It sotaman

(Hajviya)

Muratboy NIZANOV,

Qoraqalpog'iston xalq yozuvchisi.

TAHRIRIYaTDAN:

Qoraqalpog'iston xalq yozuvchisi, taniqli adib va kinodramaturg Muratboy Nizanov 1951 yilda Kegeyli tumanidagi Oqtuba qishlog'ida tug'ilgan. Qoraqalpoq davlat universitetini tamomlagan. Uning “Shunaqasiyam bo'ladi”, “Nishona”, “Kulgim keladi”, “Odam kuldirgani uchun”, “Sizga bo'lmaydi”, “O'zga sayyorada yetti kun”, “Aqchagul”, “Oxirat uyqusi”, “Dushman”, “Oshiq bo'lmagan kim bor?”, “Havo kemasidan ikkovlon”, “Muhabbat qo'shig'i” kabi 40 ga yaqin kitoblari qoraqalpoq va o'zbek o'quvchilari qalbidan chuqur joy olgan. Asarlari asosida suratga olingan filmlar orasida “Tank” badiiy filmi o'zbek kino san'atining oltin fondidan munosib o'rin egallagan. U bugun Yangi Qoraqalpog'istonni bunyod etish yo'lida fidokorona mehnat qilayotgan zamondoshlarimiz hayoti haqida asarlar yozmoqda. E'tiboringizga adibning “Hurriyat” gazetasiga yuborgan yangi hajviyasini havola etdik.

O'zingiz bilasiz, bizning shaharda bozorning turi ko'p: dehqon bozori, kiyim bozori, mol bozori, eski-tuski bozori… Lekin it bozori yo'q ekan. Ko'zi ochilar-ochilmasidan sut berib boqqan bir gurji itim bor edi. Shuni sotishga majbur bo'lib qoldim. Har kimga aytsam:

— Qanday it? — deb so'raydi.

— Gurji.

— Voy, qo'ysangiz-chi… Uni bir rus kampirni topib sotmasangiz, kim olardi? Gurjidan odam hayiqmasa yo mol hurkmasa!

Tavakkal qilib bozorga chiqarishni niyat qildim. Bir burchagidan boshini chiqarib, kichikroq yo'l sumkamga solib oldim. Birinchi to'xtagan joyim mol bozori bo'ldi. Qarasam, bizning gurji bu yerda umuman ko'zga ko'rinishi mumkin emas. Bo'rdoqi sigirlarning to'pig'iga ham yetmaydigan gүrjini kim xayoliga keltiradi? Uning ustiga, oldingi oyoqlari bilan yer qazib, bir necha tanalar turibdi. Shoxi bilan bir ildirsa, oqterakning uchidan aylanib ketishi turgan gap.

Qo'y-echki bozoriga bordim. Yerga o'tirib, biroz bel-bo'ynimni yozay deb sumkaning og'zini ochgandim, it otilib chiqib, qo'ylarning orasiga o'zini urdi. Bo'ldi tomosha!

Qo'y-echki bozorining changi osmonga chiqdi. Bir zumda kim echkisini topolmay yuribdi, kim qo'chqorini. Men har yoqqa alanglab, itimni izlayman. Sirtdan ko'zga tashlanmaydi. Qaysi joyda qo'ylar qattiqroq osmonga sakrasa, o'sha tomonga yuguraman. Men borgunimcha qo'ylar yana boshqa joyda sakrashadi. Buning ustiga, bozorda bizning gurji sabab ko'tarilgan shovqin ham jonimga tegib, butun badanimdan sovuq ter chiqdi.

— Bizning echkini ber!

— Qaerda sening echking? O'zimniki!

— Bosh jipidan tanib turibman, aka! Beraman-beraman de!

— Ha, dunyoda shunday arqon qurib qoldi, deb o'yladingmi?

— Ey, mana bu qo'chqor kimniki? Tortsang-chi qo'chqoringni! Men bu yerga qo'y qochirish uchun kelganim yo'q!

