Asrlar soyasidagi hayot
Farg'ona vodiysi nafaqat hosildor tuprog'i, balki tabiatni sevgan insonlari bilan ham qadrlidir. Bu yurtda daraxtni oddiy o'simlik emas, balki hayotning nafasi, avlodlar xotirasi deb biluvchi odamlar ko'p.
Ekologiya sohasida ko'p yillar davomida mehnat qilgan ustozlarimizdan biri Baxtiyorjon Muratov yaqinda qadimiy Shahrisabz tomon safar qildi. U ziyoratdan qaytgach, go'yo ko'nglida boshqacha tuyg'ular paydo bo'lgandi. Chunki u yerda oddiy daraxtlarni emas, ming yillik archalarni ko'rgan edi.
Aytishlaricha, Shahrisabz tog'lari bag'rida o'sib turgan ayrim archalar bir necha sulolalar almashinuviga, necha asrlik shamollaru qorlarga guvoh bo'lgan. Ularning tanasida vaqt izlari bor. Qadimiy shoxlari osmonga intilgancha xuddi insonga sabr va bardosh haqida so'zlayotgandek tuyuladi. Tabiatsevar mehmon ana shu archalar qarshisida uzoq turib qolganini aytdi.
“Daraxtlar ham inson kabi xotira saqlaydi, — dedi u, — faqat ular gapirmaydi, lekin shamol esganida barglari bilan bizga nimanidir aytadi”.
Uning fikricha, ming yil yashagan daraxtni ko'rish vaqt bilan yuzma-yuz turish demakdir. Chunki bu archalar Amir Temur zamonidan ham oldin unib chiqqan bo'lishi mumkin. Ular tarix kitoblariga sig'magan voqealarning jonli guvohlaridir.
“Farg'ona vodiysi asrlar davomida saqlanib kelayotgan qadimiy daraxtlari bilan ham mashhur. Bu daraxtlar viloyatning qadimiy qishloqlari, ziyoratgohlari, masjid-madrasalari, tarixiy bog'lari va xiyobonlarida uchraydi, — dedi O'zbekiston Ekologik partiyasi Farg'ona viloyat kengashi axborot xizmati rahbari Bahromjon Madumarov. — Ular nafaqat tabiat yodgorligi, balki xalqning madaniy va ma'naviy merosining bir qismi hisoblanadi”.
Farg'ona vodiysida uzoq umr ko'ruvchi daraxt turlari orasida, ayniqsa, chinor muhim o'rin tutadi. Farg'ona deganda, avvalo, ko'z o'ngimizda baland va qadim chinorlar namoyon bo'ladi.
Chinor — 800-1000 yilgacha yashaydigan daraxt turi bo'lib, eng mashhur qadimiy daraxt hisoblanadi. Shuningdek, yong'oq, tut, archa ham uzoq umr ko'ruvchi daraxtlar sirasiga kiradi.
Farg'ona tumanidagi eng go'zal va so'lim qishloq — Vodilda O'zbekistondagi eng mashhur qadimiy chinorlardan biri qad rostlab turibdi. Manbalarda uning yoshi taxminan 800 yil deb keltiriladi. Daraxtning ulkan kovagiga bir vaqtlar kichik do'kon ham siqqan, degan rivoyatlar ham bor.
Shuningdek, Farg'ona vodiysining ajoyib tog'li hududlaridan biri sanalgan Shohimardonda ham ko'p asrlik daraxtlar yaxshi saqlanib qolgan. Bu yerda 300-800 yillik chinorlar, yong'oqlar va archalar uchraydi. Ayniqsa, Shohimardon soyi atrofi, Xo'ja Ahmad Valiy ziyoratgohi yaqinida, tog' yo'llari va soy bo'ylarida.
Qadimiy daraxtlar bu hududning ekologik barqarorligini ta'minlash bilan birga, ziyorat va ekoturizm salohiyatini ham oshiradi.
Ha, tabiat bag'rida olamga yashillik, go'zallik baxshida etuvchi daraxtlar insoniyatga salomatlik, toza havo yetkazib berib turishi bilan ham ahamiyatlidir. Daraxtlar nafaqat tabiat boyligi, balki xalqimizning ekologik merosi, kelajak avlodga qoladigan bebaho ne'matdir. Asrlar davomida vodiy iqlimiga moslashib, insoniyatga soya, havoga soflik va yurtga go'zallik bag'ishlab kelayotgan bu ulkan daraxtlarni asrash har birimizning burchimizdir. Agar biz bugun tabiatga ehtiyotkor munosabatda bo'lsak, ertangi kun avlodlari ham Farg'ona vodiysining yashil, fayzli manzaralaridan bahramand bo'ladi. Zero, tabiatni asrash — kelajakni asrash demakdir.
Fotima MANSUROVA,
jurnalist.