“Sh” va “Sharif” yoxud sharmandalik shunchalikmi?

Sho'ro davrida nomzodlik dissertatsiyasini yoqlash uchun falsafa, chet tili va mutaxassislikdan imtihon (minimum) topshirilar edi. O'zbekistonimizda, asosan, ingliz, nemis va fransuz tillari o'qitilgan. Kamina maktabda nemis, universitetda fors tilidan ta'lim olgan edim. Nomzodlik minimumi ham fors tili bo'­yicha topshirildi. Chamamda, shu Moskvaga unchalar yoqmadi. “Nima, bu ketishda o'zbeklar Eron bilan yaqinlashadimi?” –  deb o'ylashgan bo'lsa kerak-da. Oxiri 1986 yilning 16 apreli kuniga sobiq Ittifoq Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan fors tili bo'yicha suhbatga chaqirildim.

Avval: “Nega fors tilidan topshirgansiz?” – degan savolga rus tilida javob berishga to'g'ri keldi.   Oltida asos keltirdim. Bu yerda ularni sanab o'tirishning hojati – yo'q. Keyin bir olimga so'z berildi. U kishi bevosita forsiyda suhbat boshladi-ku:

— Rafiq Olimuf, esme sharife shumo chist?

Bu: “O'rtoq Olimov, sizning sharafli ismingiz – nima?” – degani edi. Aslida, bu juda ilmoqli savol edi. Tilni chala bilganlar savolning o'zidan kelib chiqib jumla tuzardi-yu: “Esme sharife man falonche ast”, – derdi. Bu: “Mening sharafli ismim falonchadir”, – degani bo'ladi. Tamom, shu bilan qarmoqqa ilinardi-qolardi. Chunki, axir, kim o'zining ismini o'zi “sharafli” deb tilga oladi?!

— Esme man Sultonmurod ast, – dedim “sharif” so'zini tashlab ketib.

Bu hangomani bekorga keltirayotganim  yo'q. Yaqinda bir nufuzli idoradan o'zim haqimda ma'lumotnoma tayyorlab berishim so'raldi. Xato qilmasligim uchun namunasi ham jo'natildi. Qay ko'z bilan qarayki: “Familiya, ism, ota ismi” so'ralgan qator tagiga: “Familiya, ism, sharif” so'zlari yozib qo'yilgan.

Astag'firulloh! Qachondan beri tilimizda “sharif” so'zi “ota ismi” (ruscha “otchestvo”) bo'lib qoldi?

Kim o'zi bunday ixtirolarni o'ylab topadi?

Nega hammamiz jim turaveramiz?

Axir, til – xalqniki-ku!

Uni o'zicha o'zgartirishga hech kimning haqqi  yo'q-ku!

Buku hali unchalar keng yoyilib, ommalashib ketmagan.

Lekin bugun ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalarni bir o'qing. Millatimizning buyukdan-buyuk boyligi bo'lmish ona tilimizga o'zboshimcha munosabatlardan tepa sochingiz tikka bo'lib ketadi.

Lotin yozuvi asosidagi yangi alifboda “sh” harfini “sh”  tarzida qabul qildik. To'g'ri, bir tovushni harf qo'shilmasi bilan ifodalash ko'pchilikka yoqmadi. Hozirgi paytda buning chorasi o'ylanyapti.

Ko'p fuqarolarimiz, o'ylamay-netmay, lotin yozuvi asosidagi alifbomiz matn yozayotganda “sh” o'rniga “w” harfini qo'llashyapti. Bunda, ehtimol, uning kirill yozuvidagi “sh”ga shaklan o'xshab ketishi sabab ham bo'layotgandir. Ammo bu hech mumkin emas-ku.

Yana o'sha O'zbekiston Qahramoni, O'zbekiston xalq shoiri, ustoz Abdulla Oripovning mashhur satrlarini takrorlashga to'g'ri keladi:

Qachon xalq bo'lasan, ey sen ‒ olomon!

Xo'sh, xalq – kim?

Xalq shunday katta kuchki, hatto, davlat ham bir harfni o'zgartirishni undan so'raydi, ya'ni avval umumxalq muhokamasidan o'tkazadi.

Shunday ekan, bu fuqarolarimiz kimdan so'rab “sh”ni “w” tarzida yozyapti?!

Kaminaga qolsa, bunday holatlarga keskin choralar qo'llanilishi kerak.

Nima dedingiz?

Sultonmurod OLIM,

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan

madaniyat xodimi

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

1 × two =