Vulqon

Muallif haqida:  

Bayram Aytmurod – 1986 yili Qoraqalpog'iston Respublikasi Bo'zatov tumanida tug'ilgan. O'zbekiston davlat san'at va madaniyat institutida tahsil olgan.

O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining “Birinchi kitobim” loyihasida “Qo'noq” nomli kitobi chop etilgan.

(Hikoya)

Aytsam, ishonmaysiz, ishonsangiz, tomingiz ketadi. Ha-ha, tomingiz ketadi. Hammasi bugun ertalab boshlandi. Nonushtaga o'tirayotsam keliningiz o'ttiz ikki tishini ko'rsatib tirjayadi, og'zi qulog'ida. Kechagi maishatning bosh og'rig'i zirqiratib turganda bu nima qiliq? Birov o'lay desa…

– Tinchlikmi? Ertalabdan og'zingni yig'ishtira olmayapsan? – dedim qizargan ko'zlarimni undan uzmay.

– Ha, tinchlik, – deydi-da yana piq etib kuladi. – Odamlarga insof kirib qolibdi. Hovli supurayotsam sutchi xola sumkalarini ko'tarib o'tib ketyapti. Bosh­qa kun “aylanay, o'rgilay” qilib so'rashadigan, sutini maqtab hol-jonimga qo'ymay oldiradigan xolaga salom bersam alik olmaydi. “To'xtang, ikki litr sut bering” desam “Sut yo'q, endi umuman bo'lmaydi” deb do'q ham qildi. Xotinim og'zi to'lib kampirning g'iybatiga tushib ketdi. Sochiga oq tushgan, tirikchilik yukidanmi, qarilik ta'sirimi, qaddi bukchayibroq yuradigan xolani men ham bir-ikki marta ko'rganman. Rosti, unga rahmim kelardi. Shu bittagina sigirining sutini pullab, nevaralarining g'amini yeb yuribdi boyaqish kampir, deb kerak bo'lsa-bo'lmasa sotib olardim. Keliningizning gaplari meni hayron qoldirdi. Uning sigir tugul, echkisi ham yo'q ekan. Bozordan ko'tara olib, ustiga ikki baravar narx qo'yib “dom”dagilarga pullar ekan.

Ha nima qilibdi, shu ham gap bo'ldiyu, deysiz-da. Men ham avvaliga shunday o'yladim. Ammo birdan ichimda bir narsa gumbirlab qolsa bo'ladimi. Boshimning og'rig'i battar kuchaydi, ko'z oldim qorong'ilashib, xotinimga o'zim bilmagan holda “Shu desang…” deb, kechagi maishatning tafsilotlarini miridan-sirigacha aytib beryapman-da. O'zim qo'rqib ketdim. Miyamda o'zimni to'xtatmoqchi bo'laman-u, ichimdagi gap xuddi toshqin misol oqib kelyapti. Unga na bir to'g'on, na bir to'siq topolmayapman. Yaxshiki, kenjamiz uyg'onib qoldi. Bo'lmasam maishatdan keyingi ko'ngilxushlikning “sandig'i” ochilib, sharmanda bo'lardim. Xotinim bolani yuvib-taraguncha, apil-tapil kiyinib o'zimni ko'chaga urdim.

Menga nima bo'lyapti, o'zi? A'zoi badanim qaltirab, ko'ksimni bir narsa kuydiryapti. Nahotki, vijdon qurg'ur necha yuz yillab yotgan vulqon misol uyg'onib qoldi. Buning oqibati yomon bo'ladi, hali bu vulqon boshimga balolar yog'dirmasa edi.

Xayol bilan bo'lib, qizil chiroqdan o'tganimni sezmay qolibman. YPX xodimining tayoqchasini ko'rib, arang to'xtab oldim. Hujjatlarim orasiga oltita besh mingtalikni solib, sekin yaqinlashdim. Hayriyat, tanish ekan, kelishsa bo'ladi desam, ko'nmaydi-da! Shu yalinaman, iltimos qilaman yo'q deydi. Boshqa payt “Ie, aka yana sizmi?” deb miyig'ida kulib qo'yadigan odam qabog'i ochilmaydi.

– Aka, protokol tuzib, mashinangizni jarima maydoniga olib borishga majburmiz.

O'-ho', rasmiyatchilikni rosa bopladi-ku! Ko'rsatuvga olin­yaptimi yo nari-berida boshlig'i turibdimikan degan o'yda yon-at­rofga alanglayman, hech qanday kamera ham, boshliq ham yo'q. Bir vaqt boshimdagi og'riq bosh­lanib, aybimni tan olib turibman-da. Boshqa payt talashib tortishadigan odam muloyim mushukday yalinyapman. Tanish-bilish ekanimizni, hatto, qadrdon bo'lib qolganimni qistirgandim, baloga qoldim. Yaqindagina quyuq so'rashadigan xodim bugun insof, vijdon haqida va'z o'qiydimi-ey, kuyib-pishib yo'l qoi­dalarini tushuntiradimi-ey, qizil chiroqdan o'tish naqadar ayanchli oqibatlarga olib kelishi to'g'risida ma'ruza qiladimi-ey. Xullas, mashinani jarima maydoniga olib borguncha quloq miyamni yedi.

Tarvuzim qo'ltig'imdan tushib, taksi to'xtatdim. Ishxonamning manzilini aytib, “to'rt ming bo'ladimi” deb so'rasam, bobillab berdi. “Insof bormi, o'zi, bir qadam joyga shuncha pul beradimi, u yergacha bir litr benzin ham ketmaydi-ku, siz meni kim deb o'ylayapsiz, ikki ming bersangiz oborib qo'yaman”, – desa-ya? Hayron qoldim…

Eng qizig'i esa ishxonada bosh­landi. Eshikdan qorovulimiz Sarsen og'a peshvoz chiqdi. Odatda tavoze bilan ko'rishadigan odam, ikki qo'lini paxsa qilib olgan.

– Soat necha bo'lganini bilasizmi? Boshliq ham shunaqangi mas'uliyatsiz bo'ladimi? Hujjatingizni ko'rsating, qani?

– Ie og'a, chap yoningiz bilan turdingizmi? Meni tanimayapsiz, shekilli?

– Juda yaxshi taniyman-da. Siz shu idoraga boshliqsiz. Qo'lingizda besh o'ntacha xodim bor. Xo'sh, nima bo'pti shunga? Bu degani ishxonaga xohlagan payt­da kelish kerak degani emas. Qonun-qoida hammaga barobar. Xafa bo'lmang-u, sizni o'lgudek yomon ko'raman. O'zingizcha hol-ahvol so'raysiz, nevaralarimni surishtirasiz, ammo qorovulning turish-turmushi sizni umuman qiziqtirmasligini ko'zingiz aytib turadi. Siz ikkiyuzlamachi, xudbin odamsiz. To'g'risi, har safar sizni ko'rganda qo'limni ko'ksimga qo'yib so'rashish, tilyog'lamachilik qilish jonga tegdi, uka. Baribir, foydasi yo'q.

Rost gap ham shuncha achchiq bo'ladimi? Qalampir chaynaganday yuzim burishdi. Boshimning og'rig'i yana zo'raydi. Ichimdagi vulqon a'zoi badanimni kuydirdi. Shunchalik ko'zimni yog' bosib ketdimi… Ayb o'zida, nafaqadagi odamga qorovul bo'lib ishlashni kim qo'yibdi? Uyingda nevaralaringni rohatini ko'rib, kampiringga achchiq ko'k choyni damlatib, so'rining ustida dam olib yot. Xayolimdan kechgan gap­lar beixtiyor tilimga ko'chib qolsa deng. Cholga qattiq ta'sir qildi. Chap ko'ksini changallagancha o'tirib qoldi. Qutim o'chib ketdi. Darrov tez yordamga telefon qildim. Oradan yarim soat o'tib, yetib keldi. Ungacha ko'k choy, qora choy qilib bo'larim bo'ldi.

– Namuncha kech qolmasanglar, – deb zahrimni sochmoqchi edim shartta og'zimga urishdi.

– Aka, uzr, “lojniy vizov” deb o'ylabmiz, – deydi.

Qorovulni kasalxonaga jo'natib, xonamga ko'tarilayotsam oldimdan hisobchimiz chiqib qoldi. Rangi dokadek oqargan, ko'zlari ola-kula. Tashvish yo'qda tashvish bo'ldi qaynonamning o'lgani, deganday ming'illab “Aka, sizda gapim bor” deydi. Obbo, buning ham ichida vulqon uyg'ongan ko'rinadi, gapidan alanganing isi kel­yapti. Indamay xonaga boshladim.

Qabulxonada kotibamiz o'tiribdi, ko'zlari qizargan. Menga bir narsa so'ramoqchidek, biror najot izlayotgandek qaradi. Rahmim keldi. Axir, shunday ofatijon bir parivash, hamma aytganingizni, ha, aynan hamma aytganingizni ortig'i bilan bajara oladigan hurliqo sizga mo'ltillab tursa, yuragingiz tars yorilmaydimi? Ammo pinagimni buz­madim, hisobchi bilan xonamga kirib ketdim.

“Xo'sh nima gap” deyishim bilan hisobchimiz dardi hol qilib ketdi.

– Aka, meni qutqaring. Ortiq chiday olmayman.

– Nima bo'ldi, o'zi? Tushuntiribroq gapir.

– Kamomadlarni joy-joyiga qo'ymoqchiman, siz ham “egan”laringizni… qaytaring! – favqulodda buyruq ohangida chiqqan bu gapdan esankirab qoldim.

– Yolg'on “vedomost”larni ham qayta to'g'irlab, xodimlarning oyligini boshdan hisoblashimiz kerak. Ishxonamizga tegishli mashina bilan to'rtta kompyuterni “spisanie” qilish haqidagi buyruqni ham bekor qilaylik.

– Esing joyidami?! Sen nimalar deyotganingni bilasanmi? Kimga tuhmat qilayotganingni ang­layapsanmi? – deb baqirishimni bilaman yana boshim gangib, og'zimdan boshqa gaplar chiqa boshladi. – Yegan bo'lsam, yegandirman. Bir o'zim yebmanmi? Mening ham oshiradigan, oshatadigan joylarim bor. Boshliq bo'lish oson deysanmi? Qolaversa, kazo-kazolarning to'y-ma'raka­lari bor. Quruq borib bo'lmaydi. Nima, men cho'ntagimdan chiqaribmanmi? Mashina bilan kompyuter balansda bo'lgani bilan o'zi yo'q ekanini mendan ko'ra yaxshi bilasan-ku, katta xolamnikidan olib kelamanmi endi ularni? Bor “vedomost”larni to'g'irlab tur, olti oylik hisobotni ham boshqatdan qil!

Bunaqada aqldan ozish hech gap­mas. Nimalar bo'lyapti? Qanday jin uryapti o'zi a, bu odamlarni? Xayollarim g'ujg'on urib miyamni portlatib yubordi. Nafas yetmay qoldi. Bo'yinbog'imni bo'shatdim. He bo'yinboq taqmay har balo bo'lay! Anchagacha o'zimga kelolmay kursida chalqancha o'tirdim. Bir payt eshik taqillab, o'rinbosarimning boshi ko'rindi, undan so'ng kadrlar bo'limi boshlig'i, xo'jalik ishlari bo'yicha mudir, hisobchi, kassir opamiz… Hammasi qo'lida ishdan bo'shash haqidagi arizasi bilan kirib keldi. Lom-mim demadim, tushundimki, ularning ham ichidagi vulqoni qo'zg'algan, uni endi to'xtatib bo'lmaydi. Imzo qo'yib berdim.

Qo'llarim qaltirab, yaqin tanish bo'lib qolgan revizor akamizga qo'ng'iroq qildim.

– Allo. Assalomu alaykum, akaginam. Sog'liqlar…

– Maqsadga o'ting, uka, vaqt yo'q.

Ie, nima balo? Bu odamni ham jin chalibdimi deyman.

– Shu desangiz, direktorlikni topshirmoqchiman, aka, – dedim o'zimni go'yoki ta'tilga chiqmoqchi odamday sho'xchan ko'rsatishga harakat qilib. – Ozgina yordamingiz kerak. Idorani butunlay tekshirib, hamma kamomadni chiqarish… Yo'q, avvalgiday emas, bu safar rosmanasiga tekshiruv o'tkazsangiz degandim…

– Siz meni tushunmadingiz, chog'i. Umuman ilojim yo'q, bir soat oldin men ishdan bo'shaganman…

Xayr-ma'zur qilmasdan go'shakni qo'ygani alam qildi. Axir, kimsan falonchiman desam, o'pkasini qo'ltiqlab yugurib keladigan odam shunday ish qilsa, jahlingiz chiqmaydimi? Lekin uni ham tushunish kerak, hammasiga ichimizda uyg'onib qolgan vulqon aybdor.

Stolim tagidagi tugmani bosdim. Sal turib kotiba ko'rindi, o'zidan oldin esa bir varaq oq qog'oz.

– Arizami?

Tasdiq ohangida bosh chayqadi. Beixtiyor uh tortib yubordim.

– Unda, yana bitta ariza tayyorlang. Boshqarma boshlig'iga mening nomimdan. Faqat tezroq, u yoqdagilar ham ishdan bo'shamay turib ulgurishim kerak…

O'zimni xuddi qushdek yengil his qildim, bosh og'rig'im to'xtadi, ko'ksimni kemirayotgan og'ir yukdan qutuldim. Yo'l-yo'lakay bor pulimga bozor qilib, uyga yayov qaytdim.

Eshikni taqillatsam, hech kim ochmadi. Ichkarida na ovoz, na oyoq tovushi eshitildi. Kalitim bilan eshikni ochdim, yurakni ezadigan jimjitlik. Uyda hech kim yo'q, huvillab yotibdi. Xontaxta ustida bir parcha xat: “Shu paytgacha bolalarimiz uchungina sizga chidab keldim, ortiq toqatim qolmadi, meni izlamang!”

Alamdanmi yoki karaxtlikdanmi, beixtiyor muzlatgichni ochib, Anvar shoir aytganidek “sabuhiy”, o'zbekcha aytganda “paxmin” qildim. Oh, bunchalar achchiq bo'lmasa, bu aroq deganlari.

Birdan hamma narsa – devordagi naqshlar, shift, kiyim-kechak solinadigan shkaf, yerdagi gilam ko'zimga issiq ko'rinib ketdi. Qo'l telefonim esa har doimgidan ham yoqimliroq jiringlab qoldi. Olsam, ertalab menga po'pisa qilgan hisobchi “Aka, aytganingizday hammasini tayyorlab qo'ydim, qo'l qo'ysangiz, bas” deydi. “Nima, darrov-a, xo'sh, qancha qarz bo'ldim?”. “Unday demang, aka, boshimizda soya­bon bo'lib turganingiz uchun biz sizdan qarzdormiz”.

Bunday o'zimga qarasam, kecha uyga arang sudralib kelib, yechishga ham ulgurmagan kiyimlarimda turgan ekanman.

Xursand bo'lib ketdim, hatto ko'zim yoshlanganini ham sezmay qoldim. Oshxonaga o'tdim, keliningiz yo'q, tag'in qo'rqib ketdim. Bir payt qo'lida sut bilan kirib qoldi. Bir o'ziga, bir qo'liga qarab serrayib turganimni ko'rib, izoh bera boshladi.

– Sutchi xola biram yaxshiki. Chaqalog'ingizga ataylab ertalab sog'ilganidan olib keldim dey­di.

– Xayriyat…

Bayram Aytmurod

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

5 × three =