Bukilmas iroda surati
…O'qituvchi shogirdlariga irodaning suratini chizib kelishni buyurdi. Kimdir dovulga bardosh berib, qulamayotgan daraxtni, boshqasi to'lqin bilan kurashayotgan kemani, birovi qoyani teshib chiqqan tomirni va o'zgasi esa yana boshqa hayot zarbiga dosh berayotgan manzaralarni qog'ozga tushirdi. Lekin hech kim… uni eslamadi. Holbuki, mana, qariyb yarim asrdirki, taqdir unga yuklagan sinovni ko'tarib, hamma qatori shikoyatsiz yashab kelyapti. Agar uni yaqindan bilganlarida, mavzuni uzoqdan izlab o'tirmagan bo'lishardi.
Ha, Safarali Boqiyev o'zi kutmagan va mutlaqo istamagan holda shunday qiyinchiliklarga duch keldiki, ulardan omon chiqish irodani chinakamiga chig'iriqdan o'tkazdi, faqat matonat bilan hammasiga chidab, bir daqiqa ham umidini so'ndirmay, kurashib yashadi. Uning sa'y-harakatlari ba'zan taqdirdan qasos olishga ham o'xshab ketadi. Bemavrid xazon bo'lgan orzular, yayrab yashayman degan ishtiyoqning barbod bo'lishi, muvaffaqiyatlar, shodliklar o'rniga oylab shifoxonalarda davolanish, ketma-ket jarrohlik amaliyotlari va… oxirida vujudni chirmab olgan tark etmas og'riqlar va nogironlik…
Taqdir uni shu xilda siyladi, ammo hammasiga chidadi, yuragidagi to'lib-to'lishib yashash ishtiyoqini so'ndirmadi. Safga qaytdi, sevgan kasbida muvaffaqiyatli faoliyat olib bordi, hatto hech kimdan kam emasligini amalda isbotlab, uzoq yillar rahbarlik maqomiga ham erishdi. Hamma ham qiziqavermaydigan, e'tibor beravermaydigan bir zamondoshimizning umr daftaridagi ba'zi yozuvlar shundan iborat.
…O'sha kun — 1977 yil 16 dekabr hech esidan chiqmaydi. Darsni shoshilmay tugatdi. Garchi qish kuni, buning ustiga, qor yog'a boshlagan, yo'l ancha yiroq bo'lsa ham sinfxonadan vazmin chiqdi, xuddi nimadir ortida qolib ketayotgandek bo'ldi. Tashqarida esa boshlangan qor tezlashayotgan, sovuq havo issiq makonni esga solardi. Netongki, shu kun Kasbi tumanidagi Denov qishlog'idan Toshqo'rg'onga — ota makonga yetib olish tashvishi qurshab oldi. Taqdir, qismat deganlari shu bo'lsa kerak. Ikki g'ildirakli mototsiklini ehtiyot bo'lib boshqarib, yigirma chaqirimlar yo'lni ortda qoldirdi. Manzili ham nazarga ilinib, oppoq uylar tuman orasida ko'zga tashlana boshladi. Yo'lda qatnov siyrak, onda-sonda cho'ldagi qurilishlarga yuk ortgan og'ir mashinalar guvillab o'tib qoladi, ularning shamolida ninachidekkina mototsikl tebranib ham oladi. Qishloqqa qayrilishga yaqinlashgan paytda orqadan og'ir yuk mashinasining guvillashi eshitildi, hadiksirab, rulni mahkamroq ushladi, iloji boricha yo'l chetiga o'zini oldi. Ammo, afsuski, kutilmagan falokat shu lahzalarda sodir bo'ldi, orqadan qattiq zarb tegdi va yo'l chetiga uchib ketdi. Hali hushi o'ziga kelmay, turmoqchi bo'lgan edi, o'ng oyog'i o'ziga bo'ysunmadi, buning ustiga, yuqori boldiridan bir oq narsa shimni teshib chiqqan, qon siza boshlagan va vujudiga og'riq tarqalayotgan edi. Qonning ko'lmak suvga oqib tushganini ko'rdi-yu, hushini yo'qotdi.
U shu holda bir soatdan ko'p yo'l chetida qolib ketdi. Mashinalar o'tib turar, to'ntarilib yotgan odamga ham, qiyshayib qolgan mototsiklga ham parvo qilishmasdi. Keyin aytishdiki, kimlardir to'xtagan ham, kelib qaragan, lekin biror ko'mak ko'rsatmagan (albatta, keyingi chaqiruv-surishtiruvlardan qochgan…). Faqat qo'shni qishloqlik Qahramon o'taverib to'xtagan, tanib, uyidagilarga xabar bergan. Ahvol ma'lum, muallimni tezda tuman markaziga yetkazganlar. Shifokorlar vaziyat bilan tanishgach, oyoqni kesib tashlashga tutinganlar (boldir suyagi uzilib ketgan, sonni teshib chiqqan edi), ammo elektr bo'lmaganligidan, mulohaza qilib turganlar. Shunda kimdir shoshilmaslik, tezda issiq qon quyishni, agar hushiga kelsa, palataga olishni taklif qilgan. Bu paytda gap qishloqqa tarqalgan, qarindoshlar yig'ilib kelgan edi. Hamma qon bergan. Birozdan keyin bemor hushiga kelib, ingragan ovoz chiqargan…
Shu bilan Safaralining kasalxona yotoqlari bo'ylab uzoq safari boshlangan. Boshida otasi Umrzoq amaki posbon, bir lahza mijja qoqmay, dilbandiga girgitton.
— Otamning matonatiga qoyil qolganman, — dedi Safarali suhbatimiz davomida, — yillar davomida zarra og'rinmay, menga taskin berib, desam ham bo'ladi, xizmat qildilar.
Bemor hushiga kelgach, amaliyotga tayyorlashdi. Bo'lim boshlig'i Ahmad Qurbonov rahbarligida murakkab jarayonni amalga oshirishdi. Hozircha muammo oyoqda, o'ng qo'l ham qimirlamas, ichdan kuchli og'riq bor edi. Muolajalar davom etdi. Karavotda osmonga termilib, uch oydan ko'p yotdi, nihoyat, uyga ketishga javob tegdi. Biroq tuman ahli donishlarining sa'y-harakatlari behuda ketgan, suyaklar bir-biriga tegmagan ekan. Muttasil jon oluvchi og'riq esa aslo tinmasdi. Yana muolajani davom ettirish zarurat edi. Gap nimadaligini sezgan bo'lim boshlig'ining o'zi katta do'xtirlarga olib bordi.
Endi Qashqadaryo viloyat travmatologiya shifoxonasiga yo'l tushdi. O'shanda keyinchalik respublika travmatologiya va ortopediya ilmiy tekshirish institutiga direktor bo'lgan Toshtemir O'ngboyev shu muassasada rahbar edi. Barcha tahlillar qilindi, maslahatlashildi, chamasi, bu gal amaliyot olti soat davom etdi. Beldan pasti butunlay gipsda, qo'l yelkaga osilgan, boshqarilmaydi. Baribir shifokorlarga rahmat, qarab o'tirishgani yo'q, qo'ldan kelganini qilishdi. Ammo “yo'qqa qalam yurmaydi”, deganlaridek, ilm ham ojiz qoladigan paytlar bo'ladi. Qo'lni ham tekshirib ko'rishdi, uni boshqaradigan nerv tomiri yo uzilib ketgan, yo qisilib qolgan, degan xulosaga kelindi. Bunday amaliyotni bajarish esa o'ta murakkab hisoblanardi.
Qarshi shahridagi viloyat kasalxonasida ham olti oy o'tdi. Bemor har galgidek sog'ayib ketishga umid bilan bardam, ota esa kechayu kunduz parvona. Hamma tashvishlarga shifokorlar sherik. Yana bir muammo shunda paydo bo'lgan ediki, uzoq vaqt gipsda saqlangach, o'ng oyoq tizzasi qotib, buklanmaydigan bo'lib qolgandi. Lekin tik turib, yurish imkoni paydo bo'lgan, shuning o'zi ham katta yutuq edi. Axir to'shakka mixlanib qolish ham hech gap emas-da… Otaning ruhi tetik, damodam: “O'g'lim, Yaratgan sevgan qullariga dard berar ekan. Bu ham bir sinov, hammasi o'tib ketadi”, deyishdan charchamaydi. Ota bunday deb turgach, o'g'il ham dardini ichiga yutadi, og'riqlarini unutadi. Uning xiragina jilmayishi ham otaga mador bo'lib qolgan…
Uyga javob tekkach, uch-to'rt oy o'tib, tabobat allomalari qo'l muammosi ustida o'ylay boshlashdi va Moskvaga, o'sha kunlar ta'rifi bilan aytganda “dunyodagi eng kuchli ilm-fan markazi”ga borib davolanish maslahatini qilishdi. Ota, qarindoshlar farzandi uchun hamma narsaga tayyor edi. Yana bir omadli tarafi — ayni kunlarda Toshtemir O'ngboyev doktorlik dissertatsiyasi ustida tadqiqot olib borayotgan, u yoqda tanishlari bor ekan. Barcha tashkiliy ishlarni o'rinlatib, yo'lga tushishdi. Moskvani eshitganlar bor, lekin ko'rganlar topilmadi, tog'a va pochcha hamrohligida samolyotga o'tirib, tavakkaliga azim shaharga yo'l olishdi.
Bu yoqdan qattiq tayinlashgan ekan. Domodedovoda davolovchi vrach Aleksandr Ivanovich Protsenkoning o'zi kutib oldi. Eng katta muammo — “serquyosh O'zbekiston”dan olib borilgan “mayda-chuyda”larni olmayman, deb turib olgani bo'ldi. Hech joyni ko'rmagan, tartiblarini bilmaydigan odamlar uchun shaharda sovg'alar — “olma-tut mayiz” ham daxmaza bo'ldi: qaerga qo'yishadi? Do'xtirning uyiga olib borib, eshigi tagiga tashlab kelishdi. Insof qilsa, olgandir. Til bilmaslik esa ikkinchi daxmaza edi. Taksida ketayotganlarida vrach sigaret chiqarib, nimadir dedi. Tog'a “net” dedi. Mezbon muztar bo'lib qoldi. Holbuki, u chekishga ruxsat so'ragan, bular chekish taklif qilyapti, deb tushungan…
Safarali ham til bilmaslik muammosini o'ksinib takrorlaydi. “Hammayoq o'rischa, bizni maktabda o'qitishmagan deyarli. Keyin ham ishim tushmagan bu tilga, juda-juda qiyin bo'lgan”. Xayriyat, yaxshi odamlar hamma joyda bor, qo'shni karavotdagi bemor (ukrain edi, chamasi) yordamga keldi, so'zlarni hijjalab o'rgata boshladi. Hujjatlar vazirlik orqali rasmiylashtirilib, ixtisoslashgan 7-klinikaga joylashtirishdi va tezda amaliyotga tayyorlashdi. Albatta, muammolar oyoqni bukish va qo'lni ishlatish edi. Mutaxassislar yaxshi biladi, organizmdagi harakat ko'rinmas iplar bilan bosh miyaga tutashgan va shu yerdan boshqariladi. Qo'lga ulangan tola shikastlangani aniqlanib, jarrohlik amaliyotiga kirishiladi. Bu jarayon quloqning orqasi va yelka oralig'ida mikroskop ostida olib boriladi.
— Amaliyot boshlanmasdan oldin qarasam, zal to'la oq xalatli odamlar. Bunaqa jarayon kam uchrar, operatsiya jami talabalar, tadqiqotchilar ko'z oldida olib borilyapti ekan, — deydi S.Boqiyev o'sha tahlikali damlarni eslab.
Bu lahzalar ham insonga berilgan umrning bir parchasi, ularni eslamaslik mumkin emas. Taqdir kishini nima sinoatlarga ro'para qilmaydi?
Elektron mikroskoplar, eng so'nggi tabobat uskunalari yordamida o'tgan amaliyot yetti soat davom etadi. Bemor kuchli narkoz ta'sirida ikki sutka behush yotadi.
— Ko'zimni ochsam, boshimning ustida tabobat hamshirasi turibdi. “Ikki kechayu kunduz mijja qoqmay o'tirdi”, deyishdi hamrohlarim. Shunday parvona bo'ladi, hushimga kelganimga shunday xursand… Mana, insonning bir-biriga mehribonchiligi…
Qo'l shifosi bilan muqobil tizzani bukish amaliyoti ham olib borildi. Unga Yelizarov uskunasi o'rnatilib, muolajalar bilan birga asta-asta bukish mashqi qilinadi, tizzani bukish uchun ko'ndalang o'rnatilgan boltni buraydigan kalit topshirib qo'yishgan. Bir kuni qattiqroq burab yuborgan ekanmi, tuni bilan kuchli og'riq berdi. Shundan keyin foydasizligi aniq bo'lib, uskunani olib tashlashdi.
Moskvada ham muolaja sakkiz oy davom etdi, afsuski, o'zgarish bo'lmadi. O'ng tomonda qo'l qimirlamaydi, tizza bukilmaydi. Bu sinoat qarshisida tabobat ojiz ekan… Hayot esa davom etadi. To'xtab qolish mumkin emas, bu tiriklik aravasidan tushib qolishdek gap. Uzoq davolanishlardan keyin qishloqqa qaytib, xonadonida, qadrdonlari davrasida ancha hordiq oldi. Yosh vujud (endi yigirma yoshdan o'tgandi) o'z imkoniyatlarini ishga solib, tiklanish jarayoni ketardi, go'yo organizm chekiga tushgan sinovlar bilan shafqatsiz kurashardi. Shunda bekor turish azob ustiga azob ekanini tushundi va o'zini yana sevimli kasbida sinab ko'rmoqchi bo'ldi. Albatta, pedagogikaning o'z talablari bor, birinchi navbatda muallim bolalarda iliq taassurot uyg'otishi lozim. Yetti pushti umrguzaronlik qilgan qishloqda esa hamma gapni bilishardi. Shu tufayli tortinchoqlik qilmay, maktab dargohiga qadam qo'ydi. Dastlab kuniga bir soat dars olib ko'rdi. Jonli hayot, bolalar bilan ishlash zavqi og'riqlarni ham, tashvishlarni ham esdan chiqarar edi. Keyin to'la yuklama bilan ishlashga o'tdi. Albatta, jonajon va qadrdon jamoa unga madadkor bo'ldi, sa'y-harakatlarini qo'llab-quvvatlab turdi.
— Safaralida o'zgacha ishtiyoq bor edi, — deb eslaydi o'sha yillari maktab rahbari bo'lgan Bolta Karimov, — avvalo, sohasi — matematika fanini yaxshi bilardi va yaxshi ko'rardi. O'quvchilar bilan muomala qilishda katta hayotni ko'rganligi asqatardi. Shunday ishtiyoq bilan ishladiki, qolganlar unga tenglashishga intilib, bor kuchini ishga solardi. Shu tarzda jamoada jo'shqin va ishchan muhit yuzaga keldi.
Ko'p o'tmay, uni ilmiy bo'lim mudirligiga tavsiya qildilar.
— Safarali domla har jihatdan bu vazifaga arzirdilar. Talabchan, madaniyatli, issiq-sovuqni ko'rgan odam pedagoglarning chinakam maslahatchisiga aylangan edilar, — dedi o'sha yillari o'zbek tili va adabiyoti o'qituvchisi bo'lib ishlagan Xosiyat Uzoqova, — biz chinakam murabbiy bilan ishlayotgandik…
Yillar o'tib borar, har lahza ham sinov, ham zafar bilan kechardi. “Hayotdan haqimni olaman” deb ahd qilgan Safarali Boqiyev hech kimda e'tiroz qoldirmaslikka intilardi. Umrning unga ato etgan imtihonlari evaziga bor qobiliyatini namoyish qilishga urinardi. Shu yillarda uning faoliyatida e'tirozli o'rinlar bo'lmagan. Uch yil davomida o'zini ko'rsata olgan, ishonch qozongan edi. Kasbi tumanidagi 10-o'rta maktab direktori Bolta Karimov tuman xalq ta'limi bo'limi (hozirgi maktab va maktabgacha ta'lim bo'limi)ga ishga ketish oldidan hech ikkilanmay o'rniga Safaralini tavsiya etdi. U yillari maktab rahbariga ta'lim sohasidan tashqari boshqa ko'p tashvishlar yuklangan edi. Jumladan, mashg'ulotlar payti vaqt, asosan, dalada o'tardi. Boshidan qattiq sinovlarni o'tkazganiga qaramay, S.Boqiyev bu vazifani zimmasiga ola bildi. U maktabda matematika fanidan dars berar edi. Direktor bo'lgandan keyin ham o'quvchilarga saboq berishda davom etdi. “Endi men rahbar bo'ldim” deb ayrimlarga o'xshab sinfxonani unutmadi.
— Havo isigandan qor tushguncha bolalar umri dalada kechadigan sharoitda biz har doim Safarali Boqiyevni o'quvchilar bilan birga ko'rardik, — deb xotiralarini baham ko'radi o'sha yillar ilg'or brigadir sifatida dong taratgan Narzulla Rasulov, — rosti, uning matonatiga qoyil qolardik. Yurishi ancha noqulay bo'lsa-da, paxta dalasini tark etmas, paykaldan-paykalga bolalar bilan birga shaxdam yurardi. Biron marta sog'lig'idan shikoyat qilgan emas…
Maktabda o'quv-tarbiya ishlari ham yangi pog'onaga ko'tarildi. O'sha yillar u rahbarlik qilgan bilim maskani tumanda oliy o'quv yurtlariga kirish bo'yicha yetakchilardan biriga aylandi. Tuman, viloyat miqyosidagi ko'plab tadbirlar o'tkazildi. O'z an'analariga ega bo'lgan Kasbi tumanidagi 10-maktabning obro'si yana ham yuksaldi. S.Boqiyev rahbarlik qilgan olti yil esda qoladigan davrlar bo'ldi. Keyingi vaqtlar davomida ham rahbar o'rinbosari, ruhshunos sifatida samarali faoliyat ko'rsatdi, bilim maskani hayotida faol ishtirok etdi.
— Pedagog o'z qismatini o'zi yaratadi. U birinchi navbatda insoniyatning kelajagiga mas'ul ekanini unutmasligi lozim, — dedi o'tgan yillarga xayolan qaytarkan, S.Boqiyev. — To'g'ri, hamma kasblarning o'z o'rni bor, ammo ustozlik — kasblarning otasi! Men shu haqiqatni avval boshdan tushunib yetganman va shunga munosib bo'lishga intildim.
Gap bugungi maktab hayoti haqida ketar ekan, muammolarning boshi o'qituvchiga borib taqalib qolganini afsus bilan ta'kidlaydi tajribali pedagog. “Bugungi o'qituvchilar bolalarni eplay olmay, boshqara olmay qoldi”, deydi u tashvish bilan. Yana bir tashvishli holat — endi ota-onalar o'qituvchi emas, bolasi tarafiga o'tib oldi. Go'yo jigargo'shasi bor bo'lsa, yetarli, uning kim bo'lishi ahamiyatsiz. “Holbuki, bu hol maktabning vazifasiga teskari…”.
O'qituvchining mas'uliyati haqida gap ketar ekan, bir voqeani eslaydi: maktabga tuman xalq ta'limi bo'limi mudiri kelgan va uni (direktorni) so'ragan. Darsda bo'lgan o'qituvchi: “Darsimni tugatay, keyin boraman”, deb javob bergan. Keyingi kun tuman rahbari chaqirib, koyish, ishdan haydash o'rniga: “Menga sizdek rahbar kerak!” degan. “Biz ana shunday muhitda ishladik!” deydi sobiq o'qituvchi bugun faxr bilan.
Yillar Safarali domlaning hayotida turlicha kechgan bo'lsa-da, ularning mazmuni, salmog'i ko'ngilni munavvar qiladi. Goh og'riq, goh quvonch bilan o'tgan damlar tafakkuri odamni donishmandga aylantirar ekan. Bugun u qishloqning obro'li shaxslaridan, matonati, bosib o'tgan hayot yo'li yoshlarga ibrat qilib ko'rsatiladi. Axir atrofimizda kimlar umrguzaronlik qilmaydi? Yaralishidan boshqalarga tashvish bo'lib yurganlar qancha? Yoki turmushning arzimas sinoviga bardosh bera olmay, yo'lini yo'qotganlar, og'irini boshqalarga tashlab qo'yganlar ozmi?
Tiriklikning mazmuni esa Yaratgan ato etgan umrni mazmunli o'tkazish uchun jon-jahdi bilan harakat qilishda ekan. Kimlarningdir shafqatsizligi (axir uni urib yuborgan haydovchi nima qilib qo'yganini oynadan ko'rgan chiqar) tufayli eng bebaho boyligidan ayrilgan Safarali Boqiyev o'sha xazinasini qaytarish uchun qancha sinovlarni yengib o'tdi, xayriyat, kimlargadir tirik tovon bo'lmay, o'z taqdirini o'zi qaytadan yaratdi. Bugun u chinakam irodaning timsoli sifatida jamoatchilik safida ishonch bilan yuribdi. O'z kasbida muvaffaqiyatlarga erishdi, turmush o'rtog'i Hojarxon bilan farzandlar tarbiyalab, jamiyatga qo'shdi. Endi nabiralar ardog'ida munosib umrguzaronlik qilmoqda. Bir insonga ato etilgan baxt shu bo'lsa kerak. U bu kunlarga iztiroblarni yengib, g'alaba bilan yetib keldi. Shu tufayli bu damlar yana ham qadrli…
Hakim SATTORIY,
yozuvchi.