Tarix haqiqatlarini aytişdan çöçimaylik!

Tarixdan yaxşi maʼlumki, “Andijon qözğoloni” nomini olgan xalq milliy ozodlik harakatining taşkilotçisi va rahnamosi bölgan mingtepalik Muhammad­ali eşon Sobir xalfa öğli — Dukçi Eşon haqida bugunga qadar tarixiy manbalarda noxolis, turli böyoqlar bilan aytilgan çala haqiqat va adolatsiz fikrlar şu kunga qadar yozilib kelinmoqda. Qözğolon ayovsiz bostirilgaç, Eşon dorga osib öldirilgan deb aytiladi. Aslida bu maʼlumot bugunga kelib asossiz ekanligi oydinlaşmoqda.

Biz bu haqda “Hurriyat” gazetasining şu yil №21-sonida “Dukçi Eşon: Tarix va haqiqat yoxud tunni yoritgan çaqmoq” sarlavhali maqolamizda atrofliça söz yuritgan edik. Maqola böyiça juda köp yurtdoşlarimiz özlarining samimiy mulohazalarini, qöllab-quvvatlovçi fikrlarini bildirişdi. Ammo Andijon davlat universiteti tuzilmasidagi “Qatağon qurbonlari xotirasi” muzeyining ayrim xodimlari tomonidan bildirilayotgan munosabatga atrofliça javob beriş hamda ötmişda “Andijon qözğoloni” deb atalgan tarixiy haqiqatni yanada çuqur, xolis örganiş maqsadida Tojikiston Respublikasining Tavildara nohiyasi “Layroni bolo” qişloğiga takror şu yilning 11-17 avgust kunlari safar qildik. Çunki Dukçi Eşon bobomiz ayni şu qiş­loqda yaşab ötgan.

Töğri, biz tomondan aniqlangan bu maʼlumotlarga birdaniga işoniş oson bölmasligi mumkin. Ammo haqiqat baribir haqiqatligiça qoladi.

Negaki, çor Rossiyasi, keyin sobiq Ittifoq zamonida, yaʼni qariyb bir asrdan köp vaqt mobaynida çop qilingan turli adabiyotlar, qöllanmalarda öşa davr siyosatidan kelib çiqib yozilgan maʼlumotlar mavjud. Lekin bugun davr özgardi, zamon özgardi. Ona yurtimiz öz erkiga, Istiqloliga erişganiga 31 yil töldi. Endi tariximizning asl haqiqatlarini yuzaga çiqariş, xalqimizning milliy qahramonlari hayoti va taqdiriga oid yangiliklarni örganişdan, örganganlarimizni hadiksiramasdan, ikkilanmasdan maʼlum qiliş burçimizdir.

Yuqoridagilardan kelib çiqib, Dukçi Eşonning taqdiriga oid haqiqatlarni quyidagi misollar asosida bayon qilmoqdamiz.

  1. Andijon viloyati Marhamat tumani “Gar-gar” mahallasida yaşagan 85 yoşli (1997 yil noyabr oyida) Kimsanboy eşon Parpiyev bilan uning xonadonida suhbatlaşganimda u Muhammadali eşonning şu qişloqdagi Töraqul eşonga kelin bölib tuşgan sing­lisi Şakaroyimning nabirasi ekanligini aytib, bobomiz Dukçi Eşon 1898 yil 17 maydan 18 mayga ötar keçasi Andijonda yuz bergan ğazovotdan söng, onasi yurti bölgan Qoşğorga ketib, yaşiringan edi, deb qatʼiy aytgandi. Yaʼni, Muhammadali eşon dorga osilmagan ekan, uning örniga oldindan har ehtimolga qarşi tayyorlab qö­yilgan andijonlik qiyofadoş muridi Alloh yölida şahid ketgan ekan. Şuningdek, Marhamatning Şukurmergan qişloğidagi “Yangi qişloq” mahallasida yaşovçi amakisi, yaʼni Dukçi Eşonning quvalik xotini bölmiş Ruqiyabibi Ismoil qizidan körgan ikkinçi öğli Abdukarimning farzandi bölgan Yöldoşboy ota hamma gapni aytişini uqtirgandi.

