San'atga oshufta ko'ngil

Inson qalbini junbishga keltiradigan, uni yayrab-yashnatadigan, dardiga ham malham bo'ladigan eng noyob xislat — kuy-qo'shiqlar, desam, hech yanglishmayman. Odamning dunyoga kelishida ilk bora ovozini chinqiratib qichqiradigan yig'isida ham o'zgacha sevinch bor, ruhiyat bor. Bu ilohiy tuyg'u uning hayotga kelishidan barchani, ayniqsa, onasini ogoh etadi. Men buni tug'ma san'atning dunyoga kelishi deb o'ylayman.

Yaqinda o'zining zamonaviy dizayn asosida chop etayotgan sifatli kitoblari bilan tanilib qolgan “SAHHOF” nashriyoti yana bir risola tuhfa etdi. Bu — qalami o'tkir ustoz ijodkor Ashurali Jo'rayevning “Oltin ovozlar” nomli risolasidir. Bu kitobning o'ziga xosligi shundaki, unda o'zbek milliy qo'shiqchiligining eng taniqli ustoz san'atkorlarining hayoti va ijodi mahorat bilan yoritilgan. Bu haqda yurtboshimiz alohida ta'kidlaganlaridek: “Buyuk shoir va mutafakkir Mir Alisher Navoiy bobomizning aynan “navo”, ya'ni musiqiy ohang degan so'zni o'zlariga taxallus qilib, butun dunyoda shuhrat topganini barchamiz yaxshi bilamiz”.

Kuy va qo'shiqqa astoydil ko'ngil qo'ymay, ularning sirli olamiga kirmay turib, biror-bir fikr-mulohaza bildirish aslo mumkin emas. Ashurali Jo'rayev ham qo'shiqchilik san'atini jon-dildan sevadi. Hayotini, ijodini ularsiz aslo tasavvur ham qila olmaydi. Agar boshqa bir mavzuda qalam tebratayotgan bo'lsa ham doimo radio murvatini burab, o'zi sevgan hofizning qo'shig'ini yangratib qo'yadi.

— Qo'shiq mening ilhomimni jo'sh urdiradi, hissiyotimni oshiradi, fikrimni ravshanlashtiradi va yaratayotgan ijodimni mukammallashtirishga xizmat qiladi, — deydi Ashurali. — Yaxshi milliy qo'shiq, u maqommi, suvorami, chinakam ilohiy mo''jiza, ular asrlar osha xalqimiz qalbida mangu qoladi.

Kitob muallifi to'plamga xalq sevgan, qo'shiqchilikda o'z maktabini yaratgan el e'zozidagi eng taniqli hofizlarni kiritgan. Taniqli san'atkor, O'zbekiston Qahramoni, Xalq artisti Munojot Yo'lchiyeva ta'kidlaganidek: “San'atni yozish uchun san'atni dildan his qilish va sevish kerak. Bu sohani Ashurali aka yuksak mahorat bilan yoritib kelayotgan ijodkordir. Uning o'ziga xos qalami, aytar so'zi bor”. Darhaqiqat, shunday.

Kitobda milliy o'zbek qo'shiqchilik san'ati rivojiga beqiyos katta hissa qo'shgan va o'z ovozi, betakror ijro uslubi bilan maktab yaratgan buyuk ustozlar — akademik Yunus Rajabiy, tengsiz hofizlar Hoji Abdulaziz Abdurasulov, Komiljon Otaniyozov, Ma'murjon Uzoqov, Muhammadjon Mirzayev, Botir Zokirov, Faxriddin Umarov, Sherali Jo'rayev, Bobomurod Hamdamov, Otajon Xudoyshukurov, Ortiq Otajonov, Olmaxon Hayitova singari el sevgan san'atkorlarning ibratli hayoti, ijod yo'li yuksak mahorat bilan tarannum etilgan.

Muallif ana shu mashhur san'atkorlarning ijod yo'llari va barhayot qo'shiqlari osmondagi yulduzlar misoli hamon porlab turganligini qayd etar ekan, ularni “oltin ovozlar” deb majoziy ma'noda nomlagani bejiz emas, chunki bu noyob ovozlar eng yorqin, yoqimli va diltortar bo'lib, ular san'atsevar xalqimizning oltindan ham qimmat bebaho boyligidir.

Kitobda Ashurali Jo'rayev har bir mashhur san'atkorning hayoti va ijodi o'ziga xosligi, betakrorligi, ovozlaridagi noyob qochirimlar, avjlar, ijro uslublaridagi yoqimli jozibani san'atshunoslardan ko'ra mohir jurnalist sifatida xuddi jonli ijrodagidek unutilmas misralarda talqin qilishga intilgan. Ana shu qiyoslarning barchasi ijodkorning milliy qo'shiqchilik san'ati sirlarini puxta o'rganganligi, butun vujudini jon baxsh etuvchi qo'shiqlar sehri qamrab olganligini namoyon etadi. Bu risolaning yana bir ahamiyati shundaki, unda eng ulug' san'atkorlar bir kitobga to'planib, ularning butun bir dunyosi erkin tarannum etilganidadir.

