Harbiy jurnalistika: rivojlanish bosqichlari

Dunyoda kechayotgan notinchliklar, harbiy nizolar va xususan, kommunikatsiya jarayonini yangi darajaga olib chiqqan axborot urushlari davlatlar xavfsizligiga jiddiy tahdid solayotgan omil sifatida namoyon bo'lmoqda. Medianing kommunikativ makon dinamikasini belgilovchi hamda siyosiy tuzum xarakterini aks ettiruvchi vositaga aylanayotgani davlat, jamiyat va shaxs uchun turli darajadagi xavf-xatarlarni keltirib chiqarmoqda. Bunday sharoitda harbiy jurnalistikani rivojlantirish, shuningdek, urush va harbiy nizolarga bog'liq kommunikativ omillarning OAVga ta'sir jarayonlarini tadqiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi.

Shu nuqtai nazardan, filologiya fanlari doktori Alijon Safarovning “Harbiy jurnalistika taraqqiyotiga kommunikativ hodisalarning ta'sir etish omillari” nomli monografiyasi alohida e'tiborga loyiq. Tadqiqotchi harbiy jurnalistikaning yangi fenomen sifatidagi xususiyatlarini aniqlash, jangovar harakatlar mediatizatsiyasida kommunikativ strategiyaning o'ziga xosliklarini o'rganish va tezkor harbiy axborot almashinuvida ijtimoiy institutlarning o'rnini yoritish orqali soha evolyutsiyasiga kommunikativ hodisalarning ta'sirini atroflicha tahlil qilgan. Mazkur masalalar bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi.

Monografiya to'rtta bob, o'n ikkita fasl va kichik xulosalardan iborat. Monografiyaning “O'zbekiston harbiy jurnalistikasi evolyutsiyasiga kommunikativ hodisalarning ta'siri” deb nomlangan birinchi bobida tadqiqotchi jurnalistikada kommunikatsiya tushunchasi va uning tavsifi, Turkiston muxtoriyati va mustabid tuzum o'rnatilishi davridagi milliy hamda harbiy nashrlarning g'oyaviy ta'sirchanligi masalalarini tahlil etadi. Bundan tashqari, kommunikativ makondagi dinamik o'zgarishlarning harbiy jurnalistika taraqqiyotidagi muhim ijtimoiy-siyosiy ahamiyatiga to'xtalib o'tadi.

Ikkinchi bobda esa “Harbiy nizolarda kommunikativ hodisalarning muhim omillari”ning ilmiy-nazariy asoslari va yuzaga kelish mexanizmlari, harbiy to'qnashuvlarning kommunikativ xususiyatlari hamda o'ziga xosliklari o'rganilib, muhim ilmiy xulosalar chiqarilgan. Tadqiqotda Rossiya, AQSh va O'zbekistonning mudofaa doktrinalari, BMT Nizomi va 1949 yilda qabul qilingan Jeneva konvensiyalari tahlili asosida harbiy nizolarning huquqiy negizi tadqiq etilgan. Monografiyada harbiy mojaroga “davlatlar o'rtasidagi yoki davlatning ichki qarama-qarshiliklarini harbiy kuch qo'llagan holda hal etish shakli” deya ta'rif berilgani tadqiqotning ilmiy ahamiyatini yanada oshiradi.

Tadqiqotning uchinchi va to'rtinchi boblari “Mudofaa siyosatida axborotning ijtimoiy ahamiyati” hamda “Ziddiyatli vaziyatlardan media mahsulot tayyorlashda jurnalist mahorati va faoliyatining o'ziga xosligi” deb nomlanadi. Ushbu boblarda harbiy axborot almashinuvida ijtimoiy institutlarning o'rni hamda mudofaa siyosati targ'ibotida media obrazlarni shakllantirishning muhim tamoyillari qiyosiy tahlil asosida puxta o'rganilgan. Muallifning favqulodda vaziyatlardan reportaj tayyorlash va axborot manipulyatsiyasiga oid chuqur tahlillari qimmatli ilmiy takliflarni ilgari surishga xizmat qilgan.

