“Haqiqat çoyxonasi”ga marhamat!
Kulgining kulgidan farqi böladi. Biri bir lahza kuldiradi-yu, keyin unutiladi. Yana biri esa labga tabassum, qalbga oğriq bölib köçadi. Bunday kulgida odam ustidan emas, illat ustidan kulinadi. Ana şunday kulgi adabiyotga aylanadi.
Taniqli jurnalist, ustoz Töxtamurod Hasanboyevning yaqinda çop etilgan “Haqiqat çoyxonasi” nomli kitobini qölga olib, köngildan şu gaplar keçdi. Yolğonga ne hojat, men uni yaxlit kitob holida öqiganim yöq, çunki undagi maqolalarni öz vaqtida gazeta sahifalarida obdan xatm etganman. Turli mavzu va turfa janrlarda bitilgan maqola, esse, oçerk, hajv va felyetonlarning yagona umumiy xususiyati şundaki, ularni muharrirlik yillarim “Toşkent haqiqati” gazetasi tahririyatida naşrga tayyorlab, çop etganmiz. Kitobning masʼul muharriri sifatida kamina xodimingiz nomi zikr etilganining boisi ham şundadir.
“Bola boşidan” deganlaridek, öqişli kitob ham ilk sahifalaridan maʼlum böladi. Yöq, menimça, yaxşi kitob nomidan ham işora bera oladi. “Haqiqat çoyxonasi” nomi ham ana şunday topilmalardan. Bir qaraşda oddiy eşitiladi. Ammo kitobni mutolaa qilib bölganingizdan keyin anglaysizki, muallif bu nomni bejiz tanlamagan.
Bilasiz, xalqimiz ijtimoiy hayotida çoyxona alohida madaniy hodisa hisoblanadi. Çoyxona — faqat çoy içiladigan joy emas. U yerda odamlar dunyoning jamiki quvonç va taşvişlaridan gurung qiladi, bahslaşadi, kulişadi, yayraydi. Bu yerda Ukraina va Rossiya uruşining asl sabablari ham, Isroil va Falastin mojarolari ham, Munisa Rizayevaning oilasi ham muhokama markazida bölişi mumkin.
Çoyxona suhbatlarida haqiqat ham böladi, hazil ham. Minbarda yoki televizorda aytib bölmaydigan gaplar ham aynan çoyxonada aytiladi. Şu maʼnoda çoyxonani xalqning erkin minbari, desa ham bölaveradi.
Yana çoyxörlar ham turliça, deng. Bu yerga dehqon ham keladi, öqituvçi ham, jurnalist ham, hokim ham, nafaqaxör ham. Kitobning qahramonlari ham xuddi şunday: tilşunos ham, şifokor ham, rassom ham, fermer ham, kutubxonaçi ham, sanʼatkor ham, mahalla faoli ham, oddiy fuqaro ham “Haqiqat çoyxonasi”da çordana qurgan…
Şundanmi, kitobda qaynoq hayotning turli ovozlari eşitiladi. Muallif davraning töriga çiqib olib, hammani oğziga qaratuvçi mahmadona kosagul emas, bir çekkada jimgina kuzatib ötirgan oqil tinglovçi kabi namoyon böladi. Şekspirning “Donolar hayotni kuzaturlar jim” degan gapi şu joyga juda mos tuşadi.
Xullas, muallif kitobiga bu nomni tanlar ekan, özi bilibmi-bilmaymi, kitobning asl mohiyatini ifodalab qöygan. Hammasi işonarli, rost gaplar, biror lavhada soxtalik yöq. Şu boisdan ham bu çoyxonaning nomi “Haqiqat”. Qolaversa, bu nomda tagdorgina ramz ham mujassam. Boya aytganimizdek, çoyxonaning palovi “Toşkent haqiqati” gazetasi qozonida pişgan-da…
Muallif maqsadni oddiy hayotiy voqealar orqali ifoda etadi. U köçadagi notöğri yozuvlarni tanqid qiliş orqali ham, qarovsiz binoda yaşab yurgan itlar haqida yozib ham, gazeta öqimay qöygan jamiyat borasida yozğirib ham bizga közgu tutadi.
Töxtamurod akani taniganlar, hamsuhbat bölganlar biladi: juda ulfatijon, şinavanda inson. Hayotning juda köp murakkab jabhalariga ham kulgi bilan qaray oladi. Ammo bu kulgi aslo yengiltaklikdan tuğilmaydi. Uning ortida qirq yillik jurnalistik tajriba, xalq içida yuriş, odamlarni kuzatiş va hayotning aççiq-şirinini qalbdan ötkaziş könikmasi mujassam. Şu bois kitobdagi deyarli har bir hajviy lavha ortida jiddiy hayotiy dard yaşiringan.
Masalan, “Naqliyotga könmagan kelin” nomli maqolada davlat tili haqidagi jiddiy muammo hayotiy bir vaziyat vositasida oçib beriladiki, u, nazarimda, minbarlardagi soatlab davom etadigan maʼruza yoki oddiy bir kuyunçak maqoladan köra ança samarali taʼsir kuçiga ega.
Xabaringiz bölsa kerak, bir neça yil avval atamaşunos ustozlarimiz va tilşunoslarimiz rusça “avtomobil”, “maşina” örniga “naqliyot” sözini qöllaşni zör berib tiqiştirişgan bölsa-da, jamiyat bu taklifni mutlaqo qabul qilmadi.
Maqolada yigitning bölajak yoriga: “FHDYOga ariza berişimiz lozim ekan, naqliyotni qaçonga çaqirtiray?” degan gaplari dafʼatan kulgi uyğotadi, ammo şu kulgi ortida baʼzan sunʼiylaşib, baçkanalaşib ketayotgan til islohotlari manziliga juda tagdor eʼtirozlar yöllanadi.
Bu yerda muallif heç kimni haqorat qilmaydi, biror fikrni zörlab qabul qildirmaydi. Aksinça, vaziyatning özi kulgiga aylanadi. Kitobdagi deyarli barça lavhalarda ana şu uslub saqlanadi.
Kitobni öqir ekansiz, uluğ ustozlarning hayot borasidagi sinçkov kuzatuvçanligi va samimiyati, “Muştum” maktabining xalqona kulgisi hamda zamonaviy publitsistikaning tezkor nafasi bir nuqtada uçraşgandek taassurot uyğonadi.
Töplamning yana bir fazilati şundaki, undagi deyarli har bir lavhada kulgi maqsad emas, vosita vazifasini bajaradi. Muallif öquvçini tabassumga çorlaydi, ammo öşa tabassum ortidan unga közgu tutadi, özini özi bilan yuzlaştiradi.
Bugungi kunda yumor yoziş ham maynabozçilik bölib ketgandek. Çunki ijtimoiy tarmoqlar bir kunda yuzlab latifa, minglab kulgili videolarni tarqatadi. Ammo ularning aksariyati ertangi kunga ötmay eskiradi.
Haqiqiy hajvnavisning quroli istehzo emas, aniq detaldir. Muallif ana şu detalni topişni yaxşi biladi. Masalan, şahar köçalaridagi “Çiqiş ehtiyot yöli”, “Piraşkiga işga olamiz”, “Haqiqiy sizni sevamiz” kabi ğaliz tarjimalar haqida yozarkan, ularni oddiy til xatosi sifatida emas, maʼnaviy hodisa sifatida talqin qiladi. Xatoning ustidan kuladi, xatoga yöl qöygan insonning ustidan emas.
Töplamga kiritilgan materiallar janr jihatidan turliça: publitsistik maqolalar, suhbatlar, xotiralar, felyetonlar, hajviy şeʼrlar, kiçik miniatyuralar, hatto aforistik qaydlar ham bor. Bir qaraşda bunday xilma-xillik kitobning yaxlitligiga xalal berişi mumkin edi. Ammo qiziği şundaki, kitob tarqoq tuyulmaydi. Uni birlaştirib turgan körinmas ip bor. Bu ip — muallifning dunyoqaraşi.
U, masalan, Ergaş Karimov haqida yozadimi, davlat tili haqida bahs oçadimi yoki oddiy bir eʼlondan kulgi yasaydimi — hammasi yaxlit bir maqsad negizida quriladi: millat maʼnaviyati!
Şuning uçun ham kitobning boş qahramonlari muayyan kişilar emas, butun bir jamiyatning özidir. Kulgi, hajv tiğiga olingan manba bir örinda savodsiz tarjimon qiyofasida namoyon bölsa, boşqa bir örinda odamlarga salomatlik ulaşişni umr mazmuniga aylantirgan şifokor timsolida gavdalanadi. Yana boşqa bir joyda kitob öqimay qöygan ziyoli, yana boşqa yerda sahna madaniyatini yöqotayotgan sanʼatkor sifatida körinadi.
Adabiyotda uslub haqida köp gapiriladi. Ammo uslubni faqat çiroyli gaplar, nozik taşbehlar yoki noodatiy jumlalar bilan, zörma-zöraki yaratib bölmaydi. Haqiqiy uslub yozuvçining fikrlaş tarzidan şakllanadi. Öquvçi asar muallifining ismini körmasdan turib ham uning qalamini tanisa, demak, ijodkor öz ovozini topgan böladi.
Töxtamurod aka — öz ovozini topgan jurnalist. Uning yozganlarida publitsistning huşyor nigohi, hajvnavisning ötkir istehzosi va adibning obrazli tafakkuri bir-birini töldirib turadi. Bu qirralar u kişi işlagan nufuzli tahririyatlardagi uluğ ustozlar şakllantirgan mahorat maktablaridan ösib çiqqan.
Muallif jiddiy va muammoli bir vaziyatni ayta turib yozadi: “Şunday manzaralarni körgandan keyin ham vijdonimiz qiynalmasa, yuragimiz yonmasa, biz kimmiz özi?”
Bu populizm yoki patetikadan qurilgan gap emas. Muallif xulosa çiqarmayapti, aybdor qidirmayapti, qozilik kursisiga ötirib olib, jamiyatni mahkamaga tortmayapti. U faqat bitta savol beryapti: xöş, biz kimmiz özi?
Bu savol nega köndalang qöyilayotganini anglaş uçun kitobdagi “Naqliyotga könmagan kelin”, “Öttiz yillik ökinç”, “Qissaning qiz bolasi” kabi ajabtovur sarlavhali maqolalarni birma-bir öqib çiqiş tavsiya qilinadi.
Jurnalistikada “Yaxşi sarlavha — yarim maqola” degan eski gap bor. Muallif buni yaxşi his qiladi. U sarlavhani şunçaki mavzu ifodasi qilib tanlamaydi, balki badiiy vositaga aylantira oladi.
Yozgan maqolasida fikrni uzundan-uzun jumlalar bilan beradigan hamkasblarimiz oz deysizmi? Ulardan farqli ölaroq, Töxtamurod aka bitta aniq detal yoki birgina öxşatiş bilan katta manzarani çiza oladi.
Masalan, bir maqolasida u gazetxonlikning tanazzuli haqida falsafa sotmaydi, faqat Piskent tumanida viloyat gazetasiga bor-yöği töqqiz kişi obuna bölganini aytadi. Eng katta haqiqatlar ham kiçik bir raqamga siğadi, deydi. Keyin şu raqamdan kelib çiqib, butun jamiyatning maʼnaviy ahvolini tahlil qiladi.
Darvoqe, Töxtamurod aka istalgan bir jumladan, raqamdan yoki vaziyatdan biror hajviy ramz topa biladigan ijodkor. Har qanday fikrni qoçirim yoki kutilmagan taşbeh pardasiga öray oladi. Yanada dangalroq aytganda, bu kişi leksik söz öyinlari ustasidir. “Jenşen — foydali dorivor ösimlik, jenщina — yuqoridagining aksi”, “Povest — qissa, povestka — qissaning qiz bolasi”, “Nomer — raqam, nom. Er — nomiga er” kabi latifaviy taʼriflar bir qaraşda tasodifiy kalamburdek tuyuladi. Ammo ularga diqqat bilan qarasangiz, bu yerda faqat tovuşlar öyini emas, ijtimoiy munosabatlarga nisbatan jöyali hozirjavoblik borligini körasiz. Bu hammaning ham qölidan kelaveradigan iş emas.
Kitobni öqiş jarayonida yana bir xususiyat közga taşlanadi: muallif öquvçi bilan doimo suhbat quradi, aql örgatmaydi. Aksinça, yonma-yon ketayotgan hamsuhbatdek fikr yuritadi. “Qarang-a…”, “Endi özingiz baho bering…”, “Keling, bir öylab köraylik…” kabi jumlalarning tez-tez uçraşi şundan. Bunday kamtarinlik ham ustoz jurnalistlar maktabiga xos xususiyatdir.
Bu bitiklardan men topgan yana bir fazilat — muallifning odamlarga öta işonişidir. Agar şunday bölmaganida, ehtimol, bu kitob yozilmasdi ham. Aslida, hajvning özi ham umidning bir körinişi. Çunki inson faqat tuzalişi mumkin deb öylagan narsasini hajv yoki tanqid qiladi. Muallif har bir tanqid ortiga bir umidni yaşiradi. Har bir istehzo ortida esa odamlarga muhabbat yotadi.
“Juda maqtavordingiz, nima, bu kitobda kamçilik yöqmi?” deguvçilarning ham köngli qolmasin, aytaylik. Kitob, albatta, muayyan nuqsonlardan xoli emas. Lekin taʼkidlaş joiz: kitobning fazilatlari uning ayrim kamçiliklaridan ança ustundir. Şu bois quyidagi fikrlar tanqid emas, balki kitobning keyingi naşrlari uçun adabiy mulohaza sifatida qabul qilinişidan umidvorman.
Eng avvalo, kitobning janriy tarkibi haqida. Töplamga felyeton, esse, suhbat, xotira, publitsistik maqola, hajviy şeʼr, miniatyura kabi turli janrlardagi materiallar kiritilgan. Bu, bir tomondan, kitobni rang-barang qiladi. Öquvçi zerikmaydi, har bir bölim yangi ohang bilan boşlanadi. Biroq ayrim örinlarda ana şu janriy xilma-xillik kompozitsion yaxlitlik hissini biroz susaytirgan, nazarimda.
Masalan, til siyosatiga bağişlangan jiddiy tahliliy maqoladan keyin yumoristik miniatyura yoki qoçiriq kelişi öquvçini keskin boşqa ruhiyatga olib ötadi. Bu esa kitobning içki dramaturgiyasiga jinday soya soladi. Agar materiallar mavzuviy sikllar asosida joylaştirilganda, kitobning umumiy taʼsir kuçi yanada ortgan bölar edi.
Yana bir juzʼiy kamçilik — kitobda tarqoq va takroriy motivlar borligidir. Kitobning turli qismlarida ona tili, kitobxonlik, jurnalist masʼuliyati, sahna madaniyati kabi mavzular qayta-qayta uçraydi. Bular, albatta, muallifning qalbiga yaqin mavzular ekanidan. Biroq ayrim fikrlar turli maqolalarda bir-biriga yaqin ohangda takrorlanadi.
Buni kamçilikdan köra publitsistika tabiatidan kelib çiqqan xususiyat deyiş mumkindir, balki. Lekin keyingi naşrlarda mavzularni içki boğlaniş asosida guruhlaş kitobning kompozitsion mustahkamligini oşirişi mumkin.
Şu bilan birga, kitobda yana bir muhim jihat borki, u baʼzan kitobning özida töliq oçilmay qolganday tuyuladi. Bu — muallifning lirik qirrasi. Ergaş Karimov haqidagi xotira, Majid Samadov haqidagi maqola, ayrim şaxsiy kuzatişlarda muallifning nafaqat hajvnavis, balki kuçli essenavis ekani ham körinadi.
Öquvçi sifatida şu örinlarda beixtiyor öylaysan: koşki edi muallif bunday lirik-publitsistik esselarni yanada köproq berganida. Çunki aynan ana şu materiallarda muallifning qalami boşqaça “yuguradi”.
Ammo yuqorida aytilgan mulohazalar kitobning umumiy qimmatini zarraça ham kamaytirmaydi. Aksinça, ular bir haqiqatni tasdiqlaydi: bu töplam — ijodiy izlanişdan bir zum ham töxtamagan Töxtamurod akaning kitobi!
Ana endi mavridi keldi: yana bir gapni aytmasak bölmas. Bugungi özbek matbuotida eng katta yöqotişlardan biri nima ekanini bilasizmi? Men aytay: bu felyeton janrining asta-sekin sahnadan tuşib borayotganidir. Bir paytlar Abdulla Qahhor, Ğafur Ğulom, Said Ahmad, Neʼmat Aminov, Xudoyberdi Töxtaboyev, Saʼdulla Siyoyev, Jöra Saʼdullayev kabi ustozlar va önlab boşqa ötkir qalam egalari bölgan jurnalistlar ijtimoiy hayotdagi illatlarga qarşi aynan felyeton degan kuçli qurol bilan kuraşgan edilar. Afsuski, keyingi yillarda felyetonning örnini quruq, köpinça yengil-yelpi, yuzakiroq tanqidiy maqolalar egalladi.
Felyeton — publitsistikaning eng murakkab va taʼsirçan janrlaridan biridir. Xabar uçun fakt, maqola uçun tahlil kifoyadir, balki. Lekin felyeton uçun bularning özi yetarli emasligi aniq! Unda fakt ham, kompozitsiya ham, yumor ham, til madaniyati ham, dramaturgiya ham, eng muhimi, fuqarolik masʼuliyati va şaxsiy jasorat ham bölişi şart. Şuning uçun har qanday yaxşi jurnalist-muxbir felyetonçi böla olmaydi.
Bu fikr kitobning özida ham kelgan. “Muştum” jurnali bilan boğliq suhbatda felyeton janri haqida gap ketar ekan, “Felyeton örgatilmaydi, örganiladi”, degan muhim mulohaza örtaga taşlanadi.
Töxtamurod Hasanboyevning keyingi yillardagi ijodiy faoliyati ijtimoiy tarmoqlardagi sözbozliklar zamonida ham felyeton janrining yaşaşga haqli va qodir ekanini isbotlaydi. Kitobda Hasanboyev felyetonlarining yaxşi bir namunasi berilibdi. Bu “Belka” yaqinda ona böladi” sarlavhali mitti badiiy lavhadir.
Uning birinçi jumlasiyoq öquvçini voqea içiga olib kiradi. Muallif kosmosga parvoz qilgan tört oyoqli maşhur vafo timsollari — Belka va Strelka haqida eslaydi. Keyin esa Angren şahridagi qarovsiz qolgan ikki qavatli binoda “şohona hayot keçirayotgan” daydi itlarga ötadi. Bir qaraşda bir-biriga mutlaqo aloqasiz tuyulgan ikki voqelik badiiyatning taʼsirçan kuçi bilan bir nuqtada tutaşadi. Felyetonning muvaffaqiyati ana şu kutilmagan kompozitsion yeçimda.
Felyeton davomida muallif binoning bu holga kelişi va keltirilişi bilan boğliq turli “rasmiy” sabablarni kinoya bilan sanab ötadi. Bir joyda bu binoda göyo kelajakda dekoratsiyasiz film suratga oliş mumkinligi haqida hazilomuz mulohaza qilsa, boşqa örinda esa binoga egalik qilib olgan itlarning “huquqi” insonlar manfaatidan ustun qöyilganday manzarani çizadi. Va nihoyat, felyetonning kulminatsiyasi keladi:
“…hamma qulayliklarga ega qöş qavatli “qasr”da bir neçta itlar Oyga uçgan Belka va Strelkadek maza qilib yaşaşyapti. Mutasaddilar bir marta ularni çiqarib yubormoqçi bölişdi, ammo rahmlari keldi. Çunki “Belka”ning “böyida” bor emiş…”
Mana şu oxirgi jumlalar felyeton janrining klassik talablariga töliq javob beradi. Ularda kulgi bor, obrazli tafakkur bor, kinoya bor, istehzo ham bor. Eng muhimi, haqiqat bor!
“Belka”ning “böyida” bor emiş…”. Bu — oxirgi gap. Mana şu oxirgi gapdan materialning boş lavhasi ustalik bilan sahifaga tortiladi: “Belka” yaqinda ona böladi…”. Sarlavhani qarang!
Muallif birorta amaldorning familiyasini tilga olmaydi. Balandparvoz ayblovlar ham tirkamaydi ularning yelkasiga. Ammo bitta badiiy detal orqali butun boşli boşqaruvdagi loqaydlikni foş qiladi.
Bilmaganlar bölsa eslatib ketay: mana şuni jurnalistik mahorat deydilar!
Kitobda mazkur felyetonning mantiqiy davomi ham berilgan.
Esimda, “Toşkent haqiqati”da yuqoridagi felyeton çop etilganidan biroz vaqt ötib, “Belkaning uyi kuydi…” nomli material ham eʼlon qilgan edik. Unda avvalgi felyetonda kötarilgan gaplar eslatilib, qarovsiz qolgan binoda yonğin yuz bergani haqida xabar qilingandi.
Bu ikki materialni yonma-yon qöyib öqisangiz, jurnalistik kuzatuvning izçil bir namunasini körgandek bölasiz. Haqiqiy jurnalist nafaqat tanqid qiladi, balki tanqidning keyingi “taqdiri”ni ham kuzatadi.
Bugungi jurnalistikada ana şu izçillik tobora kamayib borayotganini hisobga olsak, bu holat yoş hamkasblarimiz uçun yaxşigina mahorat saboği böla oladi.
Aytaylik, ijtimoiy tarmoqdagi şov-şuvli tanqidiy post bir kun yaşaydi. Telegramdagi muhokama ikki kundan keyin unutiladi. Ammo yaxşi felyeton muayyan bir vaqt va voqea ruhini, taʼbir joiz bölsa, maʼnaviy portretini aks ettirib turadigan badiiy hujjatdir.
Binobarin, ustoz jurnalistlar oldida turgan muhim vazifalardan biri ham aslida şu: ular milliy publitsistika maktabi anʼanalarini ham saqlab, ham sayqallab borişlari, bu ulkan xazinadan yoş avlodni bahramand qilişlari, munosib izdoşlar tarbiyalaşlari lozim.
“Haqiqat çoyxonasi” kitobi ustoz jurnalist Töxtamurod Hasanboyev tomonidan mana şu xayrli missiya yölida taşlangan yana bir zalvorli qadamdir.
Ğayrat ŞERALIYEV.
