Denovning maʼnaviy qiyofasi
Tarix, umuman, ötmiş kamol topiş va zavolga yuz tutiş silsilasidan iborat: bu qismat heç bir tamaddunga begona emas, qaysidir maʼnoda, kelajak ötmişda suratlanadi, tarix şu bois ham biz uçun azizdir.
Denovning tarixini aytaversak, katta bir doston böladi. Şaharning qoq markazida bundan beş yuz yil ilgari qurilgan Sayyid Otaliq madrasasi röparasidagi “Egizi”ni ötgan asrning yigirmançi yillarida “eskilik sarqiti” sifatida buzib, beş yuz yildan beri qilt etmay turgan pişiq ğiştlarni bölmağur maqsadlar uçun işlatib yuborişgan. Ammo hozir bu haqda emas, xayrli tasodif tufayli saqlanib qolgan Sayyid Otaliq madrasasining istiqlolimiz uçun neçoğli ahamiyatli ekani haqida gapirmoqçimiz. Men uning timsolida buyuk qadriyatlarimizning zavol bilmas haykalini körganday bölaman.
Denovning bugungi kamoli ana şunday mustahkam poydevor ustida turganligiga iqror böliş odamning könglini toğday kötarib yuboradi. Modomiki şunday ekan, zamon çöqqilariga nazar taşlab, ajdodlarimiz bizga bebaho boyliklar qoldirib ketganligini eʼtirof etib, ularga munosib vorislar bölişga harakat qilmoğimiz lozim.
Har joyning öz haqiqatlari va ularni meʼyorda uşlab turadigan azaliy qonun-qoidalari bor. Öz-özidan tuşunarliki, bunday ölçamlar Denovga ham töla taalluqlidir.
Olamning, odamning tört unsurdan tarkib topganini hamma biladi. Buni qarangki, Denovda bu unsurlarning hammasi soz.
Denov xuddi çöllar tugab, toğlar boşlanadigan mintaqaga töğri keladi. Yozi salqin, qişi möʼtadildir. Şuning uçun ham bir vaqtlar Denovda şakarqamiş yetiştirganlar.
Denov xurmosi Özbekistondan taşqarida ham maşhur. Töğri, qöşni tumanlarda, hatto boşqa viloyatlarda ham xurmoni östiriş mumkin va şunday bölayapti ham, ammo biror joyda Denovdagiçalik xurmo serhosil va şirin bölmaydi.
Denovning markazida Dendrariy boği bor. U yerda qanday daraxtlar ösmaydi, deysiz. “Lola” daraxtini körib, bu dunyoning turgan-bitgani möʼjiza ekan-da, deysiz. Bir paytlar Petrarkaning boşida gultoj bölgan dafnaga bu yerda jaydari ösimlik sifatida qaraşadi. Hay-hay demasangiz, bambuk bir keça-kunduzda beş qariçga ösadi. Bir qaraşda eʼtiborni tortmaydigan bu tafsilotlar Denovning tuproği va iqlimi sozligini isbotlovçi dalillardir.
Olamni hayratga solgan uluğ bobomiz Abu Nasr Forobiy “Fozil odamlar şahri” kitobida istiqomat uçun soz va nosoz bölgan manzillarning taʼrifini bayon qiladi. Soz joylarning alomatlari sanab ötilgan sahifalarni öqiyotib Forobiy bu yozganlarida Denovni nazarda tutmadimikan, deb öylab qolasan kişi. Şu kitobda bitilişiça, soz tuproq toğlarni qanday joylaşuvi, şamollarning qanday va qayoqdan esişi, içimlik suvining sifati öşa yurt istiqomatçilarining nafaqat sihat-salomatligiga, balki ularning quvvayi hofizasi, aqliy rivojlanişiga ham juda sezilarli taʼsir qilar, odamlarning tabiatidagi muayyan xususiyatlar ham şu omillarga boğliqdir.
Qarang, mustaqillik yillarida Denovdan beş nafar fidoyi insonlar — Ibrohim Fayzullayev, Ahmad Narzullayev, Rahmon Muhammadiyev, Hamza Mahkamov, Yusuf Ziyoyevlar Özbekiston Qahramoni degan şarafli unvonga sazovor böldilar.
Özbekiston xalq yozuvçisi Toğay Murod, Özbekiston xalq artisti Ölmas Rasulov, Özbekiston halq baxşisi Boborayim Mamatmurodov şu zamin farzandlaridir. Adabiyot yönalişi böyiça tört nafar şoira qiz — Feruza Qurbonova, Şahnoza Tursunova, Farida Toşpölatova, Dilrabo Norqulova Zulfiya mukofoti sovrindorlari böldilar.
Akademik Nazar Törayevni ilm ahli yaxşi biladi. Nazar akadan bir safar ilmiy faoliyatining mazmunini söradim: ön million darajadagi issiqlikda sirtning yemirilişini qanday qilib kamaytiriş muammolari ustidagi tadqiqotlarini şogirdlari hamrohligida davom ettirayotgan ekan. Agar ijtimoiy taraqqiyot şunday surʼatlar bilan davom etaversa, 50-60 yildan söng insoniyat yer yuzidagi va yer ostidagi yoqiş mumkin bölgan hamma narsani tugatadi. Ana öşanda insoniyatning energiyaga bölgan ehtiyojini qanoatlantiriş va qondiriş kerak böladi. Qanday qilib? Bu yoqda yoqiş mumkin bölgan ötin ham, kömir ham, gaz ham tugaydi… öşanda odamlarda suvning tarkibidagi vodorod atomini parçalaşdan boşqa iloj qolmaydi. Dunyodagi barça dengiz, ummonlar vodorod atomini esa havoda parçalab bölmaydi. Buning ustiga uning parçalanişi uçun 10 million darajada issiqlik kerak. Biz hozir vodorod parçalanayotgan, töğriroği, portlayotgan makon devorining yemirilişi darajasini kamaytiriş muammolarini tadqiq qilayapmiz, degan edi Nazar aka öşanda. Nazar aka bayon etgan masalalarning tafsilotlarini köz oldimizga keltirib hayratga tuşmaslikning iloji yöq edi.
Denov şahrining kun botişida Qizilsuv daryosining böyida, Tuproqqörğon degan manzil bor. Uning yarmini daryo toşqini yuvib ketgan. Ana şu öpirilişlar çoği çiqib qolgan buyumlarni közdan keçirgan akademik Galina Pugaçenkova ularning miloddan oldingi davrlarda yasalganini aniqlagan. Ikki ming yilga bardoş beradigan Tuproqqörğonni ota-bobolarimiz bunyod etgan. Manbalarda Qizilsuv daryosining tagi bilan ötib qörğonning içidan çiqadigan lahm-yerosti yöli haqida ham gapiriladi.
Bunday azamat qörğonlar xöjakörsinga qurilmagan va ayni haqiqat şundan iboratki, Qizilsuv ham şunça vaqtdan beri özanini özgartirgani yo qurib qolgani yöq, Qörğon ham- ertaklardagi afsona emas, joyida turibdi.
Bugun iqtisodiyotimiz va mafkuramizdagi barqarorlikning bir çeti qadriyatlarimizning uluğlanayotganiga ham borib boğlanadi. Biladiganlarga maʼlumki, Bahouddin Naqşband hazratlarining sadoqatli izdoşlari va suyukli şogirdlari Şayx Alouddin Attori Valiy hazratlarining xilxonasi Denovda. Buni qarangki, u şunday uluğ zot mangu qaror topgan tuproq ustida maqbara kötariş bizga, töğriroği bizning avlodga nasib etgan ekan: Amir Temurning Ahmad Yassaviy hazratlari qabri ustiga kötargan maqbarasi va uluğ himmatini olti yuz yillardan beri minnatdor bölib eslaganimizdek, Şayx Alouddin Attor hazratlarining bu muazzam maqbarasi ham tafakkur va tariqatga bölgan muhabbatning timsoli sifatida kelajak avlodlarni ham xuddi biz singari hayrat va hayajonga solajakdir: bu savobli işlarning ajrini Yaratganning özi bersin!
Zotan, tafakkur hayliddin yongan çaroğlar — köngildagi yolqin to abod öçmagay!
Denovning xalqida avval-oxir tijoratga moyillik kuçli, şuning uçun Denov bozori gavjum va juda barokatli. Ha, Denov bozorining gavjum bölmagan kuni yöq. Özingiz bilasiz, bozorga kirgan odam quruq çiqmaydi. Va buning ustiga Denovning bozorida heç narsa arzon emas: demak isteʼmolçining ehtiyoji baland va hamyonida ana şu ehtiyojni ortiği bilan qoplaydigan darajada mablaği bor. Bekorga Denovni “Kiçik Bombey”, deyişmagan-da.
