Ayol – mehr timsoli, jamiyat tayanchi

Abdurauf Fitrat kelajak avlodlarning ongsiz, irodasiz, tarbiyasiz, nodon va johil bo'lmasliklari uchun xotin-qizlar o'qimishli, sog'liqni saqlash va bolalar tarbiyasidan xabardor bo'lishlari zarur deb biladi. U tarbiyani juda muhim ijtimoiy hodisa deb bilgan va unda “Oiladagi mushkul vazifa go'dak tavalludidan so'ng, er-xotin zimmasiga tushadigan farzand tarbiyasidir”, — deya uqtiradi. Fitratning jamiyatda xotin-qizlarning bilim olishi haqidagi qarashlaridan “Birinchi tarbiya bu — tarbiyaning eng muhimi hisoblanadi, uning ta'siri odam tabiatiga mustahkam o'rnashadi”, — degan fikrlar bugungi kunda ham o'z qiymatini yo'qotgan emas.

“Dunyoning yarmi ayollar, qolgan yarmi ularning tarbiyalanuvchisidir!”, – deydi Shayx Ali Tantoviy. Xotin-qizlar masalasi, ularning ta'lim olishi, o'sishi va rivojlanishi uchun bugungi kunda katta imkoniyatlar yaratilgan va yaratilib kelinmoqda. Xotin-qizlarga bo'lgan e'tibor bir necha asrlar oldin ham bo'lgan va bu masala bugungi kunga kelib ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan.

Sadriddin Ayniy fikri ham dolzarb: “Agarda xotun kishi tarbiyat topgan, savodli bo'lsa, farzandini ham tarbiyat qilib, taraqqiylik odami qiladur”. Bu tarbiyada, ayniqsa, bolalar bilan ko'proq shug'ullanuvchi ona hal qiluvchi ahamiyatga ega hamda onaning bola tarbiyasiga e'tiborsizlik bilan qarashi fojiali oqibatlarga olib kelishi mumkinligi jadidlar tomonidan e'tirof etilgan.

Darhaqiqat, bugungi kunda yurtimizda xotin-qizlarning o'rni, ularning jamiyat hayotidagi nufuzini har tomonlama oshirish, ularning ta'lim olishi, ish bilan ta'minlash va mavqeini oshirish borasida qator samarali ishlar olib borilmoqda.

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida o'lkadagi ma'naviy hayotga nazar tashlaydigan bo'lsak, o'sha davrda ommalashgan otinchilik qizlar uchun boshlang'ich ta'lim vazifasini o'tadi. Ularga bibiotinlar va bibixalifalar dars berdi. Maktab yillarida qizlar o'z ustozlari bilan “Haftiyak”, Qur'onning 2-3 surasini o'rganganlar. “Qizlar uchun ilm olish mutlaqo ortiqcha, ularga uyda tikish-bichish va to'qishni o'rgating, o'qish va yozish qizlar uchun emas”, — degan jamoatchilik fikri adabiyotlarda keltiriladi. Kam sonli qizlar o'qish va yozishga o'rgatilgan, asosan, kunduzgi ibodat va namoz uchun tahsil berilgan. Turkistondagi maktablarda qizlar ko'proq fors va turk adabiyotini o'rganib, yozuvga kam e'tibor berganlar. Maktab tugagach, ularning tahsil olishi ham tugatilgan va yosh turmushga berib yuborilgan. Bularning barchasi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Turkiston maktab-maorifining o'ziga xos xususiyatlaridan biri edi. Ta'limga alohida e'tibor qaratilishi ayollarni ham, albatta, chetlab o'tgani yo'q. Jadidlik harakatining boshlanishi va Turkistonga ta'lim ko'nikmalarining kirib kelishi nafaqat erkaklar va ayollar tarbiyasi, balki ularning salohiyatli bo'lishi uchun ham katta ahamiyat kasb etdi.

Ismoilbek Gaspirali “usuli jadid” maktabini ochib, maorif tizimini isloh etish borasidagi g'oyalarini “Tarjimon” gazetasida e'lon qilib, maorif tizimi oldida hal etilishi kerak bo'lgan vazifalardan biri — qizlar maorifiga ham alohida tubdan yondashish kerakligini ta'kidlagan. Jadidlar oila va jamiyatda o'qimishli ayolning o'rni, mavqei o'zgacha ekanligini tushuntirishga harakat qilganlar. Bu haqda manbalardan bilish mumkin: “…xotinlarni o'qitmoq va ularning qo'llarini jilo bermak va erlari birla yaxshi muomala qilmak, bolalarni yaxshi tarbiyalamakni bilmak xususida ta'lim albatta zarurdir”.

