Arra tushgan o'sha shoxda…

Kecha O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Oliy Majlis va O'zbekiston xalqiga yo'llagan Murojaatnomasida mamlakatimizning barcha sohalari bo'yicha erishilgan yutuqlar bilan bir qatorda, kelajakdagi ustuvor vazifalar haqida atroflicha ma'ruza qildi. Ushbu ma'ruzada Davlatimiz rahbari ekologiya va atrof-muhitni avaylab-asrash, muhofaza qilish borasida amalga oshirilishi lozim bo'lgan vazifalar haqida ham alohida to'xtalib o'tdi. Yurtboshimizning ekologiyani himoya qilish, suv tanqisligining oldini olish, tejash, bu borada dunyoviy tajribalarni qo'llash, poytaxt Toshkentda eko-muvozanatni keskin yaxshilash borasidagi fikrlari har bir yurtdoshimizni, katta-yu-kichikni uyg'oqlikka chorlashi kerak.

Darhaqiqat, keyingi yillarda ekologik muammolar, ekologik muvozanat masalasi kun tartibidagi eng og'riqli mavzuga aylandi. Ahvol shu darajaga borib yetmoqdaki, hatto toza havo ham tanqis bo'lib bormoqda. Har gal shu mavzu haqida gap ketganida mening xayolimga o'zim guvoh bo'lgan ayrim manzaralar kelaveradi.

Birinchi manzara. Bizning qishlog'imizda odamlar g'alladan bo'shagan maydonlarni fermerdan bir mavsum uchun ma'lum mablag' evaziga sotib olib, asosan, qizil loviya ekishadi. Loviyani po'chog'idan ajratib olish ancha mashaqqat. Qishloq odamlari buning ham yo'lini topishgan. Eski temir-tersaklardan qo'lbola kombayn yasashdi. U traktor yordamida harakatga keladi va birpasda bir tonna mahsulotni tozalab beradi. Ammo u ishlayotganda yoniga og'iz-burunni o'rab yaqinlashasiz. Negaki, kombayndan ko'tarilayotgan chang-g'ubor shu darajada quyuqki, nafasingiz tiqilib, o'lib qolish ham hech gap emas. Har kuni ishdan qaytar ekanman, qishloqning hali u yer, hali bu yerida shu chang-to'zon osmonga ko'tariladi. Kombayn ishlayotgan hovli atrofida joylashgan uylar oppoq changga belanadi. Natijada bu yerdagi odamlar og'ziga niqob taqib yurishga majbur bo'lyapti.

Ikkinchi manzara. Har yili qishloq joylarda g'alladan bo'shagan maydonlarda somonlarni, kech kuzda esa xazon barglarni yoqish odat tusiga kiryapti.

Ishonmasangiz, shu paytda xohlagan qishloq yoki dalaga boring, aynan shu manzaraning ustidan chiqasiz. Ekologiya xodimlari qancha ogohlantirishiga qaramasdan, bu hol har yili yana takrorlanyapti. Dalada yonayotgan somondan ko'tarilgan qora tutun esa atrof-muhitni bemalol zaharlamoqda.

Uchinchi manzara. Qishning qorli-qirovli kunlari qishloq chekkasidagi tutzordan tut daraxtlarini o'tin uchun qirqib olayotganlarni ko'rasiz. Sababini so'rasangiz, uyda o'tin yo'qligidan nolishadi. Mahalladan beriladigan ko'mirning esa 70 foizi tuproq. Xo'sh, odamlar nima qilsin? Natijada katta-katta tut maydonlaridagi daraxtlar kesilib ketyapti. Ular pilla qurtiga ozuqa bo'lish bilan birga, havoni tozalaydigan yashil do'stlarimiz edi.

To'rtinchi manzara. Bundan qariyb 20-25 yillar ilgari uyimiz orqasidan o'tadigan ariqqa non oqizib yerdik. Suvi judayam tiniq edi. Yoz kunlari chanqaganimizda esa undan hovuchlab suv ichardik. Hozir bu ariqdan suv ichish u yoqda tursin, hatto uning suviga qo'l yuvib bo'lmaydi. Uning suvi juda iflos va qo'lansa. Negaki, ariq yoqasida yashaydiganlarning aksariyati unga chiqindi tashlaydilar, har xil iflos buyumlarni yuvadilar. Bunisiyam mayli. Qaysidir noinsof yaqinda harom o'lgan buzog'ini shu ariqqa tashlabdi…

Unga odamlar yutayotgan zahar emas, olayotgan foydasi qiziq

Qishloqda loviyani po'chog'idan tozalaydigan qo'lbola kombayn yasaganlardan biri — Nizom traktorchi. U har 100 kilogramm tozalagan loviyasi uchun qariyb 20 kilogramm toza loviya oladi. Niqob o'rniga og'zi-burnini oddiy mato bilan yopib olgan bu traktorchiga u qilayotgan ishning zarari, havoni bulg'ayotgani haqida kamina bir emas, bir necha martalab e'tiroz bildirganman. Ammo baribir u o'z bilganidan qolmaydi. Chunki unga odamlar yutayotgan zahar emas, olayotgan foydasi ko'proq qiziq.

Nizom traktorchi bilan sal jiddiyroq gaplashganimdan so'ng, u endi bu ish bilan shug'ullanmaslikka va'da berdi. Ammo keyinroq hamma uxlagandan keyin, yarim tunda ishlaydigan odat chiqardi.

Bir kuni kechasi uyg'onib, tashqariga chiqsam, hovlini oppoq chang qoplab olgan. Sekin qarasam, Nizomboy qo'shnimiz Alisherning loviyasini yanchayotgan ekan. Mana sizga saviya! “Bu ishni men qilmasam, baribir kimdir qiladi-da axir” deydi u kuyunib. O'ylab qoldim. Balki Nizom aybdor emasdir. Chunki u ham o'zicha haq. Bola-chaqasini boqishi, tirikchilik qilishi kerak.

Qishloq faollaridan biri somon poyalariga olov qo'yilib, atrofni bulg'ayotgani, xazon barglar yoqilayotgani, ariqqa kimdir harom o'lgan buzoqni tashlagani xususida viloyat ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmasiga xabar bergan ekan. U yerdagi issiqqina kursida o'tirgan mas'ullar shu holatni suratga olib, kerakli ma'lumotlar bilan birga ularning telegramiga tashlashini aytishibdi. Shundan so'nggina aybdorlarga chora ko'rilar emish… Shu o'rinda haqli savol paydo bo'ladi. Qiziq, kimdir voqeani suratga olsa, ma'lumot yozsa, xo'sh, unda mas'ullar nima bilan shug'ullanadi?

Bitta mashina yiliga o'rtacha 10 kilogramm zaharli gaz chiqaradi…

Havo bulg'anishiga sabab bo'layotgan yana bir omil — transport vositalari chiqarayotgan zaharli gazlardir. Ma'lumotlarga qaraganda, birgina Samarqand viloyatida hozirgi kunda 500 mingdan ortiqroq transport vositalari mavjud. Bir kecha-kunduzda tranzit tarzda viloyat hududidan qariyb 300 mingga yaqin avtotransport o'tadi. Benzin yoqadigan avtomobillar 78 foiz shunday gazlarni havoga chiqarsa, propan va metan gaz yoqadigan mashinalarda bu ko'rsatkich ikki baravar kam.

Ammo shu kecha-kunduzda metan gaz shoxobchalaridagi bir necha chaqirimgacha cho'ziladigan uzun navbatlar natijasida yana avtomashina egalari benzin yoqilg'isini afzal ko'rishyapti. Bu esa o'z-o'zidan ekologik vaziyat yomonlashuviga olib kelyapti.

— Bu yerda yana bir muammo mavjud, — deydi “Zarafshon” gazetasiga bergan intervyusida xalqaro ekologik ekspert To'raxon Hoshimov. — Asfalt va rezina ballonlarning ishqalanishi oqibatida har bir mashina bir yilda atmosferaga o'rtacha 10 kilogramm miqdorda rezina changi va turli noorganik moddalarni chiqaradi.

Bu raqamning oshib borishiga sabab bo'layotgan narsa ichki yo'llarda o'zboshimchalik bilan o'rnatilayotgan to'siqlardir. To'siqni ko'rgach, haydovchi tormozni bosadi, natijada havoga rezina changi ko'tariladi…

Yana bir gap. Mutaxassislarning aytishicha, atmosferaga tarqalayotgan zaharli gazlarning ko'pchiligi eski avtomashinalardan chiqayotgan ekan. Bu borada yo'l-patrul xizmati bilan hamkorlikda avtomobillar uchun maxsus yashil, sariq va qizil stikerlar joriy qilinadigan bo'ldi.

“Bu qanaqa tashkilot o'zi?”

Hozir qaysi tuman yoki shaharga bormang, joylarda ulkan qurilish jarayonlari borayotganiga guvoh bo'lasiz. Turar-joy binolari, ijtimoiy soha ob'yektlari qurilayotganligi yaxshi, albatta. Ammo tanganing ikkinchi tomoni ham bor. Xo'sh, qurilish tashkilotlari ob'yekt bunyod etishdan oldin ekologiyaning xulosasini olyaptimi? Afsuski, hamisha ham shunday bo'layotgani yo'q.

Vaholanki, amaldagi qonunchilikka ko'ra, bu ishga kirishishdan ilgari yer tanlashdan tortib atrofni ko'kalamzorlashtirishgacha bo'lgan jarayonni qamrab oluvchi shunday xulosalar olinishi kerak.

— Bundan tashqari, qurilish maydonining 30 foizi ko'kalamzorlashgan bo'lishi, qurilish borayotgan joylarda havoni 91 foizgacha turli changlardan tozalab beradigan chang-gaz tozalash uskunalari o'rnatilishi ham belgilab qo'yilgan, — deya davom etadi T.Hoshimov. — Agarda bunday uskunalar o'rnatilmasa va ekologik xulosa bo'lmasa, qurilishga ruxsat berilmasligi lozim.

Amaldagi qonunchilik va me'yoriy hujjatlarga ko'ra, nazariy jihatdan shunday. Ammo amalda nima bo'lyapti?

Viloyat hududida qurilish ishlari olib borayotgan aksariyat firmalarda ahvol boshqacha. Bu yerdagilar ekologiyaning qanaqa tashkilot ekanini hattoki bilishmaydi ham.

Misol uchun, viloyatning olis tumanlaridan birida qurilish ob'yektida bo'lganimizda ikkinchi qavatda ishlayotgan quruvchilar rezina ballon yoqayotganini ko'rdik. Atrofga qo'lansa hid va qop-qora tutun taralardi. Buning sababini so'raganimizda, ular shu yo'l bilan mum (qoramoy)ni eritayotgani, bu ishni ularga ish boshqaruvchi buyurganini aytishdi. Qariyb 3 soat urinib, ish boshqaruvchini ham, qurilish tashkiloti rahbarini ham topa olmadik. Uyali telefonlari o'chirilgan edi. Ishchilarga qarab: “Ekologiya degan tashkilotni bilasizlarmi?” deb so'radik. Ular esa yelka qisib: “Bu qanaqa tashkilot o'zi?” deyishdi…

“Yashil belbog'”lar qani?

Ayrim ma'lumotlarga qaraganda, har yili Samarqandda 17,5 million tup daraxt ekilar ekan. Shu paytgacha shu daraxtlarning hech bo'lmasa yarmi ko'karib ketganida bormi, viloyat hududi yashil o'rmonzorga aylanib ketmasmidi?

Ammo, afsuski, bu raqamlar ko'pincha hisobot uchun qilinadi, ekilganlarining ham 50 foizi suvsizlikdan qurib qoladi. Bu esa o'z navbatida hududda ekologik vaziyatning yomonlashuviga olib kelyapti.

Viloyatning sanoat salohiyati ham beqiyos. Bu yerda mamlakatga dong'i ketgan yuzlab yirik sanoat korxonalari mavjud. Qoidaga ko'ra, bunday korxonalar atrofida albatta “yashil belbog'” bo'lishi lozim. Ya'ni ular atrofi daraxtlar bilan o'ralgan bo'lishi talab qilinadi. Shundagina bu “belbog'”lar korxonadan chiqayotgan zararli chiqindilarni tutib qolib, havoni tozalab turadi.

Lekin mavjud ishlab chiqarish ob'yektlarining ko'pchiligida bunday “belbog'”lar mavjud emas. Borlari ham o'z holiga tashlab qo'yilgan. “Samarqand — Toshkent” yo'nalishidagi katta trassaning Samarqand va Nurobod tumanlari hududidan o'tuvchi qismida faoliyat ko'rsatayotgan sanoat korxonalari yoki avtomobillarga gaz va benzin quyish shoxobchalarini oling. Birontasining yonida daraxtzor yoki yashil maydonchani ko'rmaysiz. Bu yerda oziq-ovqat do'koni, oshxona va hojatxona bor, xolos. Mashinalarga yonilg'i quyadigan xizmatkor yigitlarning birontasida esa hattoki oddiy niqob ham yo'q.

Buzilgan tandirlar…

Aytish joizki, ekologik vaziyatni yaxshilash borasida hukumat miqyosida jiddiy choralar ko'rilyapti. Sohaning bosh mutasaddisi Aziz Abduhakimov tomonidan “Toza havo” milliy loyihasining taqdim etilishi, ekopolitsiya tashkil qilinishi, shina, mazut yoqqanlarga jarimalar oshirilishi, ekologik nazoratning kuchaytirilishi shular jumlasidandir.

Darvoqe, ijtimoiy tarmoqlarda aytilishicha, qaysidir viloyatda esa ekologik vaziyatni yaxshilash maqsadida ko'chalardagi somsa yopadigan tandirlar buzib tashlanibdi. Havoga tonnalab zararli moddalar chiqarayotgan katta-katta ob'yektlar qolib, tandirlarga “hujum” qilinishi Alining alamini Validan olgandek biroz g'alati emasmi? Katta korxonalar orqasida “baland devorlar” turgandek, tandir bilan bola-chaqasini boqayotgan oddiy somsapazning esa qo'lidagi kosovidan boshqa tirgagi yo'qdek tuyuldi menga…

Ammo yana bir haqiqatni unutmaslik kerak. Ulkan daryolar kichik irmoqlardan tashkil topgani singari, katta muammolar ham, odatda, mayda muammolardan tashkil topadi. Natija esa o'zingizga ma'lum.

Inson tabiati g'alati. Shu darajada o'z qobig'imizga o'ralib qoldikki, atrofdagilarni zaharlab tirikchilik qilishni, o'lgan buzoqni imi-jimida ariqqa tashlashni, somonga olov qo'yib, mushkulimizni oson qilishni o'ylaymiz, burnimizning tagidan narini ko'rmaymiz.

Havoning ifloslanishida, ekologiya buzilishida yana tabiatni, undagi o'zgarishlarni ayblaymiz. Ammo aybning, xatoning kattasini o'zimiz qilayotganimizni, afsuski, anglab yetmaymiz.

Shu o'rinda millatning atoqli va ardoqli shoiri Erkin Vohidovning quyidagi misralari beixtiyor xayoldan o'tdi.

Bizlar arra tortayapmiz,

Arramizning tishi yo'q.

“Nega arrang tishi yo'q?” deb,

So'raydigan kishi yo'q.

Ammo bizlar anoyimas,

Pishib ketgan ko'zimiz.

Arra tushgan o'sha shoxda

O'tiribmiz o'zimiz…

Yormamat RUSTAMOV,

jurnalist.