Jimlik falsafasi

Kunini aniq eslolmayman, 1969 yilning sentyabr oyi oxirlari edi, çamamda. ToşDU (hozirgi Milliy universitet)da şoir va yozuvçilar bilan ğoyat qiziqarli uçraşuv bölib ötdi. Biz – jurnalis­tika fakultetining birinçi bosqiç talabalari mehmonlarning köpini ilk bor körayotganimiz uçun ularning sözlarini alohida qiziqiş bilan tingladik. Birinçi bölib Abdulla Oripovga söz berildi, olqişlar ostida şoirning köp şeʼrlarini tingladik, öktam ovozi katta zalni titratib yuborguday edi. Keyin 4-bosqiç talabasi Abdulla Şerga navbat berildi. Şeʼrxonlik baland avjlarda davom etdi. Universitet domlalaridan biri (keyin bilib oldik – Abduğafur Rasulov ekan) yozuvçi Ötkir Hoşimov ijodi xususida juda yorqin nutq sözladi.

Uçraşuv yakunida talabalardan biri qöl kötarib, ijozat berilişini kutmay, dadil yurib minbarga çiqdi, özini taniştirib “Bugun Abdullalarning kuni ekan, men şoir Abdulla Turdiyev bölaman”, dedi-da, şeʼrxonlikni davom ettirdi.

Uşbu uçraşuv tafsilotlari yodimda aniq qolganining boisi bor. Birinçisi, şeʼr yoziş boş­qa-yu, uni qiyomiga yetkazib öqiş boşqa ekan. Ikkinçisi, Rasulov domla qoğozga qaramay, juda ravon va taʼsirçan ohangda gapirdi. Havasim kelib ketdi. Uçinçisi – uçraşuvni qoyillatib boşqarayotgan professorning notiqlik mahorati, hazil-mutoyibalari, örni kelganda ajoyib qoçirimlar qilişi meni lol qoldirdi. “Professor şunaqa bölar ekan-da”, degan xayolga bordim. Bu domla – Laziz Qayu­mov ekan.

Domlani muhim tadbirlarda bir-ikki körganimdan keyin u kişining muxlisiga aylandim. Turli yiğinlardagi maʼruzalarini eʼtibor bilan tingladim, notiqlik mahoratlini örgana boşladim. Ammo domlaning oldiga borişga köp vaqt iymanib yurdim. Kutilmaganda buning uçun yaxşigina imkoniyat tuğildi.

Naşriyotlardan birida Laziz Qayu­movning “Meridianlardagi uçraşuvlar” nomli publitsistik maqolalar töp­lami — sayohatnoma bosilib çiqdi. Bu paytda Laziz aka hozirgi “Özbekiston ovozi” gazetasining muharriri, men esa televideniyening “Bugun olamda nima gap?”, “Xalqaro şarh” körsatuvlarini olib borardim.

Kitob boşdan-oyoq muallifning xorijiy davlatlarga safarlari, turfa xil uçraşuvlar haqida ekan. Ğarb dunyosining bizga töğri kelmaydigan köp jihatlari siyosiy satira ostiga olingan va şubhasiz, özimizning turmuş tarzi afzalliklari, kapitalis­tik dunyoning “aynigan maʼnaviy qiyofasi” oçib berilgan edi. Domla xorijdagi mehmonxonalardan biridagi ğaroyib şaroit haqida şunday yozadilar: “Hammayoq orasta, dam oluvçiga zarur böladigan narsalar muhayyo. Uyqu oldidan axborot, musiqa tinglaşingiz mumkin. Uyqu kelavermasa, krovatning maxsus joyiga tanga taşlasangiz, u asta harakatga kelib, sizni mayin allalay boşlaydi. Yodimga Çustiy domlaning “Pul ölsin-a, pul ölsin” degan satrlari keladi…”

Kitobni qiziqiş bilan öqidim va unga taqriz yozdim. Taqriz yoşlar gazetasida eʼlon qilingaç, domla öqib çiqib, “Bu bola böladiganga öxşaydi, menga kirsin”, debdilar. Kirdim. “Şu sohaga qiziqsang yomon bölmaysan”, dedilar. Şu-şu xalqaro şarhga jiddiy berilib ketdim.

Munosabatlarimiz yaxşi edi, ammo öşa paytda Markazqöm deb yuritiluvçi hukumatga işga ötib, endi iş boşlaganimda köngilsiz bir voqea yuz berdi. Bir guruh yoşlar domlaning ikki tomlik kitobi xususida boş idoraga şikoyat xati yozişdi. Domla, şikoyatçilar va boş idoraning masʼul xodimlari iştirokida öta oğir muhokama böldi. Yoşlar (ular orasida şu ikki tomlikka muharrirlik qilgan noşir ham bor) domlani “kitobga kiritilgan maqolalarda boşqa avtorlarning (şogirdlarning – A.M.) maqolalaridan haddan taşqari köp iqtiboslar “snoska”siz, şunçaki “Qarang” degan izoh bilan berilganlikda ayblaşdi, domla ularga mualliflik etikasi buzilmaganini vazmin ohangda tuşuntirdi. Şikoyatçilar hissiyotga berilib, fikrlarida qatʼiy turib olişdi.

Bu voqea domlaga yomon taʼsir qildi, ammo öşa paytdagi tartibga köra şikoyat xatlarini jiddiy örganişsiz, tomonlar iştirokidagi muhokamasiz nazoratdan çiqarib bölmasdi.

Boşqa bir voqea men adabiyot gazetasida işlab yurgan kezlarim yuz berdi. Domla tavalludining 60 yilligi yaqinlaşmoqda edi. U paytlari bunday qutluğ sanaga bağişlangan maqolalar gazetalarning körimli joyida eʼlon qilinar, unda yubilyarning boy ijod yöli, yozgan asarlari, ibratli işlari birma-bir sanalardi. Laziz Pölatoviç uzoq yillar “Özbekiston mada­niyati” (hozirgi “Özbekiston adabiyoti va sanʼati”) gazetasiga muharrirlik qilgan, işçan, salohiyatli jamoani şakl­lantirgan edi. Şu bois ham biz bu sanaga beeʼtibor böla olmasdik.

Tahririyatda maslahat qilib, domlaning uç-tört şogirdidan gazeta uçun maqola yozib berişni iltimos qildim, avvaldan maqola tayyorlab qöymasak, yubileyga oz qolganida uç-tört kişi yozib kelsa, noqulay ahvolga tuşib qolmaylik, deb öylagandim. Behuda taşviş qilgan ekanman. Şogirdlarning birortasidan ham sado çiqmadi. Domlaning yonida uzoq yurgan olimlardan biri: “Men emas, falonçi yozsa maʼqul bölardi-da”, deb özini çetga oldi, boşqasi öta bandligini rökaç qildi.

Vaqt ötib borardi. Beş-oltita savol tuzib, oldilariga kirdim. Domla savollarimga bir qaradilar-u, gap nimadaligini darhol anglab, “Siz taşviş qilmang, özim bir nima öylayapman”, dedilar közlarini yumgan holda.

Oradan bir hafta ötib, gazetamizda domlaning özlari tayyorlagan suhbat-maqola bosilib çiqdi. Bu yangilik emas, matbuotda, badiiy adabiyotda şunday muhim anʼana ham bor. Inson goho özi bilan özi suhbatlaşib, vijdoni, iymonini bezovta qilayotgan savollarga javob axtargisi, özini özi taftiş qilgisi, yutuq-kamçiliklarini baholagisi kelib qoladi. Lev Tolstoyning “Iqrornoma”sida buning ayrim alomatlariga duç kelamiz. Balzakning “Fransuz yozuvçilariga maktub”ida ham.

Şu maʼnoda domlaning özlari bilan qilgan suhbatini köpçilik töğri qabul qildi, ammo “Bu odam avvallari davralarning törida edi, mana endi, çetga çiqib qolib, atrofida heç kim yöq, özi bilan özi suhbat qurişga majbur böldi”, deguvçilar ham topildi. Domla buni ham vazmin qabul qildilar.

Oradan bir-ikki oy ötgaç, Laziz Pölatoviçga uçrab, Hamza Hakimzoda Niyoziy haqida “Biz bilgan va… bilmagan Hamza” mazmunida maqola yozib berişlarini iltimos qildim. Yozib berdilar, odatlariga köra, “Bir nima qoraladim, köringlar-çi, maʼqul kelsa berarsizlar”, dedilar. Öqib çiqdik.