Tadqiqotchi Sariosiyo va Uzun tumanlarida 2000 yilda yuz bergan qurolli nizolar haqida “Vatanparvar” va “Xalq so'zi” gazetalarida chop etilgan reportajlar, xususan, O'zA muxbirlari tomonidan tayyorlangan materiallar misolida diqqatga sazovor kuzatuvlarni amalga oshirgan. U milliy kontentda “nafrat tili”ning zoomorf metaforalarga asoslangan g'ayriinsoniy jihatlarini, qarg'ishga asoslangan g'ayriaxloqiy jihatlarini, shuningdek, stereotiplar va yorliqlar yopishtirish, qo'rquv va g'azab uyg'otish, dushmanga umumiy ayblovlar qo'yish bilan bog'liq ijtimoiy aspektlarni aniqlagan va tasniflagan. Bu natijani monografiyaning muhim ilmiy yangiligi sifatida e'tirof etish lozim.

Shu bilan birga, O'zbekistonda sodir bo'lgan qurolli nizolar bilan bog'liq milliy kontent tahlil qilingan bo'lsa-da, reportaj tayyorlagan jurnalistlarning kasbiy mahorati bilan bog'liq jarayonlar ishda to'laqonli aks etmaganday tuyuladi. Shuningdek, Surxondaryo voqealarini tahlil qilish jarayonida dunyoning boshqa qaynoq nuqtalarida sodir bo'lgan xuddi shunday voqeliklar bilan solishtirilganda, bizningcha, tadqiqotning qimmati yanada ortgan bo'lar edi.

Milliy harbiy jurnalistikamizning evolyutsion rivojiga qurolli to'qnashuvlar bilan bog'liq kommunikativ hodisalarning ta'sirini, harbiy nizolar sharoitida kommunikativ omillarning o'rnini va mamlakat mudofaa siyosatida axborotning ijtimoiy-axloqiy tafakkur tendensiyalarini zamonaviy yondashuvlar asosida tadqiq etishga zarurat ortib bormoqda. Shu munosabat bilan quyidagi mulohazalarni bildirish mumkin:

– ishda jadid matbuotidagi mudofaa va armiya masalalariga oid manbalardan misollar keltirilgani tahsinga loyiq, biroq ularning qaysi olim tomonidan tabdil qilingani ko'rsatilsa, monografiyaning ilmiy ahamiyati yanada oshardi;

– “CNN effekti” konsepsiyasining milliy modulini audiovizual jurnalistikaga bog'lagan holda amaliy takliflar berilsa, maqsadga muvofiq bo'lardi;

– ishda ayrim juz'iy uslubiy xatoliklar uchraydi, ba'zi o'rinlarda ilmiy uslubdan biroz chekinish va publitsistik ruhga berilish holatlari ko'zga tashlanadi.

Umuman olganda, butun dunyoda harbiy jurnalistikaning tadrijiy rivojida kommunikativ omillarning o'rni, harbiy nizolarda kommunikativ hodisalarning muhim tamoyillari hamda urush va tinchlik sharoitida axborotning ijtimoiy-axloqiy ahamiyati bo'yicha keng ko'lamli ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ochig'ini aytish kerakki, kommunikatsiya jarayonini yangi bosqichga olib chiqqan axborot urushlari bugungi kunda davlatlarning milliy xavfsizligiga jiddiy xavf tug'dirmoqda. Ilgari radio va televidenie orqali olib borilgan manipulyativ jarayonlarning bugungi kunda internet hamda ijtimoiy tarmoqlarga faol ko'chishi global xavfsizlik uchun tahdidga aylandi.

Monografiyada harbiy to'qnashuvlarning kommunikativ fenomen sifatidagi xususiyatlari, jangovar harakatlar mediatizatsiyasida kommunikativ strategiyaning o'ziga xosliklari aniqlangani va harbiy axborot almashinuvida ijtimoiy institutlarning o'rni atroflicha o'rganilishi mazkur fundamental tadqiqotning ilmiy-amaliy qiymatini sezilarli darajada oshiradi.

Shu o'rinda, umumiy xulosalardan kelib chiqib, ayrim taklif va tavsiyalarimizni bildirib o'tmoqchimiz:

Monografiyada Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi harbiy ziddiyatli nizolarga oid matbuot materiallari tahlil qilingan. Bizningcha, qo'shimcha ravishda “O'zbekiston” telekanalining “Axborot” dasturida berilgan reportajlar tahlilidan ham foydalanilsa, tadqiqot yanada boyir edi.

Urush va nizolar bilan bog'liq milliy kontent tayyorlashda dunyoning yetakchi telekanallari tajribasini qiyosiy o'rgangan holda yondashish zarur.

Ilgari surilgan ushbu tavsiyalar tadqiqotning mazmun-mohiyatiga salbiy ta'sir ko'rsatmaydi, aksincha, uning ilmiy-amaliy qiymatini oshiradi deb hisoblaymiz.

Yangi O'zbekistonda amalga oshirilayotgan izchil islohotlar jarayonida mustaqilligimiz hamda tinch va osoyishta hayotimizning ishonchli qalqoni bo'lgan Qurolli Kuchlar shakllandi, natijada mamlakatimizning mudofaa salohiyati tobora oshib bormoqda. Davlat rahbari tomonidan ilgari surilgan “Xalq va armiya — bir tanu bir jon” degan ezgu milliy g'oya millatning vatanparvarlik ruhini yanada mustahkamlamoqda. Bunday sharoitda armiyadagi izchil islohotlar mohiyatini jamoatchilikka kengroq tushuntirish hamda zamonaviy tahdid va xatarlarga qarshi ijtimoiy immunitetni mustahkamlash nihoyatda zarurdir. Mazkur jarayonning OAV orqali aholiga xolis yetib borishida shaffoflik va ochiqlik muhim o'rin tutadi. Shu sababli mamlakatimizda harbiy jurnalistikaning ilmiy-nazariy asoslarini shakllantirish, mudofaa va milliy xavfsizlik siyosatidagi shaffoflikni hamda unda harbiy OAVning o'rnini tadqiq etish bugungi kunning dolzarb vazifalaridandir. Professor vazifasini bajaruvchi Alijon Safarovning mazkur monografiyasi ayni shu jihatdan yuksak ahamiyatga ega.

Tadqiqotchi ziddiyatli vaziyatlardan media mahsulot tayyorlashda jurnalist mahorati va faoliyatining o'ziga xosligi, xususan, favqulodda sharoitlardan reportaj tayyorlash va axborot manipulyatsiyasiga doir tahlillari orqali muhim ilmiy takliflarni ilgari surgan. Masalan, u Iroq urushi bilan kirib kelgan yangi tendensiyani “qurolli nizoni keltirib chiqarish va olib borishda mediani qo'llashning “CNN” teskari effekti” deb nomlashni taklif etadi.

Shuningdek, monografiyaning diqqatga sazovor ayrim xulosalari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:

a) tadqiqotda harbiy mavzularni yoritishda gender masalasini ham inobatga olish lozimligi ko'rsatilgan. Ayniqsa, ayol jurnalistlarning ekstremal sharoitdagi ishtiroki, ularning kasbiy himoyasi va media etikasi nuqtai nazaridan o'rganilishi ishning amaliy ahamiyatini oshiradi;

b) ishning takliflar qismida mamlakatning xalqaro media imiji, harbiy nufuzi hamda barqarorlik reytinglaridagi o'rnini yuksaltirishda harbiy jurnalistikaning ahamiyatini mustahkamlash bo'yicha, ya'ni qaysi ichki va tashqi axborot kampaniyalari samarali natija berishi mumkinligiga alohida e'tibor qaratilgani ayni muddaodir.

Shu o'rinda O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 81- va 82-moddalaridan iqtibos keltirish o'rinlidir:

“81-modda.

Ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq ish olib boradilar.

Davlat ommaviy axborot vositalari faoliyatining erkinligini, ularning axborotni izlash, olish, undan foydalanish va uni tarqatishga bo'lgan huquqlari amalga oshirilishini kafolatlaydi.

Ommaviy axborot vositalari o'zi taqdim etadigan axborotning ishonchliligi uchun javobgardir.

82-modda.

Senzuraga yo'l qo'yilmaydi.

Ommaviy axborot vositalarining faoliyatiga to'sqinlik qilish yoki aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo'ladi”.

Asosiy Qonunimizning bu qat'iy moddalari matbuot va OAVning Yangi O'zbekistonni barpo etish hamda Uchinchi Renessans poydevorini qurishdagi yuksak vazifasini kafolatlaydi.

Karim NORMATOV,

IIV Malaka oshirish instituti professori,

tarix fanlari doktori,

O'zbekiston Jurnalistlar uyushmasi

a'zosi, politolog.