Şundan keyin, 1997 yili noyabr oyining oxirida Yöldoşboy otanikiga borib, u bilan   suhbatlaşganimizda, haqiqatan ham bobosi Qoşğarda 6-7 yil yaşab, söngra Tojikistonning Tavildara hududidagi “Hazrati Burx Valiy” ziyoratgohi joylaşgan “Borşid” qişloğiga kelib, şu qişloqlik Gulxonimga uylanib, bola-çaqali bölgan ekan. Yöldoşboy ota padari buzrukvori Abdukarim maxsum bilan yoşligida Muhammadali eşonning baʼzi kitoblarini unga tegiş­li hujjatlar bilan qöşib, ikkita eşakka ortib, bir oy davomida öşa yurtga qiyinçilik bilan olib borib, yuqoridagi ziyo­ratgohning masʼul odamiga topşirib qaytişganini, u odam esa kitoblarni qabul qilib olib, “Muhammadali eşonga taaluqli” deb yozib, kitob javoniga qöyib qöygan ekan.

(“Zulmatga qarşi isyon”, Toşkent, “Özbekiston”,

2003, 140-143 betlar)

  1. Andijon davlat universitetining “Özbekiston tarixi” kafed­rasi professori, tarix fanlari doktori Rustambek Şamsiddinov şunday yozadi:

“… Marhamatlik jurnalist, tariximizning jonkuyar fido­yisi Obidjon Mahmudov özi tuğilib ösgan hamda hamyurtimiz Muhammad Ali xoji Sobir öğli — Dukçi Eşon boşçiligidagi istiqlol kuraşini faxr tuyğusi ila vatanparvarlik ruhida yoritgan. Ul zotning hozirda yaşab ötgan va yaşab kelayotgan avlodlari va zamondoşlari haqida bir qator yangi maʼlumotlar keltirgan. Muallifning uzoq izlanişi natijasida Andijon qözğolonining taşkilotçisi va rahnamosi bölgan Muhammadali eşon şaxsi va uning fojiali ölimi haqida tamomila yangiça fikr­-mulohazalarni bayon etgan. Biroq risolada ilgari surilgan baʼzi bir fikrlar hozirda mukammal yeçimini topmagan bölsa-da haqiqat, adolat va fan yölida yanada izlanişga daʼvat etadi.”

(“Zulmatga qarşi isyon”, Toşkent, “Özbekiston”,

2003 yil, 102-bet).

  1. Bobur nomidagi xalqaro jamoat fondi taşkil etgan birinçi ekspeditsiyasi   “Dukçi Eşon izidan … ” bölib, 2019 yil 14-16 noyabr kunlari amalga oşirildi. Fond raisi örinbosari Rus­tamjon Mamasoliyev, jurnalist Obidjon Mahmudov, fond xizmat avtomaşinasi haydovçisi Soyibjon Azimovlardan iborat ekspeditsiya taqdim etgan hisobotga köra, ular   Dukçi Eşon avlodlari bölgan Qirğiziston Respublikasi, Öş oblasti Novqat tumani “Kökjar” qişloği, “Yoyilma” mahallasidagi 55-uyda yaşovçi marhum Abdurahim maxsumning qizi Ortiqbuvi Nosirova (Rahimova) farzand­lari bölgan Öğilça Badriddinova, Bozorboy Nosirov va Öğilxon Nosirovalar biz bilan birgalikda Töpçiboy Bad­riddinov xonadonida bölib ötgan suhbatda haqiqatan ham Tojikis­ton Respublikasining Duşanbe şahri, Temiryölçilar rayonida yaşovçi Karim eşon va uning örtançi öğli Mahmadullo hamda Söğd viloyati Aşt nohiyasi “Qalam” qişloğida yaşovçi Zokirjon Röziyev 1996 yil noyabr oyida Ortiqbuvi qizi Dilbarxon (hozirda marhum) xonadonida uçraşadi. Unda Dukçi Eşonning Öratepa (Istarafşan), Duşanbe, Kulob, Panj viloyatlari hamda Tavildaradagi avlodlari haqida gap boradi. Qarindoşlarining tinçligini bilib qaytadilar. Şuningdek, Mingtepaga taşrif buyurişib, Anorxon Rahimova va amakisi Yöldoşboy Abdukarimovlarnikida ham bölişadi.

Töpçiboy Badriddinovning tasdiqlaşiça, u 2013 yili Tojikis­tondagi yaqinlarini körgani borgan. Uning sözlariga köra, haqiqatan ham Dukçi Eşon nabirasi bölgan Karim eşon Tavildarada, şuningdek, ukasi Saidjon eşon Rahimov oilasi bilan Duşanbe şahri, Temiryölçilar rayoni Mirzabek posyolkasi 2-proyezd, 44-xonadonda yaşab kelişayotgan ekan.

Bundan taşqari, Söğd viloyati Aşt nohiyasi, “Qalam” qişloği, Rahimjon Tursunov köçasi, 2-uyda yaşovçi Zokirjon Röziyevning xonadonida bölinganda, uning onasi Gulşahar aya Röziyeva 1997 yilning fevral va may oylarida ikki marotaba Tavildaradagi “Layroni bolo” qişloğida bölib, Karim eşon va ukasi Saidjon eşon xonadonlarida bölib, harbiy xizmatda bölgan ikkinçi öğli Nazirjon Röziyevni körgani borgan va keyinçalik uyiga olib kelgan. Gulşahar aya Röziyevaning aytişiça haqiqatan ham Muhammad­ali eşon (Isxoq eşon) avlodlari öşa yurtda yaşab kelayotganini tasdiqlagan. Eşon avlodlari yaşaş manzillarini va ayrim farzandlarining telefon raqamlarini olib qaytişgan.

  1. Şundan söng Bobur nomidagi xalqaro jamoat fondining faol­lari “Dukçi Eşon izidan…” ikkinçi safarini taşkil etdi. 2022 yil 13-18 yanvar kunlari Tojikistonning Duşanbe şahri, Temiryölçilar rayoni Mirzabek posyolkasi 2-proyezd,   44-45-46 xonadonlarda yaşovçi Dukçi Eşon öğillari bölgan marhum Abdurahim va Abdurazzoq eşonlar farzandlari bölmiş Mahmudullo, Abdullajon, Fayzullo, Saidjalol Rahimovlar hamda Qismatullo Razzoqov bilan uçraşildi. Abdullajon Rahimov (46-uy) xonadonida bölib ötgan suhbatimizda tarixiy haqiqat röyobga çiqdi. Suhbatdan söng Mahmudullo bilan birga Tavildara nohiyasi “Layroni bolo” qişloğiga, yaʼni marhum Karim eşon öğli Abdusalom uyiga borildi. Dastlab şu qişloqdagi “Mavloniy” qabristoniga borildi. U yerda Muhammadali eşon (1856-1933) va nabirasi Karim eşon (1904-2018) qabrlarini ziyorat qilib, ular haqiga Qurʼon tilovat qilindi. Şundan söng, adolat yölida kuraşgan bobomiz öz qöli bilan qurgan hujrada ikki kun bölinib, şu yerdagi avlodlari va mahalla faollari bilan gaplaşildi. Unga köra, haqiqatan ham Muhammadali eşon Qoşğardan Pomir toğlari oşa Qirğizistonning Jilğatoli orqali Tavildara nohiyasi “Borşid” qişloğiga Ishoq (Isoq) eşon ismi bilan kelgan ekan. U şu yerdagi “Xazrati Mavloniy” masjidida bir muddat yaşab, şu qişloqning oqila qizi Gulxonimga uylangan ekan. Söngra yuqoridagi tilga olingan “Layroni bolo” qişloğiga kelib uy-joy qurib, umrining oxirigaça yaşab, 1933 yilning 25 noyabrida 78 yoşida   vafot etgan. Bobomiz şu qişloqdagi “Mavloniy” qabris­toniga dafn etilibdi.
  2. Şu yilning 11-17 avgust kunlari Bobur nomidagi xalqaro jamoat fondining jamoatçi aʼzolari sifatida bizlar “Dukçi Eşon izidan…” hal qiluvçi safarda böldik. 12 avgust kuni Muhammad­ali eşon (Isoq eşon) yaşab ötgan yurt — Tojikistonning Duşanbe şahridagi Temiryölçilar rayoni Mirzabek posyolkasi 2-proyezd 45-xonadon sohibi Muhammadali Eşon çevarasi, Maxmadullo Karim eşon öğli bilan körişib, uning hamrohligida katta bobosi Dukçi Eşon yaşagan Tavildara nohiyasi “Layroni bolo” qiş­loğiga yana bordik. U yerda bizlarni aka-uka Abdusalom va Fayzullo eşonlar hamda ularning qarindoşi Asadullo Fayzulloyev kutib olişdi. Barçamiz birgalikda ularning uylaridan 80-100 metr masofada bölgan “Mavloniy” qabristoniga borib, Dukçi Eşon va nabirasi Karim eşon qabr­larini ziyorat qilib, Qurʼon tilovat qildik. Uşbu marosim video tasmaga muhrlandi va qabr lavhasi suratga olindi. Uşbu lavhada şunday yozuvlar bor edi:

“Bismillaxir rahmoniir Rohiym. Muhammad Ali eşon ibni Sobir duktaroş Ishoqi. 1856-1933”

Qabristondan qaytgaç, töğri Dukçi Eşon bobomiz öz qöli bilan qurgan hujrada bölib, ul zot avlodlari bilan uzoq suhbat qurdik. Maʼlum bölişiça mingtepalik Istiqlol kuraşçisi Muhammadali Eşon Sobir xalfa öğli — Dukçi Eşon 1898 yil 17 may kungi ğazovotdan keyin, onasi Asalbibi yurti Qoşğarga ketib, u yerda 6-7 yil yaşab, 1903-1904 yillarda yuqorida tilgan olingan Borşid qiş­loğiga Ishoq eşon nomi bilan kelgan. Şu qişloqlik Gulxonim ismli ayolga uylanib, 3 öğil va 3 qiz körişadi.   Ular:

Sattorqul, Abdurahim, Abdurazzoq, Asalbibi, Şirinbibi va Xalifabibi edi.

Marhamat tumanidagi Gar-Gar qişloğida yaşagan Kimsanboy eşon Parpiyev bilan 1997 yil fevral oyida bölib ötgan suhbatimizda Tojikistonning Panj viloyatidan amakisi Sattorqul eşon 1938 va 1958 yillarda qarindoşlarini yöqlab Mingtepaga kelganini taʼkidlagan edi. Şuningdek, amakisi Yöldoşboy Abdukarim öğlinikida ham bölgan ekan.

(“Zulmatga qarşi isyon”, Toşkent, “Özbekiston”, 2003 yil 146-bet)

Bizlarga Mohinav Nabotova, tönğiç öğli Abdusalom va kenja öğli Fayzullo eşon, yaqin qarindoşi Asadullo Fayzulloyev video suhbatda Dukçi Eşon haqidagi tarixiy haqiqatlarni tasdiqladilar va özlari uning avlodlari ekani bilan faxrlanişini qayta-qayta taʼkidladilar. Qölimizda Karim eşon va turmuş örtoği Mohinav ona nikoh guvohnomasining nusxasi mavjud.

2022 yil 16 yanvar kuni Tavildara nohiyasi markazi Sangvorda Mahmadullo Rahimov video tasvirda Dukçi Eşonga törtinçi avlod ekanini aytdi va katta bobosi haqiqatan ham 1933 yili 78 yoşida vafot etganini tasdiqladi. Uşbu körsatuv Özbekiston televideniyesi va Andijon televideniyelari orqali namoyiş qilindi.

  1. Yana bir muhim fakt:

Sangvor nohiyasi ijroiya komiteti qoşidagi arxivda 42-sonli hujjatlar töplami mavjud bölib, unda “Oromgohi eşoni Ishoq” haqida maʼlumotlar borligini Dukçi Eşon avlodlaridan biriga uylangan Asadullo Fayzulloyev bizlarga maʼlum qildi. Endilikda uning nusxalarini Mahmadullo Rahimov bizlarga yuborişga vaʼda berdi.

Şuningdek barça öğil-qizlari, ziyoli faollar va mahalla oqsoqollari bu fikrga qöşildilar.

Bizlar, öşa joydagi qabr oldida Muhammadali Eşon avlodlari bölgan çevara va evaralari hamda, yaqin qarindoşlari birgalikda Qurʼon tilovat qilib, u kişining haqlariga duo fotiha öqidik.

Eşon bobo öz qöli bilan qurgan hujrada barçamiz töp­lanib uzoq suhbat qurgan çoğimizda yana bir haqiqatdan könglimiz yorişdi. U ham bölsa,   ular zaruriyat tufayli Dukçi Eşon bobolariga oid tarixiy haqiqatni ilmiy jihatdan tasdiqlaşda kömak sörab Özbekiston Respublikasi Prezidenti muhtaram Şavkat Miromonoviç Mirziyoyevga xat orqali murojaat qiliş niyatida ekanligini aytişdi.

Maʼlumki, Özbekiston Respublikasi Oliy va Örta maxsus taʼlim vazirligi Andijon davlat universiteti tuzilmasidagi “Qatağon qurbonlari xotirasi” muzeyi tomonidan mualliflar: tarix fanlari doktori, professor Şamsutdinov Rustambek Temiroviç, tarix fanlari böyiça falsafa doktori (RhD), Hasanov Jasurbek Mamatqodiroviç, tarix fanlari böyiça falsafa doktori (RhD) Tojimirzayev Elyorbek Akromoviç, tayanç doktorant Iminov Jasurbek Tölqinoviç, tayanç doktorant Homidov Dilşodbek Ilhomoviçlar tomonidan (Akademnaşr, 2021) yozilgan “Qatağon qurbonlari xotira kitobi” Andijon viloyati (1865-1991 yillar) 1-qism kitobida Dukçi Eşon töğrisidagi şahrimizdagi tarixçilar tomonidan yoritilgan yuqoridagi manbalar bugungi kunga javob bermaydi. Bu kabi maʼlumotlar faqatgina bizning tarixni yoritişga bölgan işonçimizni susaytirdi. Dukçi Eşonning osib öldirilganligi bayon qilingan “Andijon tarixidan lavhalar” kitobida bayon qilingan maʼlumotlar notöğridir. Uning zurriyotlari şu kunlarda bu kabi asossiz yozilgan voqelik­larga eʼtiroz bildirişlariga haqli deb bilamiz. Şuning uçun ham yuqorida nomlari keltirilgan adabiyotlar Oliy va Örta taʼlim vazirligi tomonidan öquvçilar eʼtiboriga havola etilişi nojoiz ekanligini öylab köradigan vaqt yetmadimikin?

Muhammadali Eşon Sobir öğli-Dukçi Eşonning fojiali ölimi haqidagi arxiv materiallari va Fozilbek Otabek öğlining 1927 yili Samarqandda naşr etilgan “Dukçi Eşon voqeasi” kitobidagi tafsilotlar berilgan.

Şuningdek, Muso Turkistoniyning “Uluğ Turkiston fojeasi” (Madinai Munavvara, 1979 yil)da ham yuqoridagi faktlar keltirilgani bayon qilinadi.

Bundan taşqari, “Andijon işi” kiçik sarlavha bilan bosilgan, uzoq yilga qamalgan, surgun qilinganlar böyiça röyxat (jadval) berilgandir. Ular 229 kişini taşkil qilgan.

“Qatağon qurbonlari” xotira kitobiga kirgan Muhammadullo Eşon Sobir öğli – Dukçi Eşon jadidçilik harakatining ulkan faollaridan biri deb qaralişi mamlakatimiz Birinçi Prezidenti Islom Karimov tomonidan munosib bahosini olgan bölsa-da, uni bugun ayrim tarixçi hamyurtlarimiz “Turkiston jadid­çiligiga aloqasi yöq”, desalar… Bu gaplarga aslo qöşilib bölmaydi.

Yuqoridagi kitobning 5-sahifasida xorijdagi turli arxiv, muzey, kutubxona va boşqa markaziy muassasa hamda tegişli mutaxassislar bilan hamkorlik örnatgan holda ilmiy ekspeditsiyalar taşkil etiş qayd etilgan, ammo bugungaça bu borada biron-bir amaliy iş qilinmagan. Şu jumladan, “Meros” jamğarmasi tomonidan ham (arxivdan olingan maʼlumotlarni bayon etişdan taşqari) heç bir harakat bölmadi. “Meros” ilmiy-amaliy xalqaro ekspeditsiya xayriya jamğarmasi rahbari Rustambek Şamsutdinovning “Meros” jamğarmasi hisobidan Tojikistonning Tavildara nohiyasiga borişiga rozilik bersa, biz ularni boşlab borişga tayyormiz.

Abdusalom eşon va ukalari, Mohinav aya va qizlaridan bobosi Dukçi Eşon qabridan uning “Hoki-tuproği”ni bobomiz vatani Andijonning qadim Mingtepa göşasiga olib kelişni niyat qilgan­liklarini eşitib, könglimiz toğdek kötarildi. Alloh sizlardan rozi bölsin, deb qaytdik.

Yuqoridagilardan kelib çiqib barça dalil va faktlar Muhammadali eşon Sobir öğli – Dukçi Eşon Çor Rusiyasi maʼmurlari qöliga tuşmagani va dorga osib öldirilmaganligini uzil-kesil tasdiqlaydi.

Vahob RAHMONOV,

Özbekiston Respublikasida

xizmat körsatgan madaniyat xodimi,

filologiya fanlari nomzodi,

dotsent,

Obidjon MAHMUDOV,

Özbekiston Jurnalistlar uyuşmasi aʼzosi,

publitsist,

Mahmudullo RAHIMOV,

Muhammadali Eşon çevarasi,

Tojikiston, Duşanbe şahri

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan