Муаллим – миллат маърифатининг меъмори
Ҳар йили октябрь ойининг бошида юртимиз ўзгача кайфият билан яшайди. Бу кайфиятнинг номи — миннатдорлик. Биз ҳар бир инсон ҳаётида илк ҳарфни ўргатган, биринчи саволига жавоб берган, илк бор “сен буни уддалай оласан” дея ишонч билдирган муҳтарам зотларни эслаймиз. 1 октябрь — мана шундай фидойи инсонлар, яъни устоз ва мураббийларнинг касб байрамидир.
Ўзбек халқи азалдан “Устоз отангдан улуғ” деган ҳикматга амал қилиб келган. Бу нақл замирида чуқур ижтимоий ҳақиқат мужассам: жамият бугун қандай муаллимни тарбияласа, келажакда ана шундай жамиятга айланади. Шу боис давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёев Янги Ўзбекистон пойдеворини яратишда таълим, илм-фан ва муаллим мақомини давлат сиёсатининг устувор йўналиши даражасига кўтарди.
Президентимизнинг маърузаларини кузатсак, уларда бир муҳим фикр қизил ипдек ўтади: тараққиётнинг калити билимли ва замонавий фикрлайдиган авлодда, бундай авлодни эса фақат юксак маънавиятли ҳамда касбий жиҳатдан пухта муаллимгина тарбиялай олади. Юртбошимиз таълим тизимини Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш вазифаси билан чамбарчас боғлайди. Бу шунчаки шиор эмас, балки муаллимга юкланган тарихий масъулиятдир. Зеро, биз бугунги синфхоналарда эртанги куннинг олимлари, муҳандислари, шоирлари ва давлат арбобларини тарбияламоқдамиз.
Ушбу қарашларнинг асосий мазмун-моҳиятини қуйидагича умумлаштириш мумкин:
Биринчидан, муаллим, Президентимиз айтганларидек, жамиятда энг ҳурматли ва обрўли инсон бўлиши керак. Бу тамойил нафақат маънавий эътирофни, балки муайян ижтимоий ва моддий кафолатларни ҳам кўзда тутади: муаллимнинг иш ҳақи, муносиб турмуш шароити, ижтимоий ҳимояси ва шаъни ҳамиша давлат эътиборида бўлмоғи лозим. Зеро, ўз қадр-қиммати ва нуфузини ҳис қилган муаллимгина ёш авлодга ишонч ва ғурур бағишлай олади.
Иккинчидан, таълимнинг сифати муаллимнинг савияси билан белгиланади. Ҳар қандай ислоҳот — хоҳ янги ўқув дастури, хоҳ замонавий дарслик ёки рақамли платформа бўлсин — фақат муаллим қўлидагина жонланади. Шу сабабли Давлатимиз раҳбари педагог кадрларни тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш тизимини мунтазам такомиллаштиришни алоҳида уқтиради.
Учинчидан, таълим ва тарбия — ажралмас яхлит жараён. Бугунги дунёда ахборот шиддати ичида улғаяётган болага фақат билим беришнинг ўзи етарли эмас. Шу билан бирга, уни ахборотни тўғри саралашга, Ватанга садоқат ҳамда миллий қадриятларга ҳурмат руҳида камол топтириш шарт.
Мураббийлик муаллимлик мақомининг иккинчи қанотидир.
Тўртинчидан, олий таълим ва илм-фан ривожи жамиятнинг интеллектуал салоҳиятини белгилайди. Университетлар шунчаки диплом берувчи масканлар эмас, балки янги билим яратувчи, ёшларда тадқиқотчилик завқини шакллантирувчи йирик илмий марказларга айланиши даркор. Бу эса ҳар бир профессор-ўқитувчининг ўзидан мунтазам илм билан шуғулланишни талаб этади.