Birovlar nima bo'layotganini tushunmay hayron. Menimcha, ular xaridorlar bo'lsa kerak.

— Nima? Nima bo'ldi o'zi?

— Nima to'polon?

— Ey, birov bozorga iti bilan kelganga o'xshaydi!

— Qanaqa esipast o'zi? Peshonasini yorish kerak!

— Ko'zimga ko'rinsa, itining kunini boshiga solardim!

Bularni eshitib turib, itimni qanday izlashimni bilmay qoldim. Lekin topib olib ketmasam bo'lmaydi. Qo'ylar to'da-to'da bo'lib, goh darvozaga, goh devorning duch kelgan joyiga urilib qochishyapti.

Hisobini topdim. Men ham echkisini yo'qotgan odam bo'lib qoldim.

— Yo'l-yo'l echki ko'rmadingizmi?

— Qulog'ida qurtdek tiligi bor yo'l-yo'l echkimi?

Bu belgilar bizning gurji itning belgilari edi. Tilimda — yo'l-yo'l echki, ko'nglimda — gurji it, terlab-pishib izlab yuribman.

Bir payt qo'limga tushdi-yov. Urinar-surinar sumkaga tiqdim-da, bozordan chiqishga tushdim. Xudo yorlaqab, kaltak yeb qolmadim. Sirtimdan aytganlari bo'lmasa, to'g'ri yuzimga kelib hech kim so'kmadi.

Elkamni qisib, tovuq bozoriga bordim. Kurka tovuq bilan shayton tovuqning o'rtasiga o'tirib oldim. Gurji itim sumkadan chiqishga urinib, tinmay tipirchilaydi.

“Og'zi kuygan qatiqniyam puflab ichadi”, deyishadi-ku. O'ldirib qo'yaymi? Har ehtimolga qarshi kerak bo'lar, deb uyda kompyuterda “It sotaman” deb katta harflar bilan yozdirib olib chiqqandim. Vaqti-vaqti bilan shuni ko'rsatib qo'yaman. Biror odam e'tibor bersa, qani edi!

Ko'p ham emas, oz ham emas, ikki soatcha o'tirdim.

— Qaytgan molda xayr bor, qayta qolaylik, — dedim itimga. — Nasibang bo'lsa, keyingi bozorni ko'rarmiz.

Shu orada o'zim tengi, ozoda kiyingan bir ziyoli kishi tabloni ko'rib qoldi.

— It qani? — dedi menga.

Men iyagim bilan sumkani ko'rsatdim.

— Chiqar, ko'raylik.

Tovuqlar hurkib ketmasmikan deb qo'rqa-pisa sumkadan oldim. Lekin uyda tovuqlar it bilan aralashib yuradi-ku. O'rgangan. Hurkmadi.

— Qancha aytasiz? — dedi bo'lajak xaridor.

— Qaydam? Bundan oldin it sotib ko'rmagan bo'lsam…

— Shunda ham bozorga olib kelganingizdan keyin niyat qilgan narxingiz bordir… Uyda bir erkatoy aqlligim bor — gurji it desa, o'zini tomdan tashlaydi. Bo'lmasa, buningizga bir quyon ovlatay, deb turibmanmi?

— Ilgari Odessada it bozoriga borib qolgandim. Shunda og'zi katta, dumi kalta bir itga uch ming dollar aytayotganini ko'rganman.

— Ey, jo'ra, dollarlarning boshini og'ritib nima qilasiz? Mana bu gurjingiz taroziga tortganda ikki kilo chiqsa chiqadi, chiqmasa yo'q. Shunga yarasha narxini ayting.

Xullas, u oladigan bo'ldi, biz sotadigan bo'ldik.

— Endi bozorning o'z qoidasi bor, — dedim xaridorga. — Mol sotganda aybini aytmasam, savdo harom bo'ladi.

