A. shahridagi “qadimiy” yodgorlik
Asqar ISMOILOV
Muallif haqida:
Asqar ISMOILOV Sirdaryo viloyatida tug'ilgan. O'zbekiston davlat jahon tillari universitetining xalqaro jurnalistika fakulteti bitiruvchisi.
2023 yilda uning “Alvido” nomli ilk kitobi nashr etilgan.
Hozirda “Renessans” telekanalining “Ovoza” axborot dasturi uchun lavhalar tayyorlaydi. Maqola va badiiy asarlari respublika nashrlarida muntazam chop etib kelinmoqda.
Har kuni shakl-shamoyili bir xil, oldi-qochdi tadbir-u yig'ilishlarni yoritish ko'payib ketdi-da o'zi! Ochig'i, bu ishlar zerikarli tus ola boshladi. Tezroq bir zo'r, olamshumul voqeani olib chiqsang, esda qolasan-da, o'zing ham rohatlanasan. Qolaversa, ich-ichingdan zavqlanasan. Oyoqni chalishtirib, ishxonada shu haqda o'y surib o'tiribman. Nahotki shu tobda pichoqqa ilinadigan biron narsa chiqmasa? Xuddi o't-o'lanlar haqida she'r yozib yurgan shoirga o'xshayman.
Shu payt telefonim jiringlab qoldi. Xohlamaygina qarasam, A. shahridan, O'lkashunoslik muzeyi rahbari. O'ziga ham qiziq bo'lmagan allaqanday tadbirga aytishi aniq. Ko'tarmadim, shunaqa odatim bor, axir rejalarimga to'g'ri kelmaydi, meni buyuk ishlar kutmoqda… Rostdan, muzeyda nima ham bo'lardi? Men nima darddaman-u, bu kishimning qayta-qayta qo'ng'iroq qilishini-chi?! Qo'ng'iroq tinmaganidan o'ylashga, fikrlashga, fantaziya qilishga hech qo'ymadi.
— Allo, eshitaman! — ko'tardim oxiri.
— Assalomu alaykum, Asqarjon! Yaxshimisiz? Men — opangizman, A. shahridan. Shu desangiz, “Apartak” qishlog'imizda bittasi uyidan ko'za topib olibdi, qadimiy. Muzeyga topshirdi bugun. Shuni chiqarsak bo'ladimi?
— Yaxshi-ku, unda yoritamiz. Necha yillik ekan? Yoki miloddan avvalgimi?
— Ha, yo'g'-ey, XVIII asr oxiri — XIX asr boshlariga tegishli bo'lsa kerak. O'yma naqshlariga nazar soldim, shunaqaga o'xshayapti.
— Unda ertaga jurnalistlarni olib boraman. Yodgorlik topib olingan joyga ham boramiz, aytib qo'ying. O'zingiz yaxshilab, ilmiy jihatdan tushuntirasiz. A. shahrining qadimiyligini aytasiz, unda ochilmagan, hali o'rganilmagan tarix yotibdi, deysiz. “Apartak” qo'rg'oni aholisi o'troq bo'lgan, ming yil ilgari ham hayot qaynagan, Ipak yo'li karvoni shu yerlardan to'da-to'da bo'lib o'tgan, deysiz…
— Bo'ldi. Kitoblarni varaqlab, yana ham o'rganib qo'yaman. Rostdan ham shunday bo'lishi kerak.
— Opa, ertaga intervyu berganda “XIX asr” deb o'tirmang. XIV-XV asrga tegishli deyavering. Kim “isbotla” deb o'tiribdi? Shov-shuv bo'ladi! Telekanallarda berishga arzirli narsa chiqishi kerak. Jurnalistlar qaerdan ham bilardi?
— Asqarjon, XIV-XV asr emas, sal mantiqqa to'g'ri keladigan qilib, “XVII asr” deyman unda.
— Ha, qarang…
…Tong otdi.
Ertalabdan televidenie xodimlari bilan kelishib, A. shahriga yo'l oldik. Yo'lda jurnalistlarga A. shahri tarixi haqida bilganimcha gapirib ketdim. Shaharga kiraverishda opaning raqamini terdim. Manzilni tushuntirdilar.
— Muzeyga, chapga haydang, — dedim haydovchiga.
A. shahridagi Tarix muzeyiga keldik. Opa to'yga ketayotgan kelindek yasanib olibdi (televizorda chiqaman degan-da).
— Asqarjon, mana, kiring, noyob ko'zani ko'rishingiz mumkin.
— Singanmi?
— Topib olgan bola yerni qazib, yozgi oshxona qurmoqchi bo'lgan. Ketmoni qattiq narsaga tekkanmish. Olib qarasa — ko'za. Ikkilanmasdan olib keldi.
— Qo'ysangiz-chi, opa, bu bola ichida yombi, tangalar bo'lsa kerak deb sindirgan.
— Shu xayolimga kelmabdi-ya! Bo'lishi mumkin.
— Siz bo'lganingizda ham shunday qilardingiz…
O'rtada qisqa kulgi ko'tarildi. Ko'zani qo'limga olib, reja tuza boshladim. Uning uyiga boramiz. Demak, ko'za topgan dardisarni qahramon qilamiz. Keyin muzey rahbaridan shu joyning o'zida intervyu olamiz. Muzey fonida yaxshi va ishonarli chiqadi.
— Asqarjon, XVI-XVII asr deya qolaylik, — dedi opa.
— XIV-XV asr deng, hech narsa qilmaydi, — dedim ko'zaning dovrug'ini ko'tarish uchun.
— Yo'g'-a, Shayboniyxon davriga tushib ketasiz-ku. Hafta haqida gap ketmayapti, bu bir asr — yuz yil degani.
— Siz mutaxassis sifatida taxminingizni aytasiz, isbotingizni emas. Tarix shunaqa: asosan, taxmin. Opa, sal shov-shuv bo'lsin deyapman-da.
— Tushunyapman, mayli.
Kiyimlari o'ziga yarashgan opa kamera qarshisida intervyu berishni boshladi:
— A. qadimiy va navqiron shahar ekanligi yana bir bor isbotlanmoqda. Yaqinda “Apartak” qo'rg'onida istiqomat qiluvchi fuqaroning xonadonidan XVI-XVII asrlarga oid qadimiy ko'za topildi. O'sha davrda bunday buyumlar zodagonlar dasturxonining bezagi bo'lgan. Noyob topilmani fuqaromiz darhol, ikkilanmay bizga, ya'ni muzeyga topshirdi. Endilikda muzeyimizda o'tmishdan sado berib turadigan nodir eksponatlar soni yana bittaga boyidi. Mening taxminimcha, qo'rg'on atrofidan yana ko'plab yodgorliklar topiladi, bunga shubha yo'q.
— O'zingizni tanishtiring, — dedi muxbir.
— Gulhayo Solijonova. Shu muzey rahbariman.
— Opa, bopladingiz! Ertaga ko'rasiz, vazirlikdan, hokimiyatdan qo'ng'iroq qilib, bezoringizni chiqarishadi. Mukofotlar, katta-katta uchrashuvlar sizsiz o'tmaydi keyin. Vaqt topolmay qolasiz buyog'iga.
— Rahmat, Asqarjon! Ko'tarilib ketsam-a?
Bir zum ichida opa turli xayollar og'ushida qoldi. Yuzidagi tabassumdan ancha sarxushligi sezilardi.
— Qani, qahramonimizning uyiga boramiz, ketdik! — deb hammani mashinaga chorladim. Ijodiy guruh mashinaga birin-ketin chiqa boshladi.
A. shahri markazidan uncha uzoq bo'lmagan masofaga, taxminan 5 km yurdik. Mahallaga kiraverishda odamlar gavjum, hamma allanimalarni muhokama qilyapti. Mahalla faollari bizni kutib olishib, bir piyola choy uzatishdi.
— Qani, o'g'lim, choyga qarang. Toshkentlar tinchmi?
— Rahmat, ota! Hammasi tinch.
— Mening kichik o'g'lim Tursunboy topib oldi. O'zi katta o'g'lim qurilish ishlarini boshlagan edi. Mehnatni shu kattasi qilgan. Bozorga g'isht olishga ketganida, hech ishlagisi kelmaydigan kichigi yerga bir ketmon urgan ekan, ko'za chiqib turibdi. Shu adolatdanmi? Yugurganniki emas, buyurganniki bo'libdi-da. Endi beriladigan pulni kichigim “o'rtada bo'lmayman” deyapti.
— Hali yo'q pulga-ya? Mukofot, albatta, beriladi.
— Ha, albatta, beriladi. Qancha qadimiy bo'lsa, saqlanganiga qarab, o'rganib chiqib beriladi, — deya hayron bo'lib opa gapga aralashdi.
— Qani, Tursunboy, beri keling-chi. Ko'zani siz topib oldingizmi? Qo'lga olib “jin chiqadi” deb ishqalamadingizmi, ishqilib?
— Ishqaladim, mana, sizlar keldingiz-ku! (biroz kulishdik).
Suhbatni kalta qilib, ishga kirishdik. Tursunboyni ish qilayotgandek qilib postanovka yaratdik va tasvirga ola boshladik.
— Xotinim ham tushsin, aka! Dam-badam choy olib kelib, menga qarashib turardi.
Arzandaning arziga ham ko'ndik. Xotini suzilib kelib choy uzatadi, u esa yana ishlaydi. Bir mahal kovlayotganida ko'za topiladi… Shunday qilib, voqeani tasvirga muhrlab, intervyu olishga kirishdik.
— Men — Tursunboy Toshtemir o'g'liman. Tunov kuni uyimizda qurilish boshlagan edik. Yer kovlayotganimizda ko'za chiqdi. Qadimiy deyishyapti. Mana, o'zlaringiz baho berasizlar. Aytishlaricha, “Apartak” mahallamiz atrofida qadimiy yodgorliklar ko'p chiqqan ekan. Nima topsam, shu muzeyga topshiraman endi. Qolaversa, topganga pul mukofoti berisharkan. Bu gapimni kesib tashlang… Undan keyin, o'tmishimiz, shu zaminda yashagan ota-bobolarimiz tarixi uzoq-uzoqlarga borib taqalishidan darak beradi bu. Yana nima deyman?
— Bo'ldi, yetadi. Ishlab turganingizni olganimizning o'zi kifoya.
Uyga ancha odam to'planibdi. Hammasi tomoshaga kelgan, shekilli. Ha, nima, har kuni ham Tursunboy ko'za topib olmaydi-ku.
Shunday qilib, hamma bilan xayr-ma'zur qilib, Toshkentga qaytdik. Tasvirga tushirilgan lavha shu kunning ertasigayoq efirga ketdi. Hamma xursand. Keyinroq gazetadan ham kelishibdi. Yaxshigina rezonans berdi, shekilli, opamizning og'zi qulog'ida bo'lib yurdi. Oradan ko'p o'tmay, opamiz qo'ng'iroq qilib qoldi. “Yana undan ham katta buyum topilgan, shekilli”, deb qo'ng'iroqni ko'tardim.
— Allooo… Asqarjon, portaldan xat kelibdi. “Mashhur bo'lasan” degandingiz, sharmanda bo'ldim!
— Nima bo'ldi, opa?
— Tursunboy “pulimni bermasdan qochib yurishibdi” deb ustimdan yozibdi.
— Tushuntirib gapiring, nima bo'ldi o'zi?
— Sizning gapingizga kirib, “XVI asrga oid yodgorlik” degandim. “Qancha qadimiy bo'lsa, shuncha ko'p pul beriladi”, deb intervyu bergandim-ku. Shuning pulini so'rayapti. Laboratoriyaga olib borsam, “nos tuflaydigan buyum-ku” deb ustimdan kulishdi. 1960 yillarda ishlab chiqarilgan ekan. Tagiga “12 kopeyka” deb o'yib yozilgan ekan, ahamiyat ham bermabmiz. Endi portalni qanday yopaman?
— Opa, meni chaqirib qolishdi, hozir qaytib chiqaman, — dedim-u, go'shakni qo'ydim.
— Alloooo… to'xtang…