Ҳаётдаги ҳар бир эзгулик, ҳар бир кашфиёт ва зафар замирида ўқитувчининг машаққатли меҳнати, матонати ва чексиз меҳр-муҳаббати мужассам эканини ҳақли равишда эътироф этган Президентимиз илм, таълим ва муаллим сўзларининг қадрини юксакларга кўтара туриб, шундай таъкидлаган эди:
“Инсоннинг онги, дунёқараши ўзгармаса, жамият ўзгармайди. Жамият ўзгармаса, тараққиёт ҳам бўлмайди. Одамларнинг тафаккурини, шу асосда бутун жамиятни ким ўзгартира олади? Янги берунийларни, хоразмий ва фарғонийларни ким камолга етказади? Бундай улуғвор вазифани, том маънодаги тарихий миссияни адо этишга фақат сиз — устоз ва мураббийлар қодирсиз”.
Замон талаби: янги давр муаллими қандай бўлиши керак?
Бугунги мактаб синфхонаси ёки университет аудиториясидаги ўқувчи ва талабалар бундан йигирма йил олдинги тенгдошларидан тубдан фарқ қилади. Замонавий ёшлар ахборотни китобдан кўра кўпроқ смартфон орқали олади, исталган саволига жавобни бир лаҳзада қидирув тизимларидан топа олади. Муаллим бундай шароитда эндиликда “билимнинг ягона манбаи” бўлиб қола олмайди. Бироқ бу унинг қадрини туширмайди, аксинча, масъулиятини янада оширади: педагог эндиликда билимнинг одил ҳакамига, тўғри йўналтирувчисига ва маънавий мезонига айланмоқда.
Шундай экан, замонавий педагог ўз фаолиятида қуйидаги муҳим фазилатларни мужассам этиши зарур:
- Чуқур касбий ва илмий билим.
Ўз фанини мукаммал билмаган муаллим ўқувчи олдида ҳам, ўз виждони олдида ҳам ожиздир. Бугунги кунда билим кўлами ҳам шиддат билан ўзгармоқда: фан-техника тезкор ривожланиб, кечаги билимлар эртага эскирмоқда. Бинобарин, муаллим умр бўйи изланувчи, ўрганувчи бўлиб қолмоғи керак. “Ўқимаган ўқитувчи бошқаларни ўқитолмайди” — бу оддий, аммо ўзгармас ҳақиқатдир.
Профессор-ўқитувчилар учун бу талаб икки карра долзарбдир. Улар шунчаки тайёр билимни етказувчи эмас, балки ўз соҳасида илмий янгиликлар яратувчи тадқиқотчи бўлиши шарт. Агар талаба маъруза қилаётган устозининг мунтазам илмий изланишда эканини, салмоқли мақолалар ёзаётганини ва нуфузли халқаро анжуманларда фаол қатнашаётганини кўриб турса, унда дарсга ва илмга бўлган ихлос ҳамда ишонч янада ортади.
- Юксак коммуникатив компетентлик ва нутқ маданияти.
Муаллимнинг асосий қуроли — бу сўз. Тиббиётда шифокорнинг маҳоратли қўли, ҳарбий соҳада қурол қандай аҳамият касб этса, педагогикада жонли сўз шундай қудратга эга. Сўз санъатини эгалламаган муаллим билимни ҳам мукаммал етказиб бера олмайди.
Педагогнинг нутқ маданияти нималарда кўринади? Аввало, адабий тил меъёрларига қатъий амал қилишда: тўғри талаффуз, аниқ ифода ва бой сўз бойлигида. Сўнгра фикрнинг мантиқий изчиллиги ва равонлигида. Ва ниҳоят, юксак мулоқот одобида: дарс жараёнида ўқувчини диққат билан тинглай билиш, унинг шахсиятини камситмаслик ҳамда танқидий фикрни ҳурмат ва одоб сақлаган ҳолда етказишда намоён бўлади.
Бугунги педагог учун коммуникатив компетентлик фақатгина чиройли гапиришдан иборат эмас. Бу — таълим олувчилар билан самарали мулоқот ўрната олиш, ўринли савол бериш, баҳс-мунозараларни йўналтира билиш, ҳар бир шахснинг феъл-атворига мос ёндашув топиш ва ҳатто рақамли мулоқот (масофавий таълим, ижтимоий тармоқлар) маданиятини чуқур эгаллаш демакдир. Афсуски, амалиётда дарс жараёни кўпинча бир томонлама зерикарли монологга айланиб қолмоқда. Ваҳоланки, бугунги талаба-ёшлар оддий тингловчи эмас, балки муҳокамаларнинг фаол иштирокчиси бўлишга интилмоқда.
Бу борада Шарқ нотиқлик санъати ва миллий мулоқот маданиятининг бой тажрибасига суяниш мақсадга мувофиқдир. Мутафаккир бобомиз Алишер Навоий сўзни инсоннинг маънавий қиёфаси ва асл моҳиятини кўрсатувчи кўзгу деб таърифлаган. Демак, устознинг ҳар бир айтган сўзи ёшлар қалбида ўчмас из қолдирувчи қудратли тарбия воситасидир. Ушбу улкан маънавий мерос бугунги педагог учун ҳам услубий, ҳам ахлоқий манба бўлиб хизмат қилади.
- Герменевтик қобилият: матн ва инсон руҳиятини англаш санъати.
Педагогик фаолиятнинг кўпчилик эътибор бермайдиган, аммо ниҳоятда муҳим бўлган жиҳати — бу англаш ва талқин қила билиш маҳоратидир. Герменевтика, яъни тушуниш ва шарҳлаш санъати, муаллимга икки асосий йўналишда керак бўлади:
Матнни чуқур тушуниш: Дарсликдаги ҳар бир мавзу, бадиий асар ёки тарихий манба чуқур таҳлил ва шарҳни талаб қилади. Муаллим материални юзаки эмас, унинг ички маъно қатламларини, тарихий-маданий заминини англаган ҳолда ўқувчига етказиши лозим. Айниқса, ўзбек мумтоз адабиёти ва халқ оғзаки ижодини ўқитишда бу санъат бебаҳо аҳамият касб этади: Навоий ҳикмати ёки халқ достони сатрлари орасида яширинган теран маъноларни очиб бериш катта маҳорат талаб қилади.
Ўқувчини тушуниш: Ҳар бир фарзанд — алоҳида бир олам. Унинг ҳар бир хатти-ҳаракати, сукути ёки эътирози замирида нима ётганини ҳис қила олиш — ҳақиқий педагогик маҳорат намунасидир. Салоҳиятли устоз ўқувчининг фақат “нима деяётганини” эмас, балки “нима демоқчи эканини” ҳам қалбан тушунади.
- Рақамли саводхонлик ва инновацион тафаккур.
Давлатимиз раҳбари таълим тизимини рақамлаштиришга ва замонавий педагогик технологияларни жорий этишга устувор аҳамият қаратмоқда. Электрон дарсликлар, онлайн таълим платформалари ва сунъий интеллект воситалари ўқув жараёнининг ажралмас қисмига айланди. Педагог бу жараёндан четда қолмасдан, аксинча, замонавий технологияларни ўз фаолиятининг самарали воситасига айлантириши лозим.
Бироқ бир муҳим ҳақиқатни ёдда тутмоқ керак: технология — мақсад эмас, балки воситадир. Агар муаллимнинг қалбида ўқувчига нисбатан чексиз меҳр ва касбига масъулият бўлмаса, энг замонавий интерактив доска ҳам оддий бир жиҳоз бўлиб қолаверади. Сунъий интеллект улкан маълумот бера олади, аммо у шахсий ибрат кўрсата олмайди, қалбда ишонч уйғота олмайди, инсоний меҳр-муҳаббат бағишлай олмайди. Шу боис чинакам устознинг ўрнини ҳеч бир алгоритм эгаллай олмайди.
Шу билан бирга, муаллим янги технологиялардан фойдаланиш баробарида ўқувчиларда ахборотни танқидий баҳолаш кўникмасини, академик ҳалоллик маданиятини ва мустақил фикрлашни шакллантириши шарт. Бу давримизнинг энг муҳим педагогик вазифаларидан биридир.
- Шахсий ибрат ва маънавий етуклик.
Миллий педагогикамизнинг олтин қоидаси шундай: муаллим фақат сўзи билан эмас, аввало, ўз ҳаёти ва шахсий намунаси билан таълим беради. Ўқувчи устозидан шунчаки “ростгўй бўл” деган панд-насиҳатни эмас, балки унинг ҳаётий тўғрисўзлигини кўради; “меҳнатсевар бўл” деган даъватни эмас, унинг тинимсиз заҳматини кузатади.
Шу маънода профессор-ўқитувчи, олим ва мураббий — бу жамиятнинг маънавий кўзгусидир. Унинг касбий одоби, ҳалоллиги, муомала маданияти, ҳатто кийиниш ва юриш-туриши ҳам улкан тарбиявий кучга эга. Талаба олий даргоҳда нафақат фан асосларини, балки комил инсон бўлиш сирларини ҳам ўрганади.
- Миллий ва умуминсоний қадриятлар уйғунлиги.
Глобаллашув даврида ёшларимиз жаҳон маданиятига очиқ бўлиши, хорижий тилларни мукаммал эгаллаши ва замонавий илмий-техник тараққиёт билан ҳамнафас яшаши зарур. Аммо илдизидан узилган дарахт узоқ яшамайди. Шу боис муаллим ёш авлодда миллий ўзликни англаш, тарихий хотирага садоқат ва аждодлар меросига эҳтиром туйғусини тарбиялаши лозим.
Бу ўринда халқ оғзаки ижоди, мумтоз адабиётимиз, қадимий ёзма ёдгорликлар, шу жумладан, араб ёзувига асосланган эски ўзбек тилидаги ноёб қўлёзмалар ва тошбосма манбалар бебаҳо маънавий бойликдир. Афсуски, бугунги ёш авлод ўз аждодлари қолдирган ушбу бой меросдан бевосита баҳраманд бўлиш имкониятидан ҳамон етарлича фойдалана олмаяпти. Муаллимнинг муҳим вазифаларидан бири — ёшларни мана шу бой хазинага ошно этиш, уларда тарихий манбаларни ўрганишга кучли қизиқиш уйғотишдир. Ўз ўтмишини теран билган авлод келажак сари дадил ва ишончли қадам ташлайди.
Муаллим — ижодкор ва тарбиячи
“Мураббий” тушунчаси тилимизда теран маънога эга. Унинг негизида турган сўз тарбия қилиш, парваришлаш ва камолотга етказиш маъноларини англатади. Демак, мураббий фақат билим бериш билан чекланмай, шахс онги ва тафаккурини шакллантиради. Айниқса, бугунги глобал ахборот муҳитида турли салбий таъсирлар кўпайган бир пайтда мактаб ва олий таълим муассасаларидаги мураббийнинг масъулияти карра-карра ошди.
Ҳақиқий мураббий қуйидаги муҳим кўникмаларга эга бўлиши шарт:
ўқувчи ва талабаларнинг индивидуал қобилиятини ўз вақтида пайқаш ҳамда ривожлантириш;
соғлом маънавий-руҳий муҳит яратиб, ҳар бир таълим олувчига “сен қадрлисан” деган юксак туйғуни бағишлай олиш;
ёшларни турли ёт ва бузғунчи таъсирлардан ҳимоя қилиб, мустаҳкам ахлоқий чегараларни англатиш;
ота-оналар билан самарали ҳамкорлик алоқаларини йўлга қўйиш.
Бу жараёнда педагогик такт ва сабр-тоқат ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Болага бақириш эмас, балки унга ишониш; жазолаш эмас, балки тушунтириш; камситиш эмас, балки рағбатлантириш — мана шу чинакам миллий тарбиянинг асосидир.
Муаллим ва жамият: ўзаро масъулият
Биз кўпинча муаллимдан кўп нарса талаб қиламиз. Бироқ жамият ҳам ўз навбатида устоз олдидаги қарз ва мажбуриятларини муносиб бажармоғи лозим.
Давлатимиз томонидан педагогларга яратилаётган ижтимоий кафолатлар, ойлик маошларнинг босқичма-босқич оширилиши, замонавий ўқув шароитларининг барпо этилиши ва муаллим шаънини қонун йўли билан ҳимоя қилиш чоралари ана шундай юксак эътибор ва масъулият ифодасидир. Лекин бу эътибор фақат ҳуқуқий меъёрлар доирасида чекланиб қолмаслиги керак. Оила, ота-она ва бутун жамоатчилик устозларни эъзозлаши шарт. Фарзанди ҳузурида муаллимни камситган ёки уни обрўсизлантирган ота-она аслида ўз боласининг келажагига болта урган бўлади. Зеро, муаллимни ҳурмат қилмаган бола ҳеч қачон илм ва маърифатни ҳам қадрламайди.
Шу билан бирга, устозларнинг ўзлари ҳам муаллимлик шаъни ва нуфузини ҳамиша юксак сақламоғи лозим. Обрў-эътибор буйруқ билан берилмайди; у ҳалол меҳнат, теран билим, юксак одоб ва шахсий намуна билан қўлга киритилади.
Профессор-ўқитувчи: билим ва тафаккур етакчиси
Олий таълим муассасаларида фаолият юритаётган ҳамкасбларим хусусида алоҳида тўхталмоқчиман. Бугунги кунда олий ўқув юрти профессори ёки доценти бир вақтнинг ўзида учта улкан вазифани бажармоқда: у моҳир ўқитувчи, изланувчан тадқиқотчи ва маънавий йўлбошчидир.
Олий таълим тизимида янги стандартлар, кредит-модуль тизими, халқаро ҳамкорлик ва хорижий университетлар билан қўшма таълим дастурлари кенг йўлга қўйилмоқда. Бу ҳолат ҳар бир профессор-ўқитувчидан юқори даражадаги касбий маҳоратни, чет тилларни мукаммал билишни ҳамда глобал илмий ҳамжамият билан фаол алоқада бўлишни тақозо этмоқда. Аммо бу жараёнда энг асосий мезон таълим сифатидир. Шунчаки ҳисобот учун ёзилган мақолалар эмас, балки соҳа ривожига ҳисса қўшадиган ҳақиқий илмий янгиликлар; қуруқ маъруза эмас, балки талабанинг тафаккурини чархлайдиган эркин мунозаралар; рейтинг кетидан қувиш эмас, балки илм олдидаги юксак ҳалоллик энг устувор вазифа бўлмоғи лозим.
Яна бир муҳим йўналиш — бу илмий раҳбарликдир. Ёш тадқиқотчини илм йўлига бошлаш, унга чин маънода йўлчи юлдуз бўлиш, ҳалол ва қатъиятли бўлишни ўргатиш катта маънавий масъулиятдир. Маҳоратли устоз қўлида камол топган шогирд эртага янги илмий авлодни тарбиялайди. Чунки илм мактаблари айнан мана шундай ворисийлик анъаналари асосида бардавом яшайди.
Мухтасар айтганда, бугунги муаллим чуқур билимли, кенг фикрловчи, нотиқлик санъатини эгаллаган, тушуниш ва тушунтира олиш маҳоратига эга, илғор технологияларни ўзлаштирган, шу билан бирга миллий қадриятларга содиқ ва шахсий ибрати билан атрофдагиларга йўл кўрсата оладиган комил инсондир. Бу — катта талаб. Бироқ муаллимлик касби азалдан ана шундай юксак шарафли йўл бўлиб келган: у оддий вазифа эмас, балки муқаддас бурч ва шарафли миссиядир.
Президентимиз таъкидлаганларидек, таълимга ва муаллимга қаратилаётган эътибор — бу эртанги келажакка қўйилган энг ишончли сармоядир. Ушбу сармоя ўз мевасини бериши учун ҳар биримиз — устоз ҳам, олим ҳам, ота-она ва бутун жамият ҳам ўз ўрнида юксак масъулиятни чуқур ҳис этмоғимиз лозим.
1 октябрь байрами муносабати билан барча азиз устоз ва мураббийларга мустаҳкам соғлиқ, оилавий хотиржамлик ва шарафли фаолиятларида улкан зафарлар тилайман. Сизнинг машаққатли меҳнатингиз Ватан келажагининг пойдеворидир. Сиз камолга етказган ҳар бир шогирд Янги Ўзбекистон қасрининг мустаҳкам ғиштидир.
Устоз миллатнинг виждони, маърифат машъалидир. Ушбу машъал ҳеч қачон сўнмасин!
Раҳимбой ЖУМАНИЁЗОВ,
педагогика фанлари доктори, профессор,
Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институти Миллий тадқиқот университети ректорининг ахборот сиёсати масалалари бўйича маслаҳатчиси, матбуот котиби.