Denovliklar, masalan mayda-mayda tomorqalardan ham katta-katta daromadlar ola bilişadi.Tabiiyki, moddiy farovonlik dasturxonini tökin-soçin qilişga bölgan ehtiyojini ham oşirib yuboradi.
Ötgan ellik yil mobaynida Denovga hokimlik (Şöro zamonida birinçi kotiblik) qilgan insonlarni köpini közim bilan körganman va imkon qadar bilganimça ularning taʼrifini qilişga qodirman: ularning hammasi ham özini, demakki, egallab turgan vazifasini qadrlaydigan, rahbarlik salohiyati ham yonidagilarday bir qadar baland insonlar edi. Ammo ularning öndan sakkizi köça iborasi bilan aytganda “urilib” ketdi. Bu Denovning ijtimoiy ob-havosidan deb öylayman.
Aytdim-ku, Denovga duo ketgan: adolatning yölini tutmagan odamning işi aslo yurişmaydi.
Köpdan-köp tafsilotlarni körib-kuzatib, ança yillardan beri bitta xulosaga kelganman. Denovda inson uçun qusur hisoblangan hamma narsani qiliş va hattoki ğozday bölib yuriş mumkin, ammo bu yerda adolatsizlikni, yaʼni umuminsoniy qadriyatlar majmuasining ulgusi ölaroq qaror topgan ijtimoiy mezonlarni oyoqosti qilsangiz (haqorat, tahqirlaş, kamsitiş, kalondimoğlik), çoyxonadagi iboralar bilan aytganda “oq”ni “qora” yo “qora”ni “oq” desangiz va faoliyatingizni şu asosga qursangiz, denovliklar keçirmaydilar.
Ammo toğning ustida turgan odam uning yuksakligini his qilmagani singari Denovda yaşayotgan kişi bu şaharning noyobligini ham hamişa anglab yetavermaydi. Unga boşqalarning közi bilan yoki çetdan turib qaraş kerak, şunda u butun salobati va beqiyosligi bilan namoyon böladi. Men bu haqda köp öylaganman. Bilasizmi, Denovda allaqanday joziba bor, köp kuzatuvlardan söng bunga iqror bölganman. Kun sayin Denovda taraqqiyotning yorqin izlarini kuzatasiz. Yengil maşinalarning köpligidan hatto yöllar ham torayib qolayotganga öxşaydi. Mustaqillik şarofati bilan tadbirkorlikka yöl oçilgan qisqa payt içida şunday imoratlar qurildiki, şöro zamonida ularni orzu ham qilib bölmas edi.
Çağoniyon amiri Abdulmuzaffar Çağoniyning nazmni yaxşi tuşunişi va özi ham gözal şeʼrlar yozişini öqigansiz. Buni qarang-ki, bu anʼana davom etmoqda. Bugun ziyolilar orasida “Denov adabiy muhiti” degan ibora ehtirom bilan tilga olinadi. Çorşanbi Dehnaviy, Xurram Rayimov, Iskandar Muzaffarzoda, Şuhrat Azizov, Xolbibi Ergaşeva kabilar Denovning taniqli ijodkorlari. Mustaqillik şarofati bilan Denov tumani yanada çiroy oçdi, yaşardi, navqiron pallaga kirdi. Betakror ötmişi, boy tarixi, gözal madaniyati bilan u Vatan içra yana bir Vatandir.
Denov tarixi haqida söz yuritib, aslo uni tugatib bölmagani singari, bugungi Denov haqida ham söz aytib yakunlaş juda duşvor. Ayniqsa, keyingi yillarda tumanda olib borilayotgan işlarga alohida töxtalmoq joiz. Çunki şaxsan muhtaram Prezidentimizning topşiriqlariga binoan Denov jamoliga obodonçilik va bunyodkorlik manziliga aylangan. Köçalar kengaytirilmoqda, bir-biridan gözal uylar, imoratlar bunyod etilmoqda.
Tarixiy maskanlarga eʼtibor berilmoqda. Eng muhimi, Yangi Özbekistonimizning qadimgi Çağoniyoni —obod va qaddi baland Denov yanada yuksalmoqda.
Toştemir TURDIYEV,
Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi.
