Boburning gavharlari

“Jahon tarixida o'chmas iz qoldirgan betakror siymolardan biri Zahiriddin Muhammad Bobur buyuk shoir, qomusiy olim, davlat arbobi va mohir sarkarda sifatida butun dunyoda ma'lum va mashhurdir. Uning beqiyos ilmiy-ijodiy merosi nafaqat milliy madaniyatimiz va xalqimiz adabiy-estetik tafakkurining shakllanishida, balki jahon adabiyoti, ilm-fani va davlatchiligi tarixida alohida o'ringa ega.”

O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Buyuk shoir va olim, mashhur davlat arbobi Zahiriddin Muhammad Bobur tavalludining 540 yilligini keng nishonlash to'g'risida”gi qaroridan.

“…Shoh Boburning o'n ikki ming askar bilan Ibrohim Lodiyning yuz ming kishilik lashkari ustidan porloq g'alaba qozonishi yoki aziz farzandi Humoyunga o'z jonini sadqa qilishini eslaylik. Bularning barchasi bu mumtoz shaxs umrining ilmi g'ayb hikmatlari bilangina sharhlanishi mumkin bo'lgan sirli sahifalaridir.

…Xazinasini bezagan, olamning ikki yarim kunlik xarjiga arziydigan Ko'hinur kabi olmos-gavharlardan ko'ra ona yurtining bir hovuch tuprog'ini baland qo'yar edi. Olamda vatan sog'inchi va hasratini Boburdek yonib, qayg'u-nadomatga to'lib kuylagan boshqa biron shoir bormikan!”

Xayriddin Sultonning

“Boburiynoma” asaridan.

 

“Bu jahonga kim kelibdi, bo'lmasin baxtiqaro,

Jon berarda gavhari — iymonidan ayrilmasun”.

Mavlono HAZINIY

 

“Toj erur boshdagi fikrga qafas!”

Maqsud Shayxzodaning “Mirzo Ulug'bek” asaridan.

 

To'lqin EShBEK

Muallif haqida:

To'lqin Eshbek — 1963 yili Ishtixon tumanida tug'ilgan. 1985 yilda Toshkent davlat universiteti (hozirgi Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan.

Adib va publitsistning “Jigarbandlar” (1992), “Shabada esgan kun” (1993), “Qishloqlik bola qissasi” (1994), “Jaydari hangomalar” (1996), “Adashgan qiz qismati” (2000), “Hayot karvonlari” (2005), “Samarqand farzandi” (2020), “Olimning beqiyos olami” (2020), “O'zbekning yomoni bo'lmaydi” (2020), “Ikki asr odami” (2022), “Korrupsiyasiz hayot zavqi” (2023), “Generalning mangu yulduzi” (2023) deb nomlangan nas­riy va she'riy to'plamlari kitobxonlar qalbidan joy olgan.

O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zosi. Adabiyot sohasidagi Usmon Nosir mukofoti laureati (1993), 2019 yilda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan “Do'stlik” ordeni bilan taqdirlangan.

 

1

So'z qadrini baland tuting,

Lafz qadrini qilmang xor.

O'zgadanmas, o'zdan kuting,

So'zda sha'n bor, so'zdir — or!

 

Barcha ne'mat uvolidan

Og'irdir so'z isrofi.

Ming mayda gapni hikmatga

Alishmas so'z sarrofi.

 

Har narsani gap demasdan,

Oqil ko'ngilga olmas.

Keskirlig-u qimmatlikda

So'zdir bamisli olmos.

 

Olmos haqda gap ketganda

Qo'sh naqlni esladim.

Uni sizga yetkazay deb

Qalamimni tezladim.

 

2

Olmos yurti qadim Hinddir,

Gavharlarning diyori.

Jilvasidan ketar ko'pning

Qo'lidan ixtiyori.

 

Sulton Mahmud Hind yurtini

O'z zabtiga olgandi.

Bunday hunarpesha xalqdan

Aqllar lol qolgandi.

 

Hamma yoqda butlar emish,

Ko'zlaridir — yoqut, la'l.

Ko'pchilikning nafsi qo'zib,

Diniga tushdi qamal.

 

Ammo Mahmud bo'sh kelmasdan,

Butu sanamni yoqdi.

Ranginkamon gavharlarga

Na burildi, na boqdi.

 

Beruniyga bul ma'danlar

Ilmi uchun bo'ldi bob.

“Hindiston”-u “Saydana” deb

Yozib qoldirdi kitob.

 

Ammo a'yonlarning fikri

Dur, gavharga bo'ldi band.

Qo'yib bersa, shoh amridan

Toshni qo'yishar baland.

Shu holda ham o'zlarini

Shohga sodiq bilishar.

Har so'ziga “Xo'p!” degancha

Tinmay ta'zim qilishar.

 

Ular ichra bir qul — Ayoz

Sultonga ma'qul erdi.

Rashki kelgan shum a'yonlar

Uni “Takabbur!” derdi.

 

Bir kun sulton a'yonlarin

Qildi bir-bir imtihon:

Bunday “xo'p-xo'p”chilar aqli

Kimda pishiq, kimda — xom?!

 

Har biriga bir gavharni

Ko'rsatib, narxin so'rdi.

“Bebaho!” deb har bittasi

Yo chin aytdi, lof urdi.

 

So'ng qo'liga berib bolg'a,

Dedi: “Tashla sindirib!”

“Qilolmayman!” — derdi ular,

Ko'zini nafs tindirib.

“Keching bir qoshiq qonimdan,

Dargohingiz ulug', keng,

Axir, shohim, buning narxi

Bir yillik xirojga teng!”

 

O'ttiz a'yon shu taxlitda

Qoldilar saqlab jonni.

Oxirda shoh Ayoz bilan

Boshladi imtihonni.

 

Ayoz esa o'ylanmasdan

Gavharni qildi mayda.

Ahli a'yon dedi ichda:

“Bundayin ahmoq qayda!”

 

Sulton esa g'azab bilan

Ayozga berdi dashnom:

“Ey, qulvachcha, qilichim naqd

Endi qoningga tashna!

Necha dunyolarga tengdir,

Bu gavharning bahosi.

Ne sababdan senga kelib,

Etishdi intihosi?!”

 

Ayoz boshin egib dedi:

“Uzrimni eting qabul,

Menga mingta bunday toshdan

Bitta amringiz ma'qul!”

 

Sulton chalib bunga qarsak,

Qulga tahsin o'qidi.

Ko'pni ko'rgan oqsoch tarix

Bundan ibrat to'qidi.

 

(Sulton asli sof gavharni

Jo'n shishaga alishgan.

Ayoz-la bu tomoshani

Atayindan kelishgan).

 

Olloh amri qulga saboq,

Shohning amri vojibdur.

Kim Haq so'zin a'lo bilsa,

O'shal Haqqa hojibdur.

 

Tahrirlanmas rahbar so'zi,

Taroziga solinmas.

Bu borada “agar-magar”

Inobatga olinmas…

 

3

Odamlarning bor a'losi,

G'ofilu ogohi bor.

Olmoslarning ichida ham

Tengsizi bor, shohi bor.

 

O'shal olmoslarning shohi

Hindistondan topilgan.

Erishay deb unga ko'plar

Jonini nisor qilgan.

 

Ko'hinurdir uning nomi,

Ma'nosidir “Nur tog'i”!

Naq kaptarning tuxumicha

Kelar, aytsam u yog'i!

 

Tiniqliqda suvday shaffof…

Ta'riflar o'z yo'liga.

O'zgartirib qancha shohni,

Tushdi Bobur qo'liga.

 

Har galgidek joyidir bosh,

Qadaldi u sallaga.

Ko'pni ko'rgan Bobur umri

Etdi og'ir pallaga.

 

O'ziga gar tegsa tayoq,

Joyin silab ketgaydir.

Bolasi gar jabr ko'rsa

Ota zoti netgaydir?

 

Naql bordir:

“Ota-bola

Solinibdi darraga.

Ota labin tishlagancha

Etishibdi marraga.

 

Navbat o'g'ilga kelganda,

Ota nolish boshlabdi.

Shuncha zarbdan yig'lamagan,

Dodlab yig'lay boshlabdi.

 

“Sen qandayin bir bandasan,

Yo shunchaki nodonsan!

O'z galingda churq etmading,

Endi nechun nolonsan?”

 

“Avvaliga kaltak kelib

Tekkan edi etimga.

Yig'lash qanday ham munosib

Bo'lsin menday yetimga!

 

Et ko'karsa — bir kun ketar,

Boshda bori ko'rildi.

Bu zarbalar bolamgamas,

Yuragimga urildi…”

 

Bu dunyodir tarozili,

Qorong'u oy o'n beshi.

Bir kun Boburning boshiga

Tushdi jigarlik ishi.

 

To'ng'ich o'g'li Humoyunning

Qochdi tamoman tobi.

Oyning beli bukchayganday,

Qorayganday oftobi.

 

Bobur sig'may vujudiga,

Sherday borib-kelardi.

Har nafasda bolasiga

Haqdan shifo tilardi.

 

Isitmada Humoyunning

Joni kelar bo'g'ziga.

Ne tabiblar dorilarin

Tomizardi og'ziga.

 

“Chilyosin” ham bermayin naf,

Ahli ilm turar lol.

Izdihomda so'z boshladi

Shayx ul-islom bo'lmish chol:

 

“Xasta jonin sotib olmoq

Kerakmikin Qadardan?”

“Neni beray, ayting, mayli?”

Sado chiqdi padardan.

 

“Tojingizning ko'rki bo'lgan

Ko'hinurni aylang baxsh!

Boylik emish qo'lning kiri,

Farzanddir umrga naqsh!”

 

Shoh fikrin band etdi oniy

Fursatda chol kalomi:

Demishlar bir tuz ichgan joyga

Lozim qirq kun salomi…

 

Ko'ngil — dushman, deganiday,

O'tdi dildan ming faraz:

Bu maslahat zamirida,

Balkim pinhon bir g'araz?!

 

Taqdir ichar suvga og'u,

Gohi esa qand solur,

Bir kun borib bu kalima

Siyosatga band solur?

 

Nahot oddiy toshga tengdir

Insonning aziz joni?

Bu olmosdan aziz ming bor

Tuqqan yurt Andijoni!

 

“Men bolamga toshdan qimmat

O'z jonim baxsh eturmen.

Qabul qilsa edi Robbim,

Ko'p bearmon keturmen”.

 

Garchi bunday tavakkalga

Qarshi chiqdi a'yonlar.

Ota vujudiga o'tdi

Vaqti bilan ziyonlar.

 

Isitmasi tushib birdan,

O'g'ildan dard aridi.

Ota esa bir haftada

Naq yetmish yosh qaridi.

 

Asli Bobur bir umrida

Yashagandi qo'shini,

O'tdan olib suvga solgan

Otashkada to'shini.

 

Yuz bor kesib o'tilgandir

Hayot-mamot chizig'i,

Bu dunyoning unga endi

Qolmagandek qizig'i.

 

Kutmas bo'ldi tongni intiq,

Na ajalni poyladi:

O'zga yurtga noyob gavhar —

She'riyatin joyladi.

 

Oz umrida ko'pni ko'rdi,

Vaqtni o'tkazmay zoe,

Ko'hna tarix ko'kragiga

Taqib qo'ydi — “Vaqoe'”!

Ko'rib qancha mag'lubiyat,

Ham yovlarning qasosin,

Hind yurtida qo'ydi yangi

Saltanatning asosin.

 

Bu saltanat bitta bo'lsa,

Minglabdir “Ko'hinur”i.

Tojmahalda porlab turar

Mangulikning zuhuri.

 

Dam bir hudud boy berilgan,

O'ntasi qo'shilgan goh.

Ikki xalq do'stlik gavharin

Taroshlagan Akbarshoh.

 

Bir avlodi Zebunniso,

Shoiri otashzabon,

She'rlarin el tildan qo'ymas

Oshsa hamki ne zamon.

 

Uzilmas bir shoda erur

Shoh Bobur va avlodi,

O'zbegimning tarixida

Noyob gavhardir yodi!

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

2 × 4 =