Iste'dodni kashf etish, uni o'z vaqtida anglab, qo'llab-quvvatlash darkor. Ana shundagina iste'dod egasining noyob fazilatlari, mahorat qirralari ochiladi, asl qiyofasi baralla namoyon bo'ladi. Muallif kitobda ta'riflagan har bir san'atkorning to'laqonli fazilatini ana shunday talablar asnosida ochib beradi.

Elimizda milliy san'atga e'tibor keyingi yillarda ancha kuchaydi. Xalqaro maqom va baxshichilik san'ati anjumanlarining o'tkazilishi, xalqaro “Lazgi” raqs festivalining keng nishonlanishi Yangi O'zbekiston nufuzini yana bir bor dunyoga tanitdi. Ayniqsa, “Shashmaqom”ning YuNESKO tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy merosi sifatida e'tirof etilishi san'atimiz nufuzining yanada yuksalishida juda ulkan tarixiy voqelik bo'ldi.

Milliy san'atga bo'lgan mas'uliyat va talab azaldan ma'lum. Hatto Xorazm qo'shiqchiligi va sho'x musiqasi o'ziga xosligi va ularning yuksak darajada qadrlanishi ko'p voqealarda hikoya qilinadi. Feruzshoh davrida Xiva xonligida taniqli a'yonlar yig'ilishib, tez-tez mumtoz qo'shiqchilar oqshomini tashkil qilish an'ana bo'lgan. Kunlardan bir kuni ana shunday bazmlardan biri uyushtirilgan. Unda xon va a'yonlar miriqib Xorazm suvoralarini, diltortar, sho'x raqslarini eshitib va tomosha qilib, ijrochilar mahoratiga tasannolar aytib o'tirishgan. Bazm anchagacha cho'zilgan, buni his qilgan sozandalar ustozi qarasaki, xon ko'zlarini yumib olib, chayqala-chayqala o'tiribdi. Sozandalar yetakchisi xonni mizg'ib olyapti deb o'ylab, aytayotgan qo'shig'ining bir parchasini tashlab o'tib ketgan, xon qo'shiqqa mast bo'lib, butun vujudi bilan tinglayotganini ular his qilishmagan. Qo'shiq tugagach, xon bir mirshabni oldiga chaqirib, unga qandaydir topshiriq bergan. Xon sozandalarga minnatdorchilik bildirib, ular bilan xayrlashgan. Sozandalarga hech nima demagan.

Sozandalar ustozi uyiga yetib kelib qarasaki, navkarlar xonadonining tomini buzayotgan ekanlar. Mirshabga: “Nega unday qilyapsizlar? Axir men hozirgina xonning huzuridagi bazm kechasidan keldim-ku!” degan. Mirshab esa: “Bu xonning topshirig'i, biz bajaryapmiz, xolos”, deydi.

Ustoz qo'shiqchi zudlik bilan xonning huzuriga qaytib borib, arzini aytibdi. Shunda Feruzshoh: “Sen suvorani aytayotganingda uning bir parchasini tashlab o'tib ketding. Xo'sh, bu mumtoz qo'shiqni buzib aytish qanday bo'lar ekan?” debdi.

Sozandalar ustozi tezda o'z xatosini tushunib yetibdi va xondan bunday noma'qulchilikni qayta takrorlamasligini aytib, uzr so'rabdi.

Mana sizga san'atga bo'lgan e'tibor, mehr-muhabbat va talabchanlik! O'sha davrda hatto xonlar ham qo'shiqlarning mohiyatini, uning mazmunini, ijrosining nozik qirralarini tushunibgina qolmay, balki o'ta talabchanlik bilan nazorat qilishgan.

Ashurali nafaqat iste'dodli yozuvchi va jurnalist, balki mehr-oqibatli san'at shaydosi ham. U rahmatli Bobomurod Hamdamovni jon-dildan hurmat qilar, qo'shiqlarini kecha-yu kunduz maroq bilan eshitardi. Ustoz san'atkor haqida o'qishli risola yozib, hofizning betakror san'ati, oltindan qimmat ovozini manguga muhrlagan edi. Hatto o'tgan yili bir tadbir sabab Xorazmga borganida, ozgina vaqt topib, ustoz hofizning qabrini ziyorat qilib qaytganini aytgandi.

Ha, hayot davom etayotir. Kitob muallifi alohida ta'kidlaganidek, qo'shiq san'ati olamiga ko'plab o'ktam va shirali yosh ovozlar dadil kirib kelayotir. Ularning har birida takrorlanmas iste'dod, o'z yo'li bor. Biz kelajak avlod haqida ham yanada qiziqarli va mazmunli yana bir kitob yaratilishi uchun muallifga jo'shqin ilhom, teran fikr tilab qolamiz.

Jabbor RAZZOQOV,

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist.