Ilmga baxşida umr

Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi, texnika fanlari doktori,

professor Husan Zokiroviç Igamberdiyev haqida söz

Ilm-maʼrifat insonni yuksaklikka yetaklaydigan eng uluğ yöllardan biri. Ilm insonning dunyoqaraşini kengaytiradi, fikrlaş qobiliyatini çuqurlaştiradi, jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladigan yangi ğoyalar va ixtirolarni yaratişga undaydi. Kitob esa ana şu yölning asosiy manbai hisoblanadi. Kitoblar inson tafakkurini boyitadi, hayot sir-sinoatlarini anglaşga yordam beradi, avlodlar tajribasini keyingi avlodlarga yetkazadi.

Ilmga çanqoq insonlar hayotda kam uçraydi. Bunday insonlar köp gapirişdan köra köproq fikrlaşni afzal köradilar. Çunki ilm izlaş insondan sabr-toqat, izlaniş va doimiy mehnat talab qiladi.

Ana şunday ilm sohiblaridan biri — Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi, texnika fanlari doktori, professor Husan Zokiroviç Igamberdiyevdir.

Darhaqiqat, ilm insonga ulkan imkoniyatlar eşigini oçadi. Tarixga nazar taşlasak, barça buyuk taraqqiyotlar ilm-fan va tafakkur mayoği bilan boğliq ekanini köramiz. Bugungi kunda ham yurtimizda ilm-fan va innovatsion rivojlanişga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Ilm-fanning taʼlim va işlab çiqariş bilan integratsiyasini kuçaytiriş davlat siyosati darajasida qöllab-quvvatlanmoqda.

Mehnat qilgan, ilm olgan inson heç qaçon ortda qolmaydi: u doimo yuksak dovonlardan oşib, baland çöqqilar sari intiladi. Ilm maydoni esa çeksiz ummon kabi keng va barça uçun oçiqdir.

Akademik Husan Zokiroviç Igamberdiyev texnologik jarayonlar va işlab çiqarişlarni avtomatlaştiriş, murakkab dinamik obʼyektlarni identifikatsiyalaş, baholaş va adaptiv boşqariş tizimlarini yaratiş sohasidagi yirik olimlardan biri.

Hozirgi kunda u Toşkent davlat texnika universitetining “Axborotlarga işlov beriş va boşqariş tizimlari” kafedrasida professor lavozimida faoliyat yuritmoqda.

Taqdir taqozosiga köra, olim bilan turli tadbirlar, yiğilişlar va maskanlarda uçraşiş nasib etgan. U kişi haqida nimadir yoziş, söz aytiş fikri xayolimizga bir neça bor kelgan va bilgan-eşitganlarimizni asta-sekin qoğozga tuşira boşladim. Keling, uşbu insonning hayot yöliga nazar taşlasak.

Husan Zokiroviç 1946 yil 24 may kuni Toşkent şahrida harbiy xizmatçi oilasida, bahorning tabiat yaşnab, maysalar köm-kök bölgan gözal faslida dunyoga keldi. Bu davr Ikkinçi jahon uruşi tugaganidan keyingi, xalq sekin-asta osoyiştalik va tinç hayotga qaytib borayotgan yillar edi. Odamlar oğir kunlarni ortda qoldirib, yangi umid va maqsadlar bilan yaşaşga intila boşlagan edi. Qalblardagi yaralarni mehnat va bir-biriga maʼnaviy yordam beriş orqali davolaşga harakat qilar edi.

Uning otasi harbiy şifokor, polkovnik, Ikkinçi jahon uruşi qatnaşçisi, respublikada xizmat körsatgan şifokor, tibbiyot fanlari nomzodi va ijodkor inson edi. U kişi nafaqat tibbiyot sohasida, balki ijod maydonida ham faol bölib, köplab maqolalar yozgan, jurnalist va yozuvçilar bilan yaqin hamkorlik qilardilar. Uning ijodkor döstlari orasida maşhur yozuvçi Odil Yoqubov ham bölgan.

