Javobsiz qolgan savollar

O'sha paytda “Hurriyat” gazetasi tahririyati Milliy matbuot markazi (MMM, Navoiy ko'chasi, 16)da joylashgan edi. Nogahon mamlakatda juda mashhur va taniqli zot Abdulla Oripov shu binoga tez-tez keladigan bo'lib qoldi. Keyin ma'lum bo'lishicha, markazning katta majlisxonasida respublika Milliy kurash federatsiyasi turli yig'ilishlar o'tkazar, Abdulla Oripov shu muassasaga bosh maslahatchi ekanlar. Ha, miqti gavdali, umrida birovning yoqasidan ushlab, kurashga tushganmi-yo'qmi, noma'lum, lekin qattiqroq shamoldan ham hayiqib turadigan odam pahlavonlar bellashuvi — buxorocha usuldagi o'zbek milliy kurashi bo'yicha maslahatchi!..

Matbuot anjumanlarida ba'zan qatnashib qolamiz, rostdan ham, yumushlar ko'p bo'lar ekan. Kurash millatning yuzi bo'lib, xalqaro arenalarga chiqayotgan, dunyoning juda ko'p mamlakatlarida aynan “Prezident kubogi” nomi bilan musobaqalar tashkil etilayotgan sharoitda salobatli insonning mashvarat boshida turishi ham tabiiyga o'xshab ko'rinadi.

Shunday qilib, ustoz bilan tez-tez duch bo'lishga to'g'ri kelardi va imkoniyatdan foydalanib, qandaydir ko'rinishda ijodiy yumushlarni ado etish (masalan, taniqli shoir bilan gazetaga suhbat tayyorlab berish kabi) niyati ham paydo bo'lgani sir emas. Faqat buni shoir bilan batafsil gaplashib, hal qilish kerak bo'ladi. Mo''tabar zotga unchalik yaqin emasman, shuningdek, uzoq ham emasman. Ish yuzasidan bir necha marta gaplashganman, qolaversa, “Hazrat Sohibqiron” kitobimga so'z boshi yozganlari ham bor gap (bu voqea finalining o'zgacha bir tavsifi bor, hozircha uning mavridi emas). Biroq shoirning vaqti hisobli, ko'plab tashvishlar (rais, deputat, jamoat arbobi va hokazo), shu tufayli uncha-muncha rejaga rozilik beravermaydilar.

Xullas, jami plyus-minuslarni hisob-kitob qilib (“Chiqmagan jondan umid” degandek, ham “taniqli inson bilan baqamti turay” deganga o'xshash chuchmal orzu bilan), savollar tuzadigan bo'ldim va ularga batafsil javob olishni mo'ljalladim (bunday holni “Ko'tara olmasang, qo'shib bog'la” deyishadi xalq tilida). O'ylab-o'ylab, savollarni uch yo'nalishda tuzishga ahd qildim. Go'yo bu suhbat mamlakat madhiyasi matnining muallifi, milliy she'riyatda o'ziga xos yo'l ochgan, zamonaviy adabiyotning eng xalqchil va taniqli vakilining shaxsiyati va uning adabiyot, she'riyat haqidagi qarashlarining mukammal (?!) ifodasi bo'lishi lozim edi. Albatta, ijodiy rejalar bilan to'lib-toshib yurgan odamning har qancha xayol surishga va orzu qilishga haqqi bor. Xullas, savollar quyidagicha bo'ldi:

1. Abdulla aka! Siz — shoirsiz, shuning uchun dastlabki savol “ish yuzasidan” bo'lsa, ajablanmaysiz. Novator shoirlardan biri “Miya va yurakning shunday xilvat joylari borki, ularga faqat she'r bilan kirib borish mumkin”, degan ekan. Siz bu fikrni davom ettirib, yana nimalar deya olasiz?
2. Ijodda ko'pincha ma'lum bir qoida — “Iste'dodning 99 foizi mehnatdir” degan ta'rif ustunlik qilib keladi. Sizningcha, o'sha qolgan 1 foizi nima?
3. Iste'dodning juda ko'p ta'riflari bor. Jumladan, “Iste'dod, bu — iroda” qabilidagi gap ham uchraydi. She'riyat degan mahobatli qasr darchasini chertolmay, tortinib dunyodan o'tib ketganlar qancha… O'sha dargoh ostonasida qimtinib turgan o'smirni bugungi barkamol Abdulla Oripovga o'sib yetgunicha o'tgan fursat nimalarga o'rgatdi?
4. “Men — shoirman, istasangiz shu”, deya o'z iroda va fikringizni e'lon qilganingizda ijodning hozirgacha kechgan uzun yo'li ko'z oldingizdan o'tganmidi (chamalaganmidingiz)?
5. Ma'lumki, So'z chegara bilmaydi. She'rni esa begona tildagilar hatto ohangidan tushunadi. Biroq o'zbek she'riyatida yangi nomlarni mahalliy hududlarga bog'lab talqin qilish (masalan, “o'zi yaxshi shoir, faqat aybi qashqadaryolik-da” kabi) hollari ham bo'lgandi…
6. Albatta, Alisher Navoiy qalam surgan tilda biror darajaga erishish qiyin. Bu ham yaxshi, ham yomon. Shu ma'noda hozirgi zamon o'zbek shoirlari Navoiyga qay darajada yaqindirlar va qay darajada uzoqdirlar?
7. Agar she'riyatning bo'yini bir asr bilan o'lchaydigan bo'lsak, o'tgan yuz yillikda bu janr shakl, mazmun va shoir shaxsi nuqtai nazaridan nechog'liq o'zgardi?
8. Abdulla aka! Har bir shoirning o'z uslubi (demak, qiyofasi) bor, jumladan, Sizning ham. She'rlaringizni emas, satrlaringizni minglab shoirlar mahsulidan ajratib olish qiyin emas. Uslubingizning o'ziga xos jihati — Siz so'zga ergashmaysiz (ko'plab shoirlar qofiyani saqlash uchun mantiqsiz misralar tuzadilar), balki so'zni ergashtirasiz. Misralaringizda o'zbekcha kalomlarning jamoli yanada ochilib, hatto portlab ketadi va ba'zan aforizm darajasiga yetadi. Bunday yuksalishning biror siri bormi? Siz uchun So'z nima? Mumkin bo'lsa, ijodiy tajribalaringizdan baham ko'rsangiz…
9. Ba'zan she'r bilimdonlari “Mahorat kamolga yetgach, she'r yozish qiyin emas. Uzuk yasagandek, dastgohdan chiqarib tashlanaveradi” qabilida mulohaza yuritadilar. Bu nechog'liq to'g'ri?
10. Bir yashil vodiyda o'zbek tilida she'r aytuvchi jami shoirlar to'plansa, ularga nimalar degan bo'lardingiz?
11. “Shoir bo'lishing shart emas, biroq grajdanin bo'lishing shart” (Nekrasov) degan aqidaga munosabatingiz?..
12. Shoirning ijtimoiy hayotga (yoki siyosatga) aralashuvi ijodga, shaxsiy mayllariga teskari ta'sir etadimi? Bu iste'dod uchun xavfli emasmi?
13. Shoirning erkinligi, so'z erkinligi, shaxs erkinligi bilan ijtimoiy tartiblar o'rtasida ziddiyat bormi?
14. Siz she'r yaratganingizda har doim o'quvchilaringiz ko'z oldingizda turadimi? Ularning saviyasi, dunyoqarashi, munosabatini qanday baholaysiz?
15. Xalqimizning juda ko'p fazilatlari qatorida soddalik va andishalilik juda bo'rtib turadi. O'ta soddalik — laqmalik. Andishaning bir cheti esa qo'rqoqlik, ikkinchi tarafi — xoinlik, deyishadi. Bu borada qanday me'yorlarga amal qilish kerak, deb bilasiz?
16. O'zbeklar dasturxonida noni yo'qligidan, kiyimi yirtiqligidan, umuman, kambag'alligidan shikoyat qilishni, yana ham bo'rttirib aytsak, qashshoqligini ovoza qilishni or deb biladi va bunday dardini ko'chaga chiqarmaydi. Shunday fe'l-atvorni ijobiy baholash mumkinmi? Umuman, bunday xalqqa muomala, munosabat qanday bo'lishi kerak, deb taklif qilasiz?
17. She'rlaringizda yuragi qora, hasadgo'y odamlarning qiliqlaridan ozor, g'iybat va mish-mishlardan nafratlanish alohida bo'rtib turadi. Siz shunday odamlarga ko'p duch kelganmisiz yoki xalqimizning tabiati shundaymi?
18. Qo'rqoqlik hech qachon oqlanmaydi, sirasini aytganda, bizning odamlarimiz nega buncha qo'rqoq?
19. Millatni, xalqni ko'tarish alohida kasb kishilarining ishimi yoki bu ishni har kim o'zi bajarishi kerakmi? Ayni paytda bizda shu narsaga ehtiyoj bormi? Nima qilish kerak, deb o'ylaysiz?
20. Shoir, grajdanin, davlat arbobi sifatida o'z faoliyatingizdan qoniqasizmi?..

Va yana boshqa savollar ham bor edi. Lekin savollarning mazmuni, darajasi shunday edi. Men shoir, davlat arbobi, shu yurt farzandidan javob olishni mo'ljallagandim. Afsus, uni ko'ngildagi suhbatdoshga taqdim etish imkoni bo'lmagan. Bu holning sababi shundaki, avvalo, shoirni shunday xizmatga shay kayfiyatda ushlash (tutish) lozim bo'lardi, bu holning o'ziga xos jihatlari bor edi. Keyin esa, garchi adabiyotda bunday suhbatlar uchrab tursa ham, “narigi” tomon qanday tushunadi, degan andisha ham yo'q emas edi. Axir mashhur qo'shiqchi shoirlarning biriga shunday qator savollarni yozib, qo'liga berganimda, bir qur ko'z tashlab: “Uka, bizni imtihon qilmoqchimisiz?” degan, bundan ancha mulzam bo'lgan edim. Xullas, u bo'ldi-bu bo'ldi, savollar taqdim etilmadi va kutilgan muloqot ro'y bermadi.

Ko'pchilik shu o'rinda o'zbek tilida ham kitob holida nashr etilgan va keng kitobxonlar o'rtasida ancha mashhur bo'lgan bir asarni yaxshi eslasalar kerak. Albatta, gap mashhur qozoq shoiri Muxtor Shaxanovning tashabbusi bilan dunyo sevgan adib Chingiz Aytmatov o'rtasida ro'y bergan davomli suhbatlar samarasi o'laroq yaratilgan “Cho'qqida qolgan ovchining ohi-zori” (Toshkent, “Sharq” nashriyoti, 1998 yil) kitobi haqida ketyapti. Kitob muqaddimasida Chingiz Aytmatov xotiralariga urg'u berib qayd qilganidek, “gaplashadigan odam ham” qolmayotgan yoki kamayib ketayotgan sharoitda, avvalo, bir-birini tushunadigan ikki odamning topilishi g'animat. Qolaversa, so'zdek bebaho xazinaga munosabatlardan ko'ngil to'lmay turganda “ibtidoiy jamiyat tuzumidan beri yashab kelayotgan qonuniyatlar” — o'z so'zining ustidan chiqish va beburd bo'lib qolmaslikni ko'ngliga tukkan suhbatdoshlarning kelajakka aytar “ohi-zori” bo'ladi. Inchunin, “chin ko'ngildan ochilib-sochilib gaplashadigan, faqat so'zning qadrini biladigan yoki ma'nosini tushunadigan suhbatdoshga emas, balki ayni chog'da tinglashni ham biladigan hamsuhbatga tashna”lik hukm surar ekan, menda ham nimadir ishonch va reja bo'lgani rost.

Taassufki, bu hol ro'y bermagan, muloqot jarayonida har doim ko'ngil istagi hisoblanmish mavhum jumboqlarga yechim topish, mulohazalarni muhib va muxlislik sharoitida ko'pchilikka yetkazish qabilidagi kayfiyat nasib etmagan bo'lsa-da, savollar orqali so'z olamida o'ziga xos mislsiz natijaga erishgan nodir insonning kechinmalari bilan ko'plab ishtibohlarga aniqlik kiritish ilinji bor edi. Go'zal she'riyatdan bahramand bo'lish boshqa, uning ijodkori botiniy olamiga nazar tashlash boshqa. Zero, ulug' adib Qirg'izistonda elchi bo'lib turgan M.Shaxanov bilan doimiy gurungdan “Ikkovimizning suhbatlarimizdan, o'zaro kashfiyotlarimizdan… muloqot quvonchini ich-ichimizdan his etib turardik”, tarzida mamnunligini e'tirof etgan edi. Albatta, mulohazalar yetarli, o'rtada o'zbekcha andisha ham bor: “Sen kim eding-u…” qabilida, ammo shu niyat amalga oshganida, bugungi pushaymonlikka ham hojat qolmagan bo'lardi.

“Cho'qqida qolgan ovchining ohi-zori” kitobidagi yetti bo'limdan joy olgan suhbatlar jarayonida turkiy xalqlar o'tmishiga doir uncha-muncha tarixiy manbalarda uchramaydigan dalillar keltirilgan. Biri qozoqcha, boshqasi qirg'izcha so'zlab, hayot so'qmoqlarida duch kelgan quvonch va musibatlarni yashirib o'tirmay, nogahon tug'ilib qolgan fikr-mulohazalar, so'zlarni asl holida o'quvchiga taqdim etgan bu kitob adabiyotda munosib xazina bo'lib qolgani ko'p takrorlanadi. Ayni paytda jadidlardan keyin, oradan o'tgan yillar davomida qancha sinoatlarni kechirgan xalqimiz peshonasiga o'zligini anglatish uchun ato etilgan Erkin Vohidov, Abdulla Oripov singari shaxsiyatlarning dil so'zlari yillar yiqita olmagan milliy g'ururning in'ikosi edi. “Javobsiz qolgan savollar” ham shu sirli dunyoga qayta nazar tashlash umidida tuzilgan edi…

Mazkur ma'lum xotiralarni eslash, shu o'rinda qayd etishdan murod — turli o'tkinchi mulohazalarga berilib, g'aflat to'riga bandi bo'lib o'tirmay, vaqtdan unumli foydalanish, g'animat damlarni yelga sovurmaslik lozimligini yana bir marta ta'kidlash istagidir. Zero, har doim, jumladan, bugun ham xuddi shunday ezgu amallarni bajarish ehtiyoji bor, faqat kechikmasak bas!

Darvoqe, yana bir gap. Yuqoridagi savollar bilan bugun qaysi ijodkorga ro'baro' bo'lish mumkin? Shuni ham o'ylayapman…

Hakim SATTORIY.