Öşa paytlari yozilayotgan maqolalardan kam emas. Bersa böladi. Ammo… könglimda bir dadillik tuğildi. Xonalariga kirib, maqolani gazetaning navbatdagi soniga rejalaştirganimizni aytdim. Keyin maqsadga köçdim: “Domla, Hamza haqida yangi tadqiqotlar yuzaga çiqayapti, yangi qirralari oçilyapti. Maqolaga “Avvallari Hamza ijodiga sobiq tuzum mafkurasi nuqtai nazaridan yondaşganmiz…” maʼnosida bir-ikki jumla qöşilsa, qanday bölarkin?”, — dedim.

Domla bu gapni mendan kutmaganlari aniq, közlarini yumib, biroz turib qoldilar, oraga noqulaylik çökdi. Söng kresloni deraza tomondan men tomonga ögirdilar-da : “Hamza haqida aytadiganlarimni aytib bölganman, şundoq ketaversin”, dedilar. Maqola şundoq ketdi.

1992 yilning kuzida AQŞga xizmat safari bilan bordim. Kaliforniya universitetida professor Edvard Olvort kafedrasida bölib, bu maşhur olimning qölida tahsil olayotgan yoş tarixçi olimlarga mustaqillikka erişgan Özbekiston va uning dastlabki qadamlari haqida sözlab berdim, maʼruza öqidim. Tinglovçilarni respublikaning yangi rahbari olib borayotgan siyosat, din va matbuot­­ga munosabat masalalari jiddiy qiziqtirdi. Savol-javoblar uzoq davom etdi. Olvort domla “Özbekiston adabiyoti va sanʼati” haftaligining mus­taqillikni qölga kiritişdagi xizmatlariga baho berib, gazetamizni “Osiyo tarafdan esayotgan bir qultum toza havo” deb baholadi va şu mazmunda muxtasar maqola yozib berdi. Gap orasida “Bizning döstimiz Lazizxon yaxşi yuribdilarmi?”, deb sörab ham qöydi. “Ha, yaxşi yuribdilar”, dedim. Domla bilinar-bilinmas boş çayqagan holda: “Eh, bu şöro deganlari köp­larni çalğitdi-da”, dedi. Bu qisqa jumla hali-hanuz quloqlarim ostida jaranglab turadi. Uning tagzamiridagi olam-olam maʼnoni keyinçalik juda çuqur tuşunib yetdim.

Safardan qaytgaç, Olvort domlaning fikrini gazetaning birinçi sahifasida eʼlon qildik. Ammo u kişining afsusini Laziz Pölatoviçga aytişga jurʼat etolmadim.

Yillar bir-birini quvlab ötar ekan, öşa tarixiy töqsoninçi yillar voqealari bizdan uzoqlaşib boraveradi. Bugungi aksar yoşlar istiqlol arafasidagi talatöplarni, eski va yangi tuzum örtasidagi mafkuraviy kuraşda kimlar qaysi pozitsiyada turgani, kimlar har ehtimolga qarşi çetga çiqib, voqealar rivojini zimdan kuzatib turganini, kimlar bir yumalab yangi demokratlarga aylangani va uzoq yillik firqaviy sadoqatini unutib, “Bizlar ming yillardan beri şu kunlarni orzu qilgandik”, deya quloqlarni qomatga keltirganini yaxşi bilişmaydi. Şundaylar ham böldiki, hali-hanuz gap-gaştaklarda buyuk istiqlol binosining birinçi ğiştini boş meʼmorga uzatib turişganini isbotlaşga harakat qiladilar.

Laziz Pölatoviç bunday qilmadi, öziga, hayoti va ijodiy prinsiplariga favqulodda sodiq qoldi. Öz yöli va qaraşlarini özgartirmadi. Birgina u kişi emas, boşqa köplar ham şunday qilişdi. Ular bu bilan özlarini tarbiya qilgan va maʼlum poğonalarga kötargan, turfa xil imtiyozlarga kömib taşlagan davr, siyosat, mafkura yuziga çelaklab qora böyoq surişmadi. Şörolar saltanatining inqirozi muqarrarligini tuşunib, bu tuzumning xalqimiz boşiga solgan adoqsiz kulfatlarini tan olsalar-da, hammasidan va yana köp­laridan yaxşi xabardor bölsalar-da, boşqa yangi poğona va imtiyozlarni qömsab, tilyoğlamalik qilişmadi. Eng muhimi — yangi jarayonlar, buyuk yangilanişlar yöliga töğanoq bölişmadi. Heç bölmasa, jim turaylik deyişdi. Jimlik odobi bilan ketişdi.

Meningça, şuning özi ham alohida hurmatga loyiq.

Ahmadjon Meliboyev.