Bugungi kunga kelib, jadidlarimiz tamal toshini qo'ygan ayollar masalasi va ularni ziyoli qilish, o'qitish, jamiyatda yetuk shaxs sifatida shakllantirish davom etib kelmoqda. Xotin-qizlarimiz oilada, jamiyatda, fanda, sport va yana boshqa turli xil sohalarda o'zlarini ko'rsatib kelishmoqda. Bu uchun davlatimiz va muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan qator imkoniyatlar, grantlar, xotin-qizlar uchun subsidiyalar joriy etilgani ham bejizga emas. Gender tengligi, haq-huquqlarning tengligi asosida bugungi kunda ayol deputatlar, ayol senatorlar, ayol prezidentlarning yetishib chiqayotganligi bunga yaqqol dalildir. Ilm-fandagi ixtirolar ayollar nomi bilan atalayotgani, jahon arenalarida Vatanimiz bayrog'ini erkaklar bilan baravar ayollarimiz ham ko'klarga ko'tarayotgani bu, albatta, faxr tuyg'usidir.

Ayollarning jamiyatdagi o'rni juda muhim va ko'p qirralidir. Ular oilaning tayanchi, farzandlar tarbiyachisi, ilm-fan, san'at, siyosat, iqtisod va boshqa ko'plab sohalarda faol ishtirok etuvchi kuchdir. O'tmishda ayollar nafaqat uy-ro'zg'or ishlari bilan shug'ullangan, balki jamiyat rivojiga ham katta hissa qo'shgan. Zamonaviy davrda esa ayollar ta'lim olib, o'z kasbiga ega bo'lmoqda, rahbarlik lavozimlarida ishlamoqda, tadbirkorlik bilan shug'ullanmoqda. Ular teng huquqlilik asosida jamiyatning har bir jabhasida faol. Ayollarning mehri, sabr-toqati va ijodkorligi jamiyatda barqarorlik va taraqqiyotning muhim omillaridan biridir. Ayollarni qadrlash, ularning huquqlarini himoya qilish esa sog'lom va farovon jamiyat qurishning asosi hisoblanadi.

Bugungi kunda ayollarning, xususan, xotin-qizlarimizning har jabhada erkaklardan qolishmasligini va ayollar ham jamiyatning bir bo'lagi ekanligini, ayol ham Vatan uchun tirgak va uning istiqboli yo'lida bor kuch, mehnatini ayamasligini yana bir karra amalda Diyora Keldiyorova — zamonaviy O'zbekiston sportining faxrli vakilalaridan biri isbotlab berdi. U ayollar sporti rivojiga katta hissa qo'shayotgan, yosh yigit-qizlarga ilhom baxsh etuvchi chinakam namunadir. Osiyo chempionatlari va jahon miqyosidagi ko'plab musobaqalarda sovrinli o'rinlar egallagan. 2021 yilgi Tokio olimpiadasida ham ishtirok etgan. 2022 yil Osiyo chempionatida oltin medalga sazovor bo'lgan. 2024 yilgi Parij olimpiadasida chempionlikni qo'lga kiritib, O'zbekiston nomini dunyoga mashhur qildi. Diyora nafaqat sportchi, balki ko'plab yosh ayollar uchun iroda, qat'iyat va vatanparvarlik timsolidir. U sport orqali ayollarning ham kuchli, aqlli va irodali bo'lishi mumkinligini isbotlab berdi.

Ayol — jamiyat tayanchi, mehr va qudrat timsoli. Uning jamiyatdagi o'rni erkaklar bilan teng bo'lishi taraqqiyot garovidir. Ayollarni qadrlash, ularning imkoniyatlarini kengaytirish jamiyatning eng muhim vazifasidir. Ayol faqatgina oila bekasi emas, balki jamiyatning faol, kuchli a'zosidir.

Shuhrat XUDAYBERGANOV,

Urganch davlat pedagogika instituti

magistratura bo'limi boshlig'i,

pedagogika fanlari bo'yicha

falsafa doktori (PhD), dotsent.