— Ha, ha, — deb ma'qulladi u. — Qanday aybi bor bu bechoraning?

— It sudlangan!

— Nima?!

Xaridorning og'zi ochilib qoldi.

— Qo'rqmang, qo'ying. Juda xavfli jinoyat qilmagani uchun afv etilgan.

U meni tirsagimdan tortib, nariroqqa chiqardi.

— Tushuntiribroq ayting, nima o'zi bu — “sudlangan”, “afv etilgan”?

— Buning tarixi bunday. Rostini aytsam, sotgim ham kelib turgani yo'q. O'zim bir kichkina ko'chada yashayman. Ko'chamizda o'n bir xo'jalik bor, xolos. Bizning bu gurji o'sha o'n bir xo'jalikning hammasini qo'riqlaydi. Ko'chaning u boshidan ko'ringan odamni bu boshigacha kuzatib chiqadi. Uning hurganiga birov e'tibor beradimi-yo'qmi, baribir huraveradi. Lekin bir yaxshi odati bor: tishlamaydi.

Baxtga qarshi, bir kuni g'azablanib, qo'shnimning bolasining bilagidan tishlab olibdi. Unda ham ayb bolaning o'zida. Gurjining burniga cho'p tiqib qochgan ekan.

Qo'shni bolasini yetaklab uyimga keldi.

— Itingiz quturmaganmidi? — deb so'radi mendan. Lekin achchiqlanmadi.

— Yo'q, undaydan omon. Bir oyligida veterinar nazoratidan o'tkazib, hamma hujjatlarini olib qo'yganman. Kerak bo'lsa, ko'rsatay.

— Yo'g'-e, shartmas. Ishonaman-ku. Shunday bo'lsa ham bolamni doktorga olib borib ko'rsatay. O'zing bilasan-ku, o'tgan yili mikroavtobusda bir koreys ayolni o'zining mushugi tishlab o'ldirib qo'ygan.

— To'g'ri, ehtiyotda foyda bor. Birga yur desangiz, birga boray.

— Yo'q, o'zim ko'rsataman.

Ko'rsatganga o'xshaydi. Tushdan keyin hayvonlarni muhofaza qilish jamiyatidan bir odam keldi.

— Itingiz quturmaganmidi? — dedi u.

— Yo'q.

— Veterinarga ko'rsatib turibsizmi?

— Ko'rsatib turibman.

— Hujjatlarini olib keling.

Olib keldim. Ko'rib-ko'rib, hech kamchilik topa olmadi.

— Nega bog'lab qo'ymagansiz? — dedi oxiri.

— Tug'ilganidan beri hech bog'lanmagan edi.

— Bog'lanmagan bo'lsa, endi bog'laysiz. Tegishli tartibda jarima ham to'laysiz!

Xodim surbetlarcha pulni ko'rsatib, jarima yozib berdi. Hatto ko'zimning oldida itni bog'latdi. Ilgari arqon tegib ko'rmagan bechora osmonga sakrayapti, yer tirnayapti, arqonni chaynayapti. Rostini aytsam, o'zimning rahmim kelib ketdi.

Ertalab veterinariya bo'limidan bir doktor qiz keldi.

— Itingiz bog'langanmi? — dedi darvozani qiya ochib turib.

— Bog'langan, kelavering.

U ham hujjatlarni birma-bir ko'rib chiqdi. Keyin:

— Emlash qilaman, — dedi.

— Ha, yaqinda o'zi emlangan edi-ku.

— Har ehtimolga qarshi. Bundan quturib ketsa, biz javob beramiz.

Emlash pulini to'lab, doktorning qaytishi uchun taksi chaqirib berdim. Albatta, taksining puli ham bizdan ketdi.

Tushdan keyin uchastkovoy inspektor keldi.

Uning it bilan uncha ishi yo'q edi.

— Uyda yashirib saqlab qo'ygan qurol-yarog'ingiz yo'qmi? — dedi menga jinoyatchiga qaragandek tikilib.

— Yo'q. Umuman, qurol degan narsani ushlashga qo'rqaman.

— Giyohvandlik narsalaridan nima bor?

— Hech narsa!

— O'zingiz piyonista emasmisiz?

— Yo'g'-e! Ora-sirada chanqagan vaqtim bir bokal, yarim bokal pivo ichaman.

— Pivo ham alkogolga kiradi. Albatta, asosiy masalaga kelaylik: itingiz nega qo'shningizning bolasining qo'lini tishladi?

— Qaerdan bilayin? U it bo'lsa…

— Menga qarshi gapirmang!

Rostini aytsam, qo'shnimdan qattiq achchig'im keldi. Militsiyaga aytmasa nima qilardi?! Keyin bilsam, it tishlagan holat bo'yicha doktorlar tegishli joylarga xabar berishga majbur ekan.

Bundan keyin inspektor uyga kelmadi. Evaziga kun ora o'zim uning idorasiga boradigan bo'ldim. Bormasam, keyin janjal bo'ladiganga o'xshaydi.

Inspektor menga mana shu hujjatlarni to'plab kelishni topshirdi: ish joyimdan tavsifnoma, oylik ish haqim haqida ma'lumotnoma, ilgari sudlanmaganim haqida ichki ishlar bo'limidan ma'lumotnoma, o'ng va chap tomondagi qo'shnilarimdan mening tartibli odam ekanligim haqida ishonch xati, mahalla raisining tasdig'i bilan qo'y og'zidan cho'p olmaydigan darajada yuvoshligim haqida ma'lumot, uyda xotinim bilan janjallashmasligim, bolalarim maktabda yaxshi baholarga o'qishi haqida tavsifnoma, xullas, gazdan, tokdan, suvdan, chiqindidan qarzdor emasligim haqida ham ma'lumotnomalar oldirdi. Bularning hammasiga ikki hafta vaqtim ketdi. Ishdan ham eshitmagan baqirig'im qolmadi. Lekin gurji itimning parvoyi palak. Qo'shnining bolasini men tishlagandek, butunlay o'zim aybdor bo'lib qoldim.

— Endi bu masala bitdimi? — dedim inspektorga eng oxirgi so'ragan ma'lumotnomasini olib borib berayotganda.

— Uni sud hal qiladi! — dedi u.

— Hali sudga ham boramanmi?

— Borish tugul, sudlanasiz ham!

Oradan bir yarim oy o'tib, sudga chaqirildim. Ishdan so'rab chiqishim juda qiyin bo'ldi. Usiz ham kun ora ish qoldirib, ancha yomon otim chiqqan.

Endi:

— Sudga chaqirishgan ekan, — desam hamma mendan gumonsiraydi.

— Itning sudi bo'ladigan edi, — desam, mabodo inspektor eshitib qolsa…

Xullas, sudga bir soat kechikib bordim. Ijrochi meni yo'lakda uchratdi.

— Sizning itingizning sudi bo'lib ketdi, — dedi u.

— Qanday xulosaga kelindi?

— Xavfli jinoyat qilmagani uchun kechirim berildi. Lekin jarima to'laysiz. Buyruq uyingizga pochta orqali boradi.

Xullas, shu gurji itning ovora-sarsonidan uch oy tinchim buzildi. Go'yo shuni sotib, qutulib qolay debman!

Xaridor gurjini sotib olish uchun pulini qo'lida siqib turgan edi. Asta-sekin qaytarib, cho'ntagiga soldi-da, “ol, yaxshi” ham demay ko'zdan g'oyib bo'ldi.

Bechora gurji itni yana sumkaga solib uyga qaytdim. Olamiz desangiz, uyga keling, sotaman.

Lekin aybi bor: sudlangan, ammo juda xavfli jinoyat qilmagani uchun afv etilgan…

Adiba UMIROVA

o'zbek tiliga o'girdi.