Husan akaning aytişiça, ularning uyida Odil Yoqubovning “Muqaddas”, “Matluba”, “Tilla uzuk”, “Billur qandillar”, “Uluğbek xazinasi” kabi asarlari doimo mutolaa qilingan. Kitobga bölgan mehr va hurmat oila muhitida şakllangan. Otasidan qolgan kitoblar eng qadrli meros sifatida saqlanadi.

Padaribuzrukvorlari hayoti davomida 36 ta kitob va risola, 500 dan ortiq ilmiy-ommabop maqolalar yozib, kelajak avlodlarga boy maʼnaviy meros qoldirdi. U “Insonparvarlik faoliyatidagi xizmatlari uçun” N.I.Pirogov nomidagi nişon bilan taqdirlangan.

Onasi Huri aya esa mehribon, kitobsevar va oilaparvar uy bekasi bölgan. U farzandlar tarbiyasiga alohida eʼtibor qaratgan.

Husan Zokiroviç maktab yillaridayoq tirişqoq, bilimga çanqoq va intizomli öquvçi sifatida ajralib turardi. Uning fikrlaşi, özini tuta bilişi va muloqot madaniyati tengdoşlari orasida alohida eʼtiborga sazovor edi. Örta maktabni namunali tarzda tamomlab, sinf yetakçilaridan biriga aylandi.

Ayniqsa, u bolaligidan texnikaga qiziqdi. Ota-onasi ham uning qiziqişlarini qöllab-quvvatlab, rivojlanişiga yordam berdi. 1963 yili Toşkent şahridagi 46-sonli maktabni tamomlab, Toşkent politexnika instituti (hozirgi Toşkent davlat texnika universiteti)ning “Avtomatika va telemexanika” fakultetiga öqişga kirdi.

U talaba sifatida barça kuç-ğayratini ilm olişga sarflab, beş yil davomida ustozlaridan çuqur bilim oldi. 1968 yili avtomatika va telemexanika mutaxassisligini muvaffaqiyatli egalladi.

Uning intizomi, aʼlo öqişi va namunali xulqi institut rahbariyati va ustozlari eʼtiborini tortdi. Husan aka ilmning maşaqqatli yöl ekanini yaxşi anglab, ustozlaridan eşitgan maslahatlarga amal qilgan holda tinimsiz mehnat qildi.

Kutubxona uning eng sevimli maskani edi. U böş vaqti böldimi, darhol kutubxonaga yöl olar, tuşunmagan masalalari bölsa, erinmasdan ustozlariga murojaat qilib, bilimlarini yanada boyitardi.

Uluğlarning: “Najot — taʼlimda, najot — tarbiyada, najot — bilimda” degan hikmatini Husan Zakiroviç öz hayotining boş şioriga aylantirgan edi. U bu ğoyani qalbiga çuqur joylab, öz istiqbolini aynan şu tamoyil asosida belgiladi. Uning asosiy maqsadi va muddaosi — ilm oliş, öz ustida tinmay işlaş böldi.

Yoş tadqiqotçining ana şu intilişi ustoz va öqituvçilari eʼtiboridan çetda qolmadi. Ularning nazarida Husan aka ilmga çanqoq, izlanuvçan va matonatli talaba sifatida şakllanib borardi. Uning asosiy vaqti kutubxonada ötar, kitob mutolaasi uning kundalik ehtiyojiga aylangan edi. Bu holatni nafaqat talabalar, balki professor-öqituvçilar ham yaxşi bilişardi: kimki uni izlasa, albatta, kutubxonadan topardi.

Oliy taʼlim maskanida tahsil olagan yillarida Husan Zokiroviç özining bilimga çanqoqligi va fidoyiligi bilan yirik olimlar — akademik Muzaffar Zohidxonoviç Homidxonov hamda Zarbdor Mirzakarimoviç Salixovning eʼtiborini qozondi. Bu ikki ustoz yoş Husan uçun göyo ikki qanot bölib, uni ilm osmoniga kötarilişga ilhomlantirdi. Ular doimo şogirdga yöl-yöriq körsatib, uni qöllab-quvvatlab turdilar.

