Bizni ulg'aytirgan qo'shiqlar

Shu kunlarda uzoq yillar eslamagan, xotiramdan o'chib ketayozgan ba'zi voqealar xayolimda tiklanyapti. Shu asnoda o'sha voqealardan yana yangi mazmun-mohiyat, joiz bo'lsa, hikmat topyapman. Ota-onalarimiz hurmatiga sazovor bo'lgan buyuk insonlar qoldirgan ma'naviy-madaniy meros yillar o'tsa-da, o'z qimmati va ahamiyatini yo'qotmaganiga yana bir bor ishonch hosil qilyapman. Chin ijod va chin odamiylik uyg'unligidagi mehnat mahsulining qadri har doim baland bo'lishiga, tildan-tilga, qalbdan-qalbga o'tib, avlodlar osha yashayverishiga amin bo'lyapman. Ana shunday his-tuyg'ular meni o'sha xotiralarni siz bilan ham bo'lishishga undadi.

Qishlog'imizda bir yosh yigit bo'lardi. U doim to'ylarda ichib, janjal chiqarar, mushtlashib charchamaguncha uyiga qaytmasdi. Bobom qishloqdagi to'y-ma'rakalarga bosh bo'ladigan oqsoqol bo'lgani sababli bir kuni uyimizga ovulning kadxudolarini yig'di, o'sha yigitni ham chaqirdi. Maqsad unga pand-nasihat qilish, kerak bo'lsa, tanobini tortib qo'yish edi. Biri yaxshi gap bilan unga tushuntirishga harakat qilsa, ikkinchisi achchiqroq gapirib koyirdi. Shunda yig'ilganlardan biri:

— Komiljon akaning qo'shig'ini eshitmaganmisan? — dedi unga qarab.

Har yigitning aslin bilay desangiz,

Ma'rakada o'tirib turishin ko'ring.

— Ha, shunday degan u kishi. Sen to'y-ma'rakalardagi yurish-turishing, qiliqlaring bilan butun qishloqda sharmanda bo'lyapsan-ku, tashqaridan kelgan mehmonlar oldida qishlog'imizning ham obro'sini to'kyapsan.

Bu gapga boshqalar ham qo'shildi. Shu ikki satr atrofida qancha gaplar aytildi. Oxiri yigit boshini eggancha, o'zgarishga va'da berib chiqib ketdi.

To'g'risi, hali yosh bola bo'lsam-da, bu so'zlarni men ham ko'p eshitgandim. Ayniqsa, sho'x, bezori o'g'il bolalarga nisbatan, ularga odob berish maqsadida aytilardi. Bu satrlar Maxtumquliga tegishli ekanini kimdir bilar, kimdir bilmas edi-yu, lekin Komiljon Otaniyozov aytganini hamma bilardi.

Aslida, ko'p bolali, kam-ko'stimiz ham shunga yarasha oila edik. Faqat otam qassoblik qilgani uchun osh-ovqatimiz shohona bo'lmasayam, g'aribona ham emasdi. Bir kuni onam dasturxonga un oshi (oddiy suvga ugrani qaynatib, qatiq bilan aralashtirib ichiladigan taom) olib keldi. Bolalar hammamiz bir chetga tizilib, aftimizni burishtirgancha dasturxonga qayrilib ham qaramasdan o'tiraverdik. Shunda otam yonimizga keldi-da:

— Komiljon akaning bir qo'shig'i bor, — dedi. Keyin:

Otaliqning molin boqdim bahorda,

O'zi turmay uyg'otadi saharda,

Pishirgan oshlari ko'zing yoshinday,

Chaqmoq tosh nonini berar nahorda, —

deya xirgoyi qildilar shu qo'shiqni.

— Chaqmoq toshday qattiq, tishingni sindiradigan nonni yeyish osonmi, ko'zning yoshiday ovqatni ichib bo'ladimi? Lekin ochlik, yo'qchilikda shunga majbur bo'lishgan. Komiljon aka ana shuni qo'shiq qilib aytgan, — dedi va o'zi dasturxonning boshiga borib o'tirib, ovqatga qo'l uzatdi. Otamizning bu gaplaridan so'ng beixtiyor barchamiz dasturxon atrofiga tizildik. To'g'risi, ana shu ovqat bizga juda shirin tuyulgandi o'shanda. O'sha-o'sha un oshini yaxshi ko'raman…

Har kuni kechqurun soat sakkiz yoki to'qqizlarda edi, adashmasam, Xorazm telekanalidan Qalandar baxshi Yormatovning dostonlar ijrosidagi konserti berilardi. Uni butun oila jamuljam bo'lib tomosha qilardik. Hammamizning nigohimiz ekranga qadalar, goh Bozirgon ta'rifi, goh Go'ro'g'lining mardligi, oshiq G'aribning sadoqatli muhabbati, Shohsanamning go'zalligi bayon etiladigan dostonlarni birimiz bobomning tizzasiga, birimiz otamizning tizzasiga suyanganimizcha jon qulog'imiz bilan tinglardik. Ammo baxshi dostonning eng qiziq joyiga kelganida to'xtatib, tomoshabinlar bilan xayrlashardi. “Oshiq G'arib torini qo'lga olib, Shohsanamga shunday degan ekan”, degan joyida to'xtab qolgan dostonning davomini eshitish uchun “G'arib Shohsanamga nima degan ekan?” degan xayol bilan ertasi kuni kechqurungi vaqtni oshiqib kutardik. Har bir o'g'il o'sha dostonlardagidek alp, botir, qo'rqmas bo'lishga, har bir qiz undagi malikalardek go'zallik va aql-farosatni o'zida mujassam etishga harakat qilardi.

Etti-sakkiz yoshlarda edim. Otajon Xudoyshukurov qishlog'imizga sunnat to'yga keldi. To'y qilayotgan oila o'ta kambag'al, uzoq yillar farzandsizlikdan keyin ko'rgan o'g'liga el-ulus ko'magi bilan “qurli” to'y qilishayotgan edi. To'yga bosh bo'layotgan bobomning kechasi halloslab kelgani, “Yur, senga Otajondan duo olib beraman”, deb meni uydan olib chiqib, goh ko'tarib, goh yetaklab olib borgani hech esimdan chiqmaydi. Keng dalada odamlar doira shaklida davra bo'lib o'tirar, o'rtada gulxan yonib turar, hofiz davra bo'ylab aylanib qo'shiq aytardi. Shu tobda uning ovozi butun qishlog'imizga eshitilib turardi. Davrani aylanib bo'lgach, u yonimizga keldi-da, tizzasini bukib oldimga o'tirdi. “Shu qizchami aytgan nabirangiz?” dedi bobomga. Demak, bobom unga nabiramni olib kelaman, deb aytgan ekanlar-da.

— Ha, o'g'lim, shu nabiramni bir duo qilgin, ilohim, sizlarday martabali bo'lib yursin, — dedi bobom unga iltijoli qarab. Otajon Xudoyshukurov chin dildan duo qildi va yonida turgan katta tugundan bir ro'molni tortib olib, yelkamga o'radi. U ro'molning nomini bizda “sachoqli matr” deyishardi.

To'yning ertasiga nonushta paytida bobom Otajon Xudoyshukurov to'yda tushgan pullar-u matolarni uy egasiga qoldirganini, kambag'al, yetim-esirlarga tarqatib berganini, hofizning har bir ibratomuz so'zi-yu, xatti-harakatini tinmasdan gapirar, “ilmi ziyoda bo'lsin”, “umri ziyoda bo'lsin” deb duo qilardi. Keyin bilsam, hofiz menga bergan ro'molidan to'yga borgan onaxonlar, qizlar, kelinchaklarning ko'piga tarqatgan ekan. Butun qishloq ahli nafaqat uning qo'shiqlari, balki insoniyligi, saxiyligi, suhbatida bo'lganlar aql-zakovatini ancha paytgacha aytib yurishdi.

Eng qizig'i, biz tomonlarda hali-hanuz Komiljon Otaniyozov, Otajon Xudoyshukurov kabi san'atkorlarning u yoki bu davralardagi suhbatlarda aytgan maqolsifat, dono so'zlarini eslashadi. Demak, ular ko'p o'qigan, o'rgangan, eng muhimi, xalqqa aytadigan so'zni o'ylab, aql chig'irig'idan o'tkazib aytishgan.

Xullas, biz qo'shiq orqali hikmat eshitib, san'at orqali ma'naviyatni, ma'rifatni anglab, xonishlari ko'ngillarni zabt etgan hofizlarimiz timsolida insoniylik, mukammallik va komillikni ko'rib, shunga qarab o'zimizni o'nglab ulg'aygan ekanmiz, degan xulosaga kelyapman shu kunlarda.

Bu bilan bugun undoq, bugun mundoq demoqchi emasman. Faqat hozirgi yosh avlodning ham yillar o'tib, bir ulug' yoshga yetganida el-ulusga, nabiralariga o'z davridagi san'at, ma'naviy muhit va jamiyat haqida his-hayajon, g'urur va iftixorga to'lib aytadigan iliq xotiralari ko'p bo'lishini istayman.

Nazira MATYaQUBOVA,

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan

jurnalist.