Adaşimiz yoxud “HÜRRIYET” turkiya matbuotining bayroğidir

Dunyoda adaşingning borligi yaxşi, şuning barobarida yoqimli ham. Ismda taqdir bor axir. Zotan oti birning joni bir, deb bekorga aytişmagan. Ayniqsa, u “ozodlik”, “hurlik” sözining sinonimi va yana uning har bir sözi millat taraqqiysi xususidagi öylarga qorişib ketgan bölsa…

Dunyoning qator mamlakatlarida “Hurriyat” deb nomlanuvçi gazetalar çop etiladi, faqat ularning talaffuzi ayriça, yozilişi bölakça. Turkiyada bir neça yuz minglab nusxada naşr qilinayotgan “Hürriyet” esa har jihatdan bizning — özimizning “Hurriyat”imizga otdoş va taqdirdoşdek, fikrdoş va ğoyadoşdek tuyiladi.

Axir bizning ham ilk “Hurriyat”imiz 1917 yil aprelidan 1918 yil apreligaça – roppa-rosa bir yil faoliyat körsatgan va Çor hukumati tomonidan yopilgan. Jadid bobolarimiz matbuotining gultoji — “Hurriyat” gazetasi qisqa vaqt içida xalqçil markaziy gazetalar qatoriga, mavqeiga kötarilgan. Ha, bugungi “Hurriyat”imiz jadid bobolarimiz orzu-istaklari röyobi aks etgan yorqin oyna va Turkiya “Hürriyet”ining hammaslagidir, desak xato bölmasa kerak..

Töxtamaydigan qayiq

Turkiya matbuoti özining yoniqligi va erkinligi bilan eʼtiborni tortadi. Bu mamlakatda bugun 45 ta markaziy, 15 ta ing­liz tilida, 235 ta mahalliy va 10 ta internet gazetalari çop etiladi. Eng qiziği, ularning köpçiligi kunlik çop etiladigan naşrlardir. Öylaymizki qardoş turk birodarlarimiz orzu-istaklarining, maqsad va intilişlarining, milliy qaraşlarining inʼikosi ölaroq yuqoridagi kabi bir-biridan tezkor gazetalar çop etiladi. Va bu safda – bizning adaşimiz — “Hurriyat” gazetasi ham bor. Uning sahifalarini kuzatar ekanmiz, adaşimiz bu “ğadir-budir” hayot yöllarida adaşmasligiga va eng muhimi, aldamasligiga amin böldik.

Inson borki uning dilida hurlik istagi böladi. Bu istak har bir insonda tuğmadir, tabiiydir. Insoniyat orzu-istaklarining avj nuqtasi ham şu neʼmat qatimlariga singib ketgan. Xullas, bugun aytmoqçi bölgan hamma gaplarimiz – adaşimiz haqida.

Ayonki, “Hurriyat”, “Ozodlik”, “Istiqlol” nomi bilan ataladigan har qanday gazeta bizni ötmişga yetaklaydi, ajdodlarimizning asrlar qaʼriga singigan umumistaklarining inʼikosi sifatida qalbimizga naqş taşlaydi. Axir bu nomda gazeta böliş, qolaversa, şu nomni kötarib Osiyo va Yevropaga – butun dunyoga dong taratiş hazilakam gap emas-da. Xöş nima bölibdi, dersiz?! Biroq, işonavering bu istak – yaʼni, hurlik orzusi asrlar qaʼridan, insoniyat avvalidan suzib kelayotgan qayiqqa öxşaydi: heç qaçon töxtamaydigan qayiqqa. Şu maʼnoda har bir millatning, har bir xalqning öz “Hurriyat”i bölişi aʼlo matlabdir.

“Turkiya turklarnikidir”

Şunday qilib, Turkiyaning “Hurriyat” gazetasi ilk bor 1868 yilda Yangi usmonlilar uyuşmasining gazetasi sifatida Namiq Kamol tomonidan Londonda çop etilgan. Biroq 1870 yilga borib gazetaning 88 soni naşrdan çiqqaç, turli bosimlar sababli öz faoliyatini töxtatgan.

Biz bugun sizlar bilan fikr yuritmoqçi bölgan “Hurriyat” gazetasi kundalik, kunlik naşr bölib, uzoq yillik tanaffusdan söng 1948 yil 1 mayda Sedat Simaviy tomonidan taşkil etilgan. Bugun u Doğan Yayın Holding tarkibidagi gazeta hisoblanadi. Gazetaning qoq peşonasiga yozilgan “Turkiya turklarnikidir” şiori turkiy tilli har qanday millatni bir bayroq va bir maqsad ostida saflanişga çorlaydi. Xalqning öz tuproğida ozod va hur yaşaş, bu yölda heç kim va heç nima tösiq bölolmasligi uşbu şiorda aks etgan.

Gazeta 1948 yilda Sadat Simaviy tomonidan taşkil etilgan va 1948 yil 1 mayda “Iordaniya va Iroq qöşinlari Falastinga kirişdi” sarlavhali maqola bilan ilk sonini naşr etgan. 1953 yilda Sedat Simaviy vafotidan söng, uning öğillari Xaldun Simaviy va Erol Simaviy davrida ham gazeta öz yönalişini davom ettirdi. Xaldun Simaviy 1971 yilda “Veb-ofset” guruhini tuzib çiqib ketganidan söng, gazeta töliq Erol Simaviy zimmasiga ötdi.

Qarorgoh bezovta

1971 yildan keyin navbati bilan Izmir, Anqara, Adana va Erzurumda öz vakolatxonalarini oçgan “Hurriyat” gazetasi, 1973 yilda ofset tizimini boşladi. Ayniqsa, rangli fotosuratlar yordamida katta afzalliklarga ega böldi. Bugungi kunda gazetaning butun dunyoda 50 dan ortiq vakilligi bölib, bu yerda 600 dan ortiq jurnalist mehnat qiladi. Gazetaning “Bozor va iqtisod”, “Yoşlar uçun”, “Internet”, “Adabiyot” kabi ilovalari çop etiladi. “Hurriyat”ning “Hürriyet Daily News” deb nomlangan inglizça versiyasi ham öquvçilar qöliga yetib boradi. Uning elektron şakli 1997 yildan buyon internetda öz aksini topgan.

1990 yil 7 martda kengaş aʼzosi, yozuvçi va gazetaning sobiq boş muharriri Çetin Emeç ketayotib qurolli hujum tufayli halok böladi. 1988 yil 1 mayda “Hurriyat” öz logotipini özgartiradi. Bu Erol Aqsoy, Dinç Bilgin va Xaldun Simaviy qöşma korxonasi böldi. 1994 yilda aksiyalarning 70 foizi “Doğan Yayın Holding” tomonidan sotib olinadi. 20 yil davomida Ertuğrul Özkök gazeta boş muharriri bölib faoliyat olib boradi.

Hande Firat tomonidan yozilgan “7 savolga 7 ta javob” maqolasi “Qarorgoh bezov­­ta” ruknida 2017 yil 25 fevralda çop etilgan. Maqoladan söng köp ötmay 2017 yil 1 martda Sedat Ergin Boş muharrirlik lavozimini tark etadi.

Yonayotgan turk bayroği

“Hurriyat” gazetasi tarixida goh jurnalistlariga, goh ular joylaşgan binoga hujumlar uyuştirilganligidan köp aziyat çekkan. Şunday hujumlardan biri 2015 yil 6 sentyabrda bölgan edi. Maʼlumki, “Hurriyat” Turkiyaning eng taʼsir doirasi keng gazetasi bölib, u ozodlik ramzidir. “Hurriyat” özining tarixida haq sözi uçun, adolatli va keskir maqolalari uçun tölagan tölovlari köp bölganligini yuqorida ham aytib ötdik. Ana şu töpolonda “Hurriyat”ning binosiga toşlar otilib, bino oldidagi bayroq yoqib yuborilgan. Yonayotgan bayroq millionlab turklarning faxru ğururi edi…Bu bilan birga ularning orzulari, armonlari, eng uluğ maqsadlari alangalanardi.

Uni 2018 yil 22 martda Demirören Holding kompaniyasi sotib olgan. Sotib olgandan söng, 50 ga yaqin mualliflar jamoaviy ravişda işdan majburan olib taşlandi. Uşbu işlar yuqori rahbariyat tomonidan gazeta boş muharriri Vahap Munyarga xabar bermasdan amalga oşiriladi. Vahap Munyar ham bu voqeadan söng isteʼfoga çiqişga majbur böladi. 1997 yildan beri “Hurriyat” gazetasi Turkiyaning matbuot bayroğiga aylandi. 2020 yil aprel oyida Internet yangiliklar sayti reytingda eng köp odam taşrif buyurgan saytlar qatorida dunyo böylab nufuzli öringa kötarildi. Va hurriyet.com.tr veb-sayti 2011 yil iyun oyida 9,5 million taşrif buyuruvçilar bilan Yevropadagi eng yirik saytga aylandi.

Bu yerda Dogan Hizlan, Ertuğrul Özkök, Sedat Ergin, Fotih Cekirge, Ahmet Xoqon, Abdulqodir Selvi, Yalçin Bayer, Gila Benmayor, Akif Beki, Prof. Doktor Usmon Mufti öğli, Tuna Kiremitçi, Hayot Gedik, Jengiz Semerci öğli, Qanot Atkaya, Melike Karakartal, Verda Ozer, Goxan Heçkim, Ugur Meleke, Ali Yece, Xoqon Unsal, Kenan Basaran kabi yozuvçi va jurnalistlar faoliyat olib borgan. Öz navbatida ular “Hurriyat”ning har bir xonadonga kirib borişini taʼmin etganlar.

Frankfurtdagi “Hurriyat”

“Hurriyat” ilk bor 1950 yilda “Hurriyat Pazar” multfilm formatiga ötgan. Oradagi yillar davomida u tarkib va vizual jihatdan yangilangan.

“Hurriyat” gazetasiga qöşimça “Hurriyat Pazar” 1950 yildan to hozirgi kungaça çop etib kelinadi. Bu gazeta 2011 yil 24 aprelda qöşimça gazeta formatiga ötkazildi. “Turkiya hayrat şiori bilan bozorga aylanadi” deb eʼlon qilgan edi vaqtli naşrlar va bu bozorning mazmuni kengaytirildi. Buni kengaytirişda Ahmet Hakan va Ertuğrul Özkök kabi yozuvçilar hissasi benihoya katta böldi. “Hurriyat Pazar” 36 sahifada naşr etiladi.

“Hurriyat Kampüs” gazeta ilovasi 2010 yil martidan beri turli universitetlarning talabalar şaharçalarida tarqatiladi. “Hurriyat” uşbu ilova bilan yoş aholiga murojaat qilib, takliflar kiritadi, şuningdek, festival va tanlovlarni taşkil qiladi. Uning har oyning ikkinçi va oxirgi juma kunlari çiqadigan qöşimçasi 2002 yil noyabr oyida televizion variantni efirga uzatişni boş­ladi.

“Hurriyat” Germaniyaga işlaş uçun ketgan turk işçilarining Turkiya va jahon yangiliklariga ehtiyojlarini qondiriş uçun 1964 yildan buyon Germaniya va boşqa mamlakatlarga samolyotda olib borilgan. Şuningdek, uni Yevropa mamlakatlariga ham tarqata boşlaşadi. Talab oşgani sayin 1970 yillarning boşida Germa­niyada ham “Hurriyat” gazetasini naşr etişga qaror qilinadi. Bugungi kunda “Hurriyat” gazetasi Germaniyaning Frankfurt şahri yaqinidagi muassasalarida naşr etilmoqda.

Eng işonçli bandargoh

Taşkil topganidan beri “Hurriyat” gazetasi turk matbuotining yetakçi taşkiloti sifatida özining jurnalistik sayohati va salohiyatini davom ettirmoqda. Uşbu muvaffaqiyat ortida universal matbuot tamoyillari asnosida saqlanib turadigan aniq, işonçli va xolis jurnalistikani köriş mumkin.

“Hurriyat” kun tartibini belgilaş uçun hayotning barça sohalarini qamrab oladigan iqtisodiyotdan siyosatgaça, kunlik voqealardan sportgaça bölgan jarayondagi qiziqarli maqola va xabarlarni tezkorlik bilan tarqatib boradi. Turk matbuotida yangilik va zamonaviy harakatlarning kaşfiyotçilaridan biri bölgan “Hurriyat” bosma ommaviy axborot vositalarida texnologiyani rivojlantiriş bilan öz işini raqamli texnologiyaga kötardi va bu yerda yetakçilikni namoyon etdi. Yigirma yildan ziyod vaqtdan buyon naşr etib kelayotgan hurriyet.com.tr sayti tufayli işonçli yangiliklar millionlab raqamlarga tez va qulay tarzda yetib boradi.

“Hurriyat” xodimlari tomonidan yozilgan yangiliklar gazetalar, hurriyet.com.tr va ijtimoiy tarmoqlar orqali haftaning 7 kunida 24 soat davomida muştariylarning yangilik va xabarlarga bölgan taşnaligini qondiradi. Internet muhitida “yangiliklar ifloslanişi”ga ğarq bölişni istamagan öquvçilar “Hurriyat”ni özlari uçun eng işonçli bandargoh deb bilişadi. Xuddi şu tarzda, reklama beruvçilar ham “Hurriyat”ni uşbu dalil asosida uşlab, öz reklamalarining maqsadli auditoriyaga yetib borişini afzal körişadi.

Yakşanba bayramlari

Har yakşanba naşri xonadonlarga boşqaça ruhda kirib boradi. Göyo bu kun turk oilalari uçun “Hurriyat” bilan birga bayramdek gap. Raqamli yangiliklar bilan tajribali yangi dunyo dinamikasi va iqtisodiy özgarişlardan hapriqqan Turkiyaning “Hurriyat” gazetasi butun dunyo gazetxonlari qalbida inqilob qilişda davom etadi. Çunki yakşanba nonuştasiga ötirgan turk xalqi “Hurriyat”ning yakşanba sonlarini özgaça bir xotirjamlik va kuyinçaklik bilan öqib çiqişadi.

Şanba — odamlar öz oilalari, farzandlari va döstlari bilan rejalar tuzişni, şahar hayotida qatnaşişni va dökonga borişni xohlaydigan kun. “Hurriyat” gazetasi şanba kuni Ugur Vardan, Vedat Milor, Savaş Özbey, Tolga Akyildiz, Bahar Çuxadar va Elçin Yaxşi kabi mutaxassislar bilan öz öquvçilariga rahbarlik qiladi. Madaniyat, sanʼat, xarid qiliş va tadbirlarning kun tartibi sifatida kinodan musiqaga, teatrdan kitobga, uslubdan televideniyega qadar qamrab olinadi. “Hurriyat” şanba yulduzlari tizimi bilan baho berib, “eng yaxşi” maxsus intervyular, şarhlar va dinamik dizayni bilan şahar qöllanmasi sifatida hafta oxiriga rang va boylik qöşdi.

“Hurriyat Pazar” ilovasi birinçi nav­batda yakşanba zavqiga olib kiradi. Özining taniqli ismlari, maxsus yangilik­lari, şuningdek, hajviyalar, ovqatlaniş, tabiat, texnologiya kabi dolzarb masalalar bilan Turkiya böyiça kun tartibini, fayllarni, dunyo böyiça eksklyuziv intervyuni va boşqa maqolalarni sizga tuhfa etişdan çarçamaydi. Mehmet Öz, Ebru Erke va Hakan Gence kabi öz sohasining eng maşhur va muvaffaqiyatli nomlari öquvçilar bilan yuzma-yuz böladi. Yakşanba kunlari Turkiyaning bozordagi eng obröli brendlaridan biri bölgan “Hurriyat” gazetasi, butun hafta davomida turk xalqining çarçoqni his qilmasliklariga, işonç va qatʼiyatiga dastak böladi.

Qalbdagi “Hürriyet” koşonasi

Şuni taʼkidlaş kerakki, keyingi payt­larda Turkiya hukumati va turk jurnalistlari örtasida tuşunmovçilik va kelişmovçiliklar köp sodir bölmoqda. Oldinlari harbiy, diniy hujumlar sabab jurnalistlar joniga suiqasd qiliş hollariga duç kelinardi. 2012-2013 yillarda Turkiya jurnalistlarni hibsga oliş böyiça dunyoda birinçi örinni egalladi.

Bugun “Hurriyat” gazetasi faqat gazetçilik bilan şuğullanmaydi. U özining mustaqil telekanali, naşriyoti va bir qança xususiy korxonalariga ega. Qoq manglayiga “Hürriyet” deb yozilgan haşamatli koşonani körgan har kişining bunday joyda işlagisi keladi. Axir bugungi kunda aksariyat “bilağonlar” “Gazeta kerakmi?” deb elga maʼrifatni köp körib turgan bir paytda tili, dini, anʼanalari deyarli biz bilan bir xil bölgan turk jurnalistlarining “erkalanib” işlab yurişlari kişining havasini keltiradi. Zero, umrini mayda-mayda harflarni terib, maʼrifat soçişga qaratgan har bir ziyoli, har bir ijodkor mana şunday baxt­dan bahramand bölib ötkazişga haqlidir.

Şu maʼnoda hur fikrlilik, yoniqlik, millat hayotiga masʼullik kabi fazilatlarning turk gazetalarining, xususan, “Hurriyat”ning fazilatiga aylanib ketganligi odamga ertangi kun işonçini tuhfa etadi. Zero, haqiqat har qanday matbuotning yuziga tutilgan közgudir. Bu közgudan yuzni yaşiriş, butun umr boşni yaşirib ötiş bilan baravardir .

“Erkinlik bu yolğon gapirmaslik huquqidir!”

Uşbu maqolani tayyorlaş jarayonida bir ijodkor döstimiz bilan turk matbuotining erkinligi haqida suhbatlaşar ekanmiz, u turklar eng yirik siyosiy voqelikdan tortib, nufuzli va zodagon oilalarning mayda-çuyda haşaki janjallarigaça – hamma-hammasini matbuotda juda tezkorlik bilan yoritilişini aytdi. Bölsa, bordir. Biroq öylaymizki, yurt va millat qayğusida bölgan “Hurriyat” deb nomlangan har qanday naşr bu kabi yengil-yelpilikdan yuz ögirişi tabiiy.

Erkinlik, bu — yolğon gapirmaslik huquqidir, degan edi fransuz yozuvçisi Alber Kamyu. Biz buni Turkiyaning bir neça gazetalari, xususan, “Hurriyat” gazetasi timsolida körib turibmiz. Zero, rost sözning, adl sözning kölami hudud bilmaydi. U eşitmaydigan quloqqa ham yetib boradi. Bugun özining boy tarixi, jurnalistlarining egilmas va sinmas qalamlari, muhimi, xörlanmagan, tutqun bölmagan Sözi bilan dunyo ahlini lol qoldirmoqda. Biz esa bir hamkasb sifatida “Hurriyat” faoliyatiga havas qila turib, hurriyatingiz kirlanmasin, zörlanmasin, degimiz keladi.

Har kimning ismi aytilganda bu quloğiga jaranglab eşitiladi, bexos burilib qaraydi. Biz ham bugun jahon afkor ommasi orasida “Hurriyat” gazetasi eʼtirof etilar ekan, bexos qayrilib qaraymiz, eşitiş sezgilarimiz yayrab ketadi. Zotan bu ularning muvaffaqiyatiga şerik­lik hissidan emas, havas, umid, işonç hislaridandir. Bizning Özbekis­tonimizning “Hurriyat”i ham turk birodarlarimiz “Hürriyet”i qadar dunyo sahnida qanot yoyişidek yoqimli va sevinarli umidlarni tuyib qolamiz.

Gözal Begim.