könglimdan ötdi. Ular bilan ança vaqt suhbatlaşib ötirdim. Rahmatli onamning qadrdonlarini körib, soğinçlarim ança pasaydi. Momolardan biri: “Sen ham bizlarga salom bermay, biz tomonga qarab ham qöymay, töğri törga, alohida tayyorlangan joyga ötib ketasanmi, deb öylovdik. Yöq, unday qilmading, bolam. Sendaylardi aytadi-da: körsang, tağin körguday, körib köngling tölğuday”, — dedi.

Alohida tayyorlangan stolda ötirganlardan biri ikki marta kelib, “sizni tördagi joyga çaqi­­riş­yapti”, deb ketdi. Endi joyimdan qözğalgan edim, momolardan biri duoga qöl oçdi: “Boşing eson, jöling ravon, körganing jahon bösin. Elimiz tinç, rizqu nasibasi eşikdan enaversin, tuynukdan tönaversin!”

Törda ötirgan özim tengilarga qöşilib borganimdanoq, ularning bittasi birdaniga:

— Bunça yopişdingiz şu momolarga? — dedi.

— Yopişaman-da, ular mening rahmatli onamni körişgan, otamni körişgan.

— Dugonajon, bizlar yaqinda yangi quti olmoqçimiz. Sizlarni yangi qutimizni yuvişga çaqiramiz-da. Öşanda albatta biznikiga kelingizlar.

— Qutingiz nimasi? — söradim men.

— Yangi maşina-da. Maşina olaverganimiz uçun maşinani quti deyişga ötganman. Hamma vaqt qutilarning eng zörini mindik, endi eng yangisini tezroq sotib olib minaylik, deb ötiribmiz-da.

Ötirganlarning boşqasi gapga qöşildi:

— Keça tilla dökoniga kiruvdim. Zör taqinçoqlar kelibdi. Juda allambalolari bor ekan. Sira közimning oldidan ketmayapti. Qizimga bir-ikkitasini olib qöymasam bölmaydi.

— Taqinçoqning örniga qizingizga kiyim-keçak, kitob sotib olib bersangiz bölmaydimi? — dedi oğirgina bir ayol.

— Kitobni öqib nima qiladi qizim? Uni bir boyvaççaga erga berib olsam böldi, boqadi özi hammadan ziyod qilib!

Törtinçi ayol gap boşladi:

— Qizim ön oltiga kirdi. Bir hafta oldin opam qiziga fotiha töy qildi. Öşa töyga qizimni ham olib bordim, qişloqda hali heç kim kiymagan kiyimlarini kiygizib. Bir haftadan keyin opam qizini uzatmoqçi. Keça dökonlarni aylanib, qizimga yangisini izlab topolmadim, ertaga şaharga boraman. Zörlaridan olaman. Bir kiyintirayki, hammaning oğzi oçilib qolsin.

— Keçagi fotiha töyga yangisini kiygizib olib bordim, dedingiz-ku, — dedi boyagi oğirgina ayol.

— Keçagi hafta kiyganini hamma kördi-da.

Yana bittasi gap boşladi:

— Keça maktabda ota-onalar majlisi böldi. Bolalarimning muallimi nima dedi deng? “Hamma öquvçilar maktab formasida kelişadi. Sizning qizingiz esa boşqaça qimmatbaho liboslar kiyib keladi” emiş. “Bor bölgandan keyin kiyadi-da”, devdim, muallim sayray ketdi: “Bu yer maktab. Öquvçilarning hammasi bir xil rusumda kiyinib kelişlari kerak. Bolangizni turli-turli kiyintirgunça, öqişiga, tarbiyasiga eʼtibor qilsangiz bölmaydimi?” — dedi. Indamadim, tuşunçasi orqada qolgan şu bitta prostoy muallim bilan tenglaşib ötiraymi, dedim içimda.

Bir payt şu stolda ötirganlarning hammasi birdaniga turib, öyinga tuşib ketişdi. Joyimdan turib, pastda çorpoyada ötirgan momolar safiga borib qöşilganimni özim ham bilmay qoldim.

Sayyora BEKMIRZAYEVA,

Özbekiston Yozuvçilar

uyuşmasi aʼzosi.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan