Azamat chinorlardan biri

O'zbekiston xalq yozuvchisi, Davlat mukofoti laureati, mohir so'z ustasi Odil Yoqubov o'zbek adabiyoti bog'ida tan olingan azamat chinorlardan biri hisoblanadi. Uning har bir asari — u roman bo'ladimi, qissa bo'ladimi, dramami, publitsistik maqolami — barchasi e'lon qilinishi bilan darhol e'tiborga tushardi.

1963 yilda yozilgan, adibni elga tanitgan “Muqaddas” qissasini o'quvchilar yutoqib o'qiganlarini ko'rganman. Qissa, ayniqsa, yoshlar qo'lidan tushmasdi, davralarda u haqida qizg'in bahslar ketardi. Pokiza ma'suma qiz Muqaddas obrazi shunchalar ishonchli va hayotiy tasvirlangan ediki, hatto bir o'quvchi asarni o'qib, qattiq hayajonlanibdi. U yozuvchiga murojaat qilib, o'zining bekobodlik ekanini bildirib, unda Muqaddasni Bekoboddan topish, u bilan tanishish istagi tug'ilganini, turar joyini aniq aytib berishini so'raganiga guvoh bo'lganman.

Shunda Odil aka xijolat bo'lib: “Qarang-a, o'zini yozibman-u, qayda turishini so'rash esimdan chiqibdi-ya…” — deb qutulgandi.

Inson dardini yoritib berish, ko'rsatish, uni avaylash tuyg'usi adibning hamma asarlarida balqib turadi. Zamon murakkabliklari, mafkura iskanjalari siquvida ijod qilganiga qaramay, adib nozik adabiy usullar topib, haqqoniy ruhda yozilgan asarlar yaratishga erishdi, adabiyotimizni boyitib berdi. “Ulug'bek xazinasi”, “Diyonat”, “Ko'hna dunyo” romanlari, qator qissalari ana shular jumlasidandir.

Odil Yoqubov to'g'riso'z adib edi, soddafe'l, ochiq qalbli inson bo'lgan. Ko'p safarlarda birga bo'lganmiz, ijodiy suhbatlar qurganmiz.

Samarqandda “Ulug'bek xazinasi” romanining qizg'in taqdimoti o'tkazilganda men hamrohlardan biri edim. Safarda xushchaqchaq hamroh, latifalardan zavqlanib ketsa, maroq bilan kulganidan katta-katta ko'zlari yoshlanib ketardi. “Buni hayot deydilar!” — degan optimistik so'zlar Odil akaga tegishli.

Odil aka shaxmat shaydosi edi. Ishdan sal bo'sh qolgan paytlarida odamoxun adib Sunnatulla Anorboyev bilan shaxmat maydonida qizg'in “jang qurardilar”. Biz tomosha qilardik. Kiriboq, Odil akaning shaxmat maydonidagi vaziyatini taxtaga qaramay turib ham bilish mumkin edi. Agar u stol tagida o'ng oyog'ini o'ynatib tebratib turgan holda, raqibiga mag'rur qarab: “Buni hayot deydilar!..” deb dam-badam gapirib turgan bo'lsa, tamom: bechora Sunnatulla Anorboyevning ishi chatoq!.. Aksincha bo'lsa, Odil akam oyog'ini ham tebratish esidan chiqqan holda muk tushib taxtaga tikilgan, ovozi ham chiqmas edi…

Kaminaga bir necha yillar Odil aka bilan birga xizmat qilish nasib etgan. O'tgan asrning 70-80-yillarida G'afur G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyotida ishlardik, Odil aka nashriyotning bosh muharrir o'rinbosari, kamina esa bosh muharrir edim.

1973 yil qishi bo'lsa kerak, biz bir kuni ishdan keyin Odil akam bilan Navoiy ko'chasi bo'ylab uyga piyoda ketdik. Atrofda oppoq qor… Yorug' bir kecha. Havo yoqimli edi.

Adib “Ulug'bek xazinasi” romani xayollari bilan band edi, butun vujudi bilan shu tobda XV asrni kezib yurardi. U bo'lajak roman voqealaridan hikoya qildi, Ulug'bek, Ali Qushchi va boshqa qahramonlardan so'z ochdi, asarni qanday yozajagini so'ylab berdi. U yangi asar zavqidan mast edi. Yozuvchi hayotida yurak-bag'ri yangi asar sehri bilan to'lib-toshgan, u haqda kimgadir yorilgisi, ko'nglini bo'shatgisi kelib turgan shunday baxtli lahzalar bo'lib turadi.

Tez orada roman qog'ozga tushdi, avval “Sharq yulduzi” jurnalida e'lon qilindi, keyin kitob bo'lib chiqdi, boshqa tillarga tarjimalar qilindi. Ha, adabiyotimizni (Maqsud Shayxzodaning “Mirzo Ulug'bek” tragediyasini hisobga olmasa) badiiy yuksak, o'ziga xos asar bilan boyitdi.

Odil Yoqubovning do'stlari ko'p edi.

Atoqli o'zbek adib va olimlari: akademik Matyoqub Qo'shjonov, mashhur ijodkorlar Shukrullo, Pirimqul Qodirov, Abdulla Oripov, Pirmat Shermuhamedov va boshqa bir qator adiblar uning hamsuhbatlari edilar.

Chingiz Aytmatov bilan bordi-keldilari borligini bilaman. Chingiz Aytmatov va Odil Yoqubovlar bir-birlaridan tez-tez xabar olib turadigan, bir-birini qo'llab-quvvatlaydigan yaxshi do'stlar ekanini aytib o'tmoq joiz. Avvalo, ular eskidan hamsaf, tengqur, qolaversa, bir necha yillar Markaziy Osiyo xalqlari assambleyasida birga hamkorlik qilishgan edilar. Ikki adibning bir-birlariga hurmatlari juda samimiy, ijodlariga bo'lgan munosabatlari ham maqtovga sazovor, boshqalarga ibratli edi. Ibratli joyi shuki, har ikki adib ham bir-birlarining yangi asarlari e'lon qilinishi bilanoq o'qib chiqardilar, quvonardilar va o'z fikrlarini bir-birlariga yetkazardilar, o'rtoqlashardilar.

Birgina misol keltirib o'taman. 1973 yilda yozilgan Odil Yoqubov qalamiga mansub “Ulug'bek xazinasi” nomli tarixiy romani tez orada mashhur bo'lib ketdi, o'quvchilarning sevimli asarlaridan biriga aylandi, qo'ldan tushmay qoldi.

Chingiz Aytmatov do'stining asarini o'qib chiqib, unga maktub yo'lladi. Ushbu maktub “Yoshlik” jurnalining 1993 yil 4-5-sonlarida e'lon qilingan edi. “Yaxshi asar haqida so'z yuritish quvonchlidir, — deb yozgandi maktubida Chingiz Aytmatov. — Bu yuksak va benihoya betakror asar, o'zining badiiy qimmati bilan ham e'tiborga molik tarixiy roman meni qattiq hayajonga soldi. Hayajonimning asosiy sababchisi — roviylikning sehrli usuli, biroq buning barchasidan tashqari sening asaringni o'qib turib, men ulug' turkiy g'ururni (ta'kid bizniki — M.A.) his etdim. Ulug'bek bizni hamisha oqlovchi kuch, u bizning dardimiz va dunyo haqida fikr yuritishga huquq beradigan yuksak tajribaviy iztirobimizdir…”

Qanday ajoyib, samimiy so'zlar!

Chingiz Aytmatov o'zbek do'stini katta va jiddiy ijodiy muvaffaqiyati bilan tabriklar ekan, har qanday davrning o'z Ulug'beklari bor, degan xulosaga keladi, Ulug'bekning mashaqqatli hayoti va ulug'vor fojiani boshidan kechirgani, u o'z davrining hamma qabul qilgan tartib-qoidalariga qarshi isyon ko'targan shaxs ekanligini ta'kidlaydi. “Ziyoli va haqgo'y Insonning fojiasi Ulug'bek shaxsi va taqdirida kechgani”dan va bu taqdir “Ulug'bek xazinasi” romanida ishonarli yoritilganidan bag'oyat ta'sirlanganini aytadi.

Odil Yoqubov yoshlar adabiyotiga katta qiziqish bilan qarar, hamisha ularni rag'batlantirish yo'lini tanlardi. Yangi asarlar muhokamalarida ishtirok etar, o'z tajribalarini yoshlar bilan baham ko'rardi. Kaminaning “Sarbadorlar” tarixiy romani muhokamasi bo'ldi. 1989 yil 1 dekabr kuni edi.

Zalni adabiyotimiz darg'alari Matyoqub Qo'shjonov, Said Ahmad, Bo'riboy Ahmedov, Odil Yoqubov, Mirmuhsin, Pirimqul Qodirov va Begali Qosimov, Pirmat Shermuhamedov, Xayriddin Sultonov, Tohir Qahhor, Mashrab Boboyev singari boshqa adiblar to'ldirib o'tirar edilar. Ko'pchilik so'zga chiqdi. Roman mavzusi yangi ekani ta'kidlandi. Muhokama qizg'in o'tdi, muallif uchun ko'p yaxshi fikrlar aytildi. Men bu fikrlarni yozib oldim, keyin romanni nashrga tayyorlashda foydalanajagimni aytib, minnatdorligimni bildirdim.

Muhokamadan keyin Odil akam meni tabriklab, ko'zlarini qisgancha, yarim hazil aralash shivirladi: “Bunday… Temurbek bilan Saroymulkxonimni bir-biriga uchrashtirmaysizmi!..” Men ham hazil bilan javob berdim: “Agar ular istasalar… uchrashtiraveraman!..” Maroq bilan kulishdik.

Odil aka ko'p o'qir edi. Esimda bor, Uyushmaga raislik qilgan yillari ish stoli ustida imzo qo'yilishiga muhtoj har xil hujjatlar bilan birga, albatta, kimningdir yangi asari qo'lyozmasi yarim ochiq holda turgan bo'lardi.

Odil Yoqubov yuz yoshga kirdi. Bu birinchi yuz yosh, xolos, hali bunday qutlug' sanalarga sanoq ham yetmay qolishi shubhasiz.

O'zbekiston xalq yozuvchisi, Davlat mukofoti laureati Odil Yoqubov, ustozlar Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho'lpon, Muso Toshmuhammad o'g'li Oybek, Abdulla Qahhor, Shuhrat, Pirimqul Qodirov singari ulug' adiblar safida turadigan yorqin qalam sohibidir.

Muhammad ALI,

O'zbekiston xalq yozuvchisi.