Husan Zokiroviç keyinçalik öz ilmiy faoliyatini ustozi, texnika fanlari doktori Zarbdor Mirzakarimoviç Salixov rahbarligida davom ettirdi. Ilmiy izlanişlar qisqa fursat içida öz samarasini bera boşladi.

Husan aka ustozi, akademik Muzaffar Zohidxonoviçni katta ehtirom bilan eslab, şunday dedi: “U kişi nihoyatda oçiq köngil, bilim doirasi keng, hayotning past-balandini teran anglaydigan, insonni va ilmni yuksak qadrlaydigan zot edi. Doimo: “Ilm taraqqiyotning öq ildizi va tomiridir. Ilm bor joyda buyuk ixtirolar tuğiladi, jamiyat yuksaladi”, deb taʼkidlar edilar”.

Husan Zokiroviç ustozlaridan nafaqat nazariy bilim, balki hayotiy tajriba va insonparvarlik saboqlarini ham olganini alohida taʼkidlaydi. Uning ilmiy rahbari Zarbdor Mirzakarimoviç Salixov esa Özbekiston Fanlar akademiyasi huzuridagi “Energetika va avtomatika” ilmiy-tadqiqot institutida direktor lavozimida faoliyat yuritgan, avtomatika va telemexanika sohasida yetuk va nufuzli olimlardan biri edi. U yoş avlodga taʼlim berib, köplab şogirdlar tarbiyalagan ulkan ustoz edi.

Ustozlardan olingan taʼlim va tarbiya Husan Zokiroviç xotirasida bir umrga muhrlanib qoldi. U ana şu saboqlar asosida ilm yölini tanladi va şu yölda sobitqadam böldi.

1968 yildan Husan Zokiroviç öz mehnat faoliyatini Toşkent politexnika instituti (hozirgi Toşkent davlat texnika universiteti)ning “Avtomatika va telemexanika” kafedrasida assistent lavozimidan boşladi. U ustoz professor-öqituvçilar safida sidqidildan mehnat qilib, qisqa vaqt içida özining bilimdonligi va taşkilotçilik qobiliyati bilan jamoa eʼtiborini qozondi.

1974 yilda u dotsent Zarbdor Mirzakarimoviç Salixov rahbarligida “Texnik kibernetika va axborotlar nazariyasi” ixtisosligi böyiça “Paxta tolasini quritiş jarayonini matematik modellaştiriş va boşqarişni tadqiq etiş” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qildi. Bu uning ilmiy faoliyatidagi ilk yirik qadam böldi.

Husan Zokiroviç ilmni faqat nazariy örganiş bilan çeklanmay, uni amaliyotga tatbiq etişga ham alohida eʼtibor qaratdi. Ilmiy işlari va amaliy natijalari uni yanada yuqori marralarga intilişga undadi.

Ilm yöli maşaqqatli va uzluksiz mehnatni talab qiladi. Husan Zokiroviç buni yaxşi anglar, ustozlaridan örganiş, doimiy izlaniş orqali öz ustida işlaşni davom ettirardi. U atrofidagi fan doktorlari va akademiklarga havas bilan qarab, öziga katta maqsadlarni qöydi.

1991 yili akademik Nodirbek Rustambekoviç Yusupbekov va professor Zarbdor Mirzakarimoviç Salixovlarning maslahatlari ostida “Tizimli tahlil va avtomatik boşqariş” ixtisosligi böyiça “Dinamik boşqariş obʼyektlarini muntazam identifikatsiyalaş usullari va algoritmlari” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. Bu iş uning ilmiy maktab yaratiş yölidagi muhim bosqiç böldi.

Husan Zokiroviçga 1977 yilda dotsentlik, 1994 yilda esa professorlik ilmiy darajasi berilgan. Bu yillar davomida u nafaqat yoş, izlanuvçan va ilmga taşna mutaxassis sifatida, balki özining keng qamrovli ilmiy salohiyati va taşkiliy qobiliyati bilan ham namoyon böldi. Oliy ilm dargohi rahbariyati tomonidan yuklatilgan vazifalarni halollik va masʼuliyat bilan bajarib, katta obrö-eʼtibor qozondi. Öz amaliy işlari va natijalari bilan boşqalarga namuna böla oldi.

Olimning köp yillik samarali mehnati ilmiy jamoatçilik tomonidan yuksak baholandi. Ilmiy kaşfiyotlari nafaqat respublika, balki xorijiy mutaxassislar tomonidan ham tan olindi. Şu bilan birga, u faqat ilmiy faoliyat bilan çeklanib qolmay, masʼul rahbarlik lavozimlarida ham samarali iş olib bordi.

2000 yilning yanvaridan 2001 yilning fevraligaça hozirgi Toşkent davlat texnika universitetining ilmiy kotibi lavozimida; 2001 yilning fevralidan 2004 yilning 31 yanvarigaça “Elektronika va avtomatika” fakulteti dekani lavozimida; 2004 yilning 31 yanvaridan 2012 yilning 2 sentyabriga qadar “Avtomatlaştiriş va boşqaruv” kafedrasi mudiri lavozimida işladi. 2012 yildan hozirga qadar esa mazkur universitetning “Axborotlarga işlov beriş va boşqariş tizimlari” kafedrasi professori sifatida faoliyat yuritib kelmoqda.

Husan Zokiroviç murakkab dinamik obʼyektlarni muntazam identifikatsiyalaş va adaptiv boşqariş sistemalarini sintezlaş nazariyasi sohasida yirik ilmiy maktabni şakllantirgan. Olim tomondan işlab çiqilgan murakkab dinamik obʼyektlarni muntazam identifikatsiyalaş va adaptiv boşqariş sistemalarini sintezlaş nazariyasining fundamental asoslarini şakllantirişga imkon beruvçi muntazam sintezlaşning bazaviy konsepsiyasi konstruktiv metodologiya sifatida keltirilmoqda. U rahbarlik qilgan yirik ilmiy maktabda nokorrekt masalalarni yeçiş usullari asosida dinamik obʼyektlarni identifikatsiyalaş sohasida katta natijalarga erişildi; muntazamlaşgan algoritmlarni yaratişning umumiy sxemasi asoslangan va sintezlangan bölib, bu identifikatsiyalaş masalalarida ham zaif, ham mustahkam muntazamlaşni taʼminlaş uçun barqarorlaştiruvçi funksionalni tanlaş uçun konstruktiv jarayonlarni amalga oşiriş imkonini beradi. Texnologik obʼyektlar uçun interval-noparametrik noaniqlikda boşqaruv tizimlarini identifikatsiyalaş va sintezlaş; noaniq ğalayonlar şaroitida murakkab dinamik obʼyektlarning adaptiv invariant boşqaruv tizimlarini sintezlaş; model noaniqligi şaroitida stoxastik boşqaruv obʼyektlarining holatini adaptiv baholaş usullari taklif qilindi.

Olimning ilmiy natijalari xalqaro miqyosda eʼtirof etilib, nufuzli ilmiy naşrlarda çop etilgan. Uning ilm-fandagi merosi juda salmoqli: ustoz 600 dan ortiq ilmiy iş, 11 ta monografiya, 9 ta darslik va öquv qöllanmalar muallifi hisoblanadi. Şuningdek, u 30 dan ortiq patent va EHM uçun dasturiy guvohnomalarga ega.

Akademik Husan Zokiroviç rahbarligida 11 nafar fan doktori va 24 nafar fan nomzodi tayyorlangan. Uning şogirdlari ham yuqori natijalarga erişib, Özbekiston Respublikasi Prezidenti stipendiyasi sohiblari, şuningdek, “Avtomatlaştiriş texnologiyalari va boşqaruv” yönalişi böyiça respublika tanlovlari ğoliblari bölgan. Husan Igamberdiyev ilmiy-pedagogik sohadagi yetuk kadrlar tayyorlaganligi uçun 2000 yilda “Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi” unvoniga sazovor böldi.

Sönggi yillarda u bir neçta fundamental va amaliy davlat ilmiy-texnikaviy dasturlarida masʼul ijroçi sifatida iştirok etdi. 2017-2020 yillarda “Identifikatsion yondaşuv asosida dinamik obʼyektlar adaptiv boşqariş tizimlarini sintezlaşning nazariy asoslari va muntazam usullarini işlab çiqiş” mavzusidagi fundamental loyihaga ilmiy rahbarlik qildi. Hozirgi kunda ham “Texnologik jarayonlarni kompleks avtomatlaştiriş konsepsiyasi va metodologiyasini yaratiş va nazariyasini takomillaştiriş” mavzusidagi fundamental va “Identifikatsion yondaşuv asosida tabiiy gazni qayta işlaşning asosiy texnologik jarayonlarini adaptiv boşqariş tizimlarini işlab çiqiş” amaliy loyihalariga rahbarlik qilmoqda.

Uning ilmiy natijalari munosib baholanib, 2017 yilda Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi  etib saylandi.

Ustoz bugun ham şogirdlar davrasida jamiyat va xalqqa ilm yölida munosib xizmat qilib kelmoqda. Olim rahbarligida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan önlab iqtidorlar bor. Ular bugun ustoz yonida mehnat qilib, uning ilmiy maktabini davom ettirmoqdalar.

Ustoz — ulkan maktabni körgan, hayot va ilm tajribasini çuqur özlaştirgan inson. Şogirdlar ehtiromi va eʼzoziga sazovor bölgan bu kamtarin olimning suhbatini eşitgan kişining köngli yorişadi. Husan aka bilan qaysi mavzuda suhbatlaşmang, u har doim teran fikr yuritib, asosli va mazmunli xulosa ayta oladi. Ustozning butun umri ilmga bağişlangan desak xato bölmas.

Bir suhbat davomida ustoz şunday degan edi:

“Bilasizmi, sönggi yillarda Prezidentimiz taşabbuslari bilan mamlakatimizda taʼlim sohasiga avvalgi davrlarga nisbatan ança yuksak eʼtibor qaratilayotgani, bu özgarişlar kelajak avlod taqdiriga bölgan yuksak eʼtiborning yorqin namunasi ekanligi bilan ahamiyatlidir. Taʼlim tizimida amalga oşirilayotgan islohotlar, yangi imkoniyatlar va keng qamrovli dasturlar nafaqat yoşlarimizning bilim oliş darajasini oşirişga, balki ularni zamonaviy fikrlaydigan, raqobatbardoş yetuk kadrlar sifatida şakllantirişga xizmat qilmoqda.

Ayniqsa, taʼlim sifati va samaradorligiga taʼsir etuvçi omillarni çuqur anglaş, ularni ilmiy asosda takomillaştiriş va amaliyotga tatbiq etiş — bugungi taraqqiyotning eng muhim şartiga aylanmoqda. Zero, ilm-fan va innovatsiyalarga tayanilgan jamiyatgina barqaror rivojlanişga erişa oladi”.

Ustozning bu fikrlaridan uning nafaqat olim, balki mamlakat taraqqiyotiga daxldor masalalarni çuqur anglaydigan zukko şaxs ekani yaqqol namoyon böladi. U kabi ilm sohiblari öz umrini xalq va jamiyatga xizmat qilişga bağişlaydilar.

Husan Zokiroviçning har bir suhbatida ilm nuri ufurib turadi. Uning yoşlarga bölgan mehr-muhabbati beqiyos. U şogirdlarini özining haqiqiy vorislari deb biladi. Kitobni, ilm-maʼrifatni sevuvçi yoşlar yetuk olimning eng yaqin va qadrli hamsuhbatlaridir.

Husan aka Igamberdiyev — fidoiy inson, maşhur olim hozir ham şogirdlar davrasida, ilm-fan bilan bandlar. Har gal uni körganimda, xuddi tirişqoq yoş tadqiqotçidek ilm oğuşida ekaniga guvoh bölamiz. Çunki haqiqiy olim — doimo izlanişda, doimo kitob va fikrdoşlar davrasida yaşaydi.

Öktam MAMIROV,

texnika fanlari doktori,

professor.

Mamadali ERONOV,

jurnalist.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan