Hayot saboqlari

Niyat

Jurnalistika fakulteti talabalariga dars ötar ekanman, kutilmaganda şunday vaziyat yuzaga keldiki, Mahmud Asad Jöşonning “Tasavvuf va gözallik” kitobida (Mirzo Kenjabek tabdili) keltirilgan quyidagi rivoyatni sözlab berişimga töğri keldi: Uluğ bir Şayx huzuriga ilm istab kelgan yoşlarga taʼlim berar, saboqdan keyin turli yumuşlarni bajarişga buyurar, vaqti-soati kelganda zehn-zakovatlariga qarab: “Böldi, bötam, narsalaringni yiğiştir, falon yurtga bor, nasibang öşa yerda”, deb şogirdlariga fotiha berar ekan. Baʼzi talabalar xonaqohda uzoq qolib ketişsa, baʼzilari tirişqoqlik qilib, tez oradayoq yölga tuşişar ekan.

Tolibi ilmlardan biri böş paytlari holva pişirar ekan. Bir kuni u uzun sopli kurakçasi bilan qozonda holva tayyorlayotgan ekan, köngliga: “Mendan keyin kelganlar ham fotiha olib yölga otlanişyapti, men bölsam holva tayyorlab yotibman. Bu nohaqlik emasmi?” degan fikr kelibdi. Şu payt holva pişayotgan qozonning oldida… Şayx hazratlari paydo bölibdi va unga: “Böldi, yetişding”, deb holvaçini olis ölkalardan biriga jönatibdi. Yöl oldidan şogirdiga: “U yerda nima topsang, qança boylikka ega bölsang, qoq ikkiga bölamiz, yarmi seniki, yarmi meniki böladi, şuni unutma”, debdi.

Holvaçi tayinlangan manzilga yetib borib, çekka bir joyda qönim topibdi. Odamlar uning maşhur Şayxdan taʼlim olganini bilib, hurmat-ehtiromini joyiga qöyişibdi, tez orada  nomi el-yurtga tarqabdi. Oradan birmunça vaqt ötgaç, şu yurtning hukmdori vafot etibdi. Odamlar kimni hukmdorlikka tayinlaş töğrisida boş qotirib turişganida, bir kişi: “Mana şu muborak zotni tayinlaymiz”, debdi. Bu taklif hammaga maʼqul kelibdi.

Xullas, sobiq holvaçi yurtga podşoh bölibdi. Adolat bilan iş tutib, xalqqa köp yaxşiliklar qilibdi, yurt obod bölib, xazina boylikka tölibdi. Oradan köp yillar ötibdi, bir kuni saroyga Şayx hazratlari kirib kelibdi. Podşoh ustozga izzat-ikrom körsatibdi, taxtidan tuşib, u joyga Şayxni ötqazib, özi pastga tuşib, u kişining qarşisida tiz çökibdi. Şayx holvaçiga: “Seni bu yerga jönatganimda,  nima topsang ikkiga bölamiz, deganim yodingdami? Yodingda bölsa, qani, keltir topgan-tutganingni”, debdi. Holvaçi: “Ha, yodimda”, deb xazinaga töplagan barça boyliklarini olib çiqibdi. Şayx jiddiy turib, ikkiga böla boşlabdi. Bundan holvaçining yuragi siqilibdi. Taqsimot tugagaç, Şayx murididan: “Uylandingmi?” deb sörabdi. “Ha, uylandim, beş nafar farzandim bor”, debdi podşoh. Şayx: “Ikkitasi seniki, ikkitasi meniki, beşinçisini ikkiga bölamiz”, debdi. Podşoh: “Yöq, ustoz, beşinçisi sizniki böla qolsin, xizmatingizni qilib yuradi”, degan ekan, Şayx bu taklifga könmay, “Men adolatli odamman, teng bölib olamiz”, deb bolta keltirişni buyuribdi. Podşohning kapalagi uçibdi. “Bolamni xuddi qöyni nimtalagandek ikkiga bölsa, farzandimdan ayrilib qolaman-ku, he sendaqa ustozni”, deya Şayxga hamla qilibdi. Hamlasidan özi ham çöçib, holva buği elitgan xayoli joyiga kelibdi. “Yo Alloh, xayriyat, xayol ekan”, debdi. Şayx niyati buzilgan şogirdiga qarab: “Qozonni kovlayver, bötam,  bu kallang bilan bu yerda hali köp holva pişirasan” , degan ekan.

 

Şukur akaning portreti

Usmon Azimning “Söngsözlar” kitobi menga mahoratli musavvir yozgan portretlar jamlamasidan iborat rangli albomni eslatdi. Xuddi şundoq: kattagina kitobning har bölagida bittadan surat. Mana bu Şukur Xolmirzayevning surati: “Bora-bora adabiyotda Boysun nomi sirli va ğaroyib joy sifatida maşhur bölib ketdi. Bu maşhurlik  özbek adabiyoti uçun ilgari mutlaq begona — kutilmagan adabiy material va qahramonlarni adabiyotga olib kirgan Şukur Xolmirzayevning, ha,  faqat şu adibning xizmati edi. U Surxon vohasini adabiyot uçun kaşf etdi (töğriroği – Şukur Xolmirzayev asarlarini öqib, köplar Boysunni özi uçun kaşf etdi). Vohaning saxiy, feʼli keng, mardi maydon va bir sözli odamlari Şukur akaning asarlarida xuddi tirik odamlarday  jonlanib böy körsatdi. Şukur akagaça (adabiyotda) hayotni bu yösin aniq tasvirlaş, guvoh bölgan voqealardan bu tarzda maʼno topiş, odamlar feʼlu atvorini, yuriş-turişini, xatti-harakatini rassom möyqalami çizgan kabi kitobxon köz oldiga keltiriş heç bir adib ijodida yaqqol körinmagan edi. Adib (istiqlolning dastlabki kezlaridayoq “Adabiyot öladimi?” degan savolni örtaga taşlaş uçun özida jurʼat topa olgan Şukur Xolmirzayev) şörolar adabiyotini – allaqanday majlislar qarori asosida yoziladigan adabiyotni butkul rad etdi… Boysun va Surxon Şukur akaga şu qadar singib ketgan ediki, u qayerda bölmasin, kimlar bilan, qaysi davrada ötirmasin, Boysun va Surxonni eslamasdan turolmasdi. Tuğilgan yurti uning iftixori va ilhomining manbasi edi. Mayda odamning yurti mayda körinadi, afsona odamlarning yurti esa afsonaga aylanadi. Toşkentga kelganimda Boysun afsonaga aylanib ulgurgan, Şukur aka yaratgan asarlar va yozuvçilar davrasidagi suhbatlari (bois) Boysun baʼzilar köziga Boği eramday tengi yöq va Köhi Qofday vahimali körinib bölgan edi”.

Şukur Xolmirzayevning portreti şunday çiziladi. Ranglar  bir-biriga ulanib, biri ikkinçisini töldirib, jilolanib  boradi. “Söngsözlar”ning adibga bağişlangan sahifalarida şunday detallar borki, ularning birortasiga beeʼtibor bölsangiz, portret xiralaşadi. Ulardan birida Şukur akaning şörolar davrida juda köplar (köplarimiz) çalingan, qançadan-qança isteʼdodli odamlarni maʼnaviy qurbon qilgan bir şöroviy dard haqida gap boradi: “Işlab çarçagan kezlari adibning köngli allaqanday ozodlikni talab qilib qolar, yallo yurişlarda duç kelgan muxlislari bilan Toşkent köçalaridan pastqam bir joy topib, bazmi jamşid uyuştirar, ötiriş avjiga çiqqanda, sözlari esidan çiqqan qöşiqni “na-na-nay” deb kuylaşga tuşar va heç qaçon unutmaydigan sönggi jumlani baralla aytar edi: “Kuymagan jonim mening…”

Maşrab! Maşrabning satri bu…

Biz şunçaki öqib ketaveramiz-da!

Ehtimol, bedavo dardlarning sonsiz tiği joniga beomon sançilganda, bu sözlar Maşrabning hayotini öpirib, böğzidan otilib çiqqandir…”

Portret-essening şu yerida “Şöroviy dard Şukur akaning ham jismu joniga sonsiz tiğlarini ayovsiz sançib, ijodi ayni gullagan, fikri qaymoq tortgan paytda adibni oramizdan, ijod olamidan olib ketdi…” degan jumlaga ehtiyoj bor edi, aslida. Lekin, şusiz ham tuşunarli va yetarli.

Juda muhim, Şukur Xolmirzayev portretining taqdirini hal qilişga qodir detal: “Adib adabiyotda rasm tusiga kirib borayotgan “oldi-sotdi”dan jirkanar va şu yöl bilan birga, yoziş uçun muvozanat saqlardi. Buning uçun yagona yöl — yonidagi adabiyot bozoriga beparvo qaraş edi. Adib şu yölni tutdi: beparvo qaraşga urindi, faqat murosa-madoragina uning uçun  nafas oladigan yagona  tirqiş ekanini angladi. Biroq isteʼdodsizlarning allambalo kitoblariga közi tuşganda yoki biror-bir davrada ularning nomi tilga olinganda, uning yuzi jirkanişdan qanday tirişişini yaxşi bilaman”.

Usmon Azimning fikriça, haqiqiy şoir yoki yozuvçining umri haqiqatni izlaşga sarf böladi.

 

Katta lavozim

Oilaviy mojarolar bois tahririyatga şikoyat xati bilan kelgan kişidan kim bölib işlaşini sörasam: “Olti bolaning otasiman”, deb  javob berdi. Suhbatdoşimning nima demoqçiligini anglab, könglim kötarildi. Xudo bergan olti farzandni voyaga yetkaziş, odob-axloqqa örgatiş, ilm-maʼrifatli, kasb-hunarli, haqgöy, bir-birlariga mehr-oqibatli qilib tarbiyalaşning özi katta lavozim emasmi?!

Agar öşa ota farzandlari tarbiyasi bilan şuğullanmay, ularni öz holiga taşlab qöysa, bolalari köça “tarbiya”sini olsa, ertaga jamiyat oldida naq oltita yangi muammo paydo bölişi tayin.

Goho bola tarbiyasi bilan şuğullanib, uyda ötirib qolgan ayollarga bepisand munosabatda bölamiz. Kelajakda qaysi bir oilaning baxti, halovati, jamiyat uçun kerakli bir şaxsning kamolga yetişi ayni şu – bugun uyda ötirib, farzandiga tarbiya berayotgan, öğli, qizi, nabirasini hidoyat yöliga boşlayotgan ota-onaga boğliq ekanini öylab  ham körmaymiz.

 

Yiği

Bir janozada yiğiçi ayol şunday yiğladi, şunday yiğladiki, dafn marosimiga yiğilganlar  sel bölib ketdi. Aytib-aytib, soç yulib, yuz yirtib yiğlaganday böldi, nazarimda. Uning taʼsirçan aytimlari, şeʼriy taşbehlari, toş köngilni  mumday eritadigan qöşiqnamo ohanglari musibat yukini yanada oğirlaştiradi.

Yonimda turgan kişidan yiğiçi ayol haqida söragandim, “Bugun u xizmatda-da, tirikçiligi şu. Ikki hafta oldin onasi qazo qildi, bunçalar dod solgani yöq”, dedi.

 

Göşt

Çorsu bozorining göşt rastasini oralab yurgan edim,  göşt sotayotgan onaxon, “Keling, uka, olavering, kelgindi göşt emas”, dedi. Olmadim, şaxt bilan orqamga qaytdim. Odam bir-ikki kun göştli ovqat yemasa – ölmaydi.

Oxirgi marta qişloqqa qaçon borganim yodimga tuşdi.

 

“Hisobot”

Bir telekörsatuvda mutasaddilardan biri amalga oşirayotgan xayrli işlari töğrisida gapirar ekan: “Ötgan yili nogironlarga jamğarmamiz hisobidan bir yuz ellikta invalidlar kolyaskasi sovğa qilgandik, bu yilning töqqiz oyida ikki yuz yigirma kişiga şunday sovğa ulaşdik, kelgusida yana köpaytiramiz”, dedi. Men u kişining sözini bölib: “Birodar, bu iş uçun maqtaniş emas, uyaliş kerak”, dedim.

Nega şunday deganimni fahmlagandirsiz?

 

Asalariga qaçon yetamiz?

Qadimiy qölyozma manbalarda asalning şifobaxşligi, kuç-qudrat manbai, uzoq umr köriş garovi ekanligi köp bor qayd etiladi. “Asal inson organizmi içki organlarini soğlomlaştiradi, quvvatni oşiradi (möʼtadillaştiradi), haroratni pasaytiradi… Asalni doimiy ravişda isteʼmol qiliş tanaga yengillik baxş etadi, yoşartiradi, umrni uzaytiradi”.

Uluğ tabib Abu Ali ibn Sino bu töğrida köp eʼtiborli xulosalarni yozib qoldirgan. Jumladan: “Asal aʼzolarimizdagi suyuqlik ötkazuvçi tomirlarni kengaytiriş va tozalaş xususiyatiga ega. Agar sen nahorda anor, tuşlikda piyozli  ovqat, keçasi yotiş oldidan asal isteʼmol qilsang, qoning köz yoşiday tiniq va toza böladi”.

Asalarilarning yaşaş tarzi odamni hayratga soladi.

Yaylovda, toğ yonbağirlarida yuzlab  asalari uyalarini körişimiz mumkin. Lekin bu uyalardagi har bir oila alohida jamiyat, öziga xos “davlat” ekanligini bilamizmi? Bu davlatning öz malikalari, soqçi-himoyaçilari, işçi-xizmatçilari, mehnat intizomini kuzatuvçi adolat tarozibonlari bor.  Har bir ari million yillardan buyon avloddan-avlodga ötib kelayotgan qatʼiy tartib-intizomga amal qiladi, vazifasini mukammal darajada bajaradi. Uya oğzida turuvçi soqçilar doimo huş­yor. Ular öz oiladoşlarini yaxşi tanişadi. Begonalarni uyaga yaqinlaştirişmaydi. Bordi-yu, arilardan biri dangasalik qilib, parvozdan quruq qaytsa, taʼzirini berib qöyişadi. Bahorda yoğingarçilik çözilib, taşqariga uçib çiqa olişmasa, salkam qirq kungaça axlatlarini qorinlariga yiğib, ölsa ölişadiki, uya içiga taşlaşmaydi. Tuğilib, voyaga yetgan joylarini iflos qilişmaydi.

Insoniyat asalari darajasiga yetiş uçun yana qança yaşaşi kerak ekan-a?

Ahmadjon MELIBOYEV

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan