Ikki umr orasi
yoki O'zbekiston xalq yozuvchisi Odil YoQUBOV yodi
Prezidentimizning “Mamlakatimizda madaniyat, san'at va adabiyot sohalarini rivojlantirishga ulkan hissa qo'shgan bir guruh marhum ijodkorlarni mukofotlash to'g'risida”gi Farmoniga ko'ra o'zbek adabiyotining fidoyilaridan biri, elimizning suyukli adibi Odil Yoqubovning betakror ijodi hamda jamoatchilik faoliyatida kechgan o'rni yuksak qadrlanib, ulug' yozuvchi “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofotlandi.
Atoqli yozuvchining “Ulug'bek xazinasi”, “Diyonat”, “Ko'hna dunyo”, “Muqaddas”, “Tengdoshlar”, “Adolat manzili”, “Oqqushlar, oppoq qushlar”, “Billur qandillar” va boshqa ko'plab asarlari nafaqat yurtimizda, balki butun dunyoda ham ma'lumu mashhurdir.
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev tomonidan madaniyat, san'at va adabiyot ahliga, shu jumladan, marhum ijodkorlar xizmatiga yuksak hurmat ko'rsatilayotgani alohida e'tirofga molik.
Shuni ta'kidlash joizki, ulug' ijodkor Odil Yoqubov tomonidan yozilgan betakror asarlar qatorida adib hayotlik paytidagi suhbatlar, u haqidagi xotiralar, yodnomalar ham o'quvchilar uchun ulkan ahamiyatga ega.
Majnuntol tagiga o'tqazing meni,
Men uchun yig'lasin,
men yig'lab bo'ldim…
MIRTEMIR
1.
Odil Yoqubovning vafotini eshitib, ancha paytgacha o'zimga kelolmadim. Rahmatli juda yaxshi, samimiy va mehribon odam edilar…
2004 yilning erta bahorida, xorijiy ellar sari ketishdan oldin taniqli jurnalist Karim Bahriyev (netongki, bugun u ham oramizda yo'q. Alloh rahmat qilsin) bilan bir dona arman konyagini olib, uylariga borgan edik.
Odil aka anvoyi gullarga burkangan hovlilarida shoir va adib Ramz Bobojon bilan suhbatlashib o'tirgan ekanlar.
U kishining o'g'illari Iskandar bilan biz do'st edik. U xalq xo'jaligi instituti (hozirgi Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti)da talabalarga dars berardi.
Odil aka bizni ko'rib: “Ana, Iskandarning do'stlari ham kelishdi”, deb salomimizga alik oldilar-da, suhbatlarini davom ettiraverdilar. U kishi bizni odatdagiday Iskandarning oldiga kelishdi deb o'yladilar, shekilli…
2.
Lekin biz Karimjon bilan to'ppa-to'g'ri ularning oldiga borib, konyakni stol ustiga qo'yganimizdan so'ng, yuzlari yorishib ketib: “E-e, bular bizning ham do'stlarimiz ekan-ku!” deb quvonch bilan kutib olgan edilar.
O'sha kuni biz ancha mahalgacha suhbatlashib o'tirdik.
Iskandar universitetdan hali qaytmagan edi, shekilli, biz uning ham kelishini kutib, o'tirib qolgan edik.
O'shanda Odil aka birinchi marotaba Moskvadagi SSSR Xalq deputatlarining 1-s'yezdi bo'lib o'tgan kunlardagi men bilan bog'liq ba'zi hodisalarni xotirlab, iliq fikr bildirganlarini hikoya qilib bergandilar.
“O'shanda men Sizning otangiz haqida ham u kishiga (Islom Karimovga) gapirib berdim, — degandilar Odil aka. — Qashqadaryoda ishlaganimda men ham otasi haqida ko'p yaxshi gaplar eshitganman. Ismatni Qarshi pedinstitutida partiyaga qabul qilishmay, nohaq qiynashganida, otasi Moskvaga — KPSS Markaziy Komitetiga borib, o'g'lining ishini ijobiy hal qilib kelganini eshitib, Ulug' Vatan urushi ishtirokchisi bo'lgan bunday adolatparvar va kurashchan keksa kommunistga qoyil qolganini aytib: “Nega shunday odamning o'g'li Toshkentda hanuz o'z o'rnini topa olmadi?” deb so'ragan ekanlar Islom aka.
Shu suhbatdan so'ng Odil aka o'zining o'rinbosari, yozuvchi Mamadali Mahmudovga: “Ismatga aytib qo'ying, ko'p kuyunavermasin, yaqinda hamma ishlari yaxshi bo'lib ketadi”, — deb quvonib gapirganlarini Mamadali aka menga aytgan edi.
Lekin mening kutilmaganda hukumat odamlari qatoriga qo'shilib, amaldor bo'lishimga asos va poydevor bo'lgan siyosatchi arbob Islom Karimov bilan betakror yozuvchi Odil Yoqubov o'rtasidagi bu samimiy suhbat tafsilotlarini men o'sha kungi tashrif asnosida ilk marotaba batafsil bilib olgan edim…
3.
…Odil Yoqubov G'afur G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyotida bosh muharrir bo'lib ishlab yurgan kezlarida men O'zbekiston nashriyotida kuryer (nashriyot bilan bosmaxona o'rtasida qo'lyozmalarni tashuvchi yugurdak) bo'lib xizmat qilardim.
Ishdan bo'sh vaqt yo tushlik paytlarida Navoiy ko'chasining 30-binosida joylashgan nashriyotlar uyining to'rtinchi qavatida biz yosh ishchi va xizmatchilar Odil Yoqubov, Erkin Vohidov, Ibrohim G'afurov, Mashrab Boboyev va Nizom Komilovlarning o'zaro shaxmat o'yini musobaqalarini ajib bir havas va hayrat bilan ko'p bor kuzatganmiz.
Keyin yillar o'tib, Odil aka Asqad Muxtorning o'rniga “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasi bosh muharriri bo'lgan kezlarda u kishi bilan bevosita uchrashib, suhbatlashish baxtiga muyassar bo'ldik.
Unga qadar biz Odil akaga yaqinlashish yo suhbatlashishga jur'at etolmasdik. U kishi biz yoshlar uchun yetib bo'lmas orzu, ilohiy va qo'l yetmas bir yozuvchi edi…
4.
Balog'at yillarida, talabalikning oltin damlarida sevgiga zor xayollarimizni ostin-ustun qilib yuborgan “Muqaddas”, “Tilla uzuk”, “Billur qandillar” kabi dilbar asarlarni o'qib, muhabbatning bepoyon kengliklarida shavq va zavq bilan parvoz etarkanmiz, ishq va vafo mavzusini hali hech kim o'zbek adabiyotida Abdulla Qodiriydan keyin Odil Yoqubovchalik teran va pokiza, latif bir holda ta'rif va tavsif etib bera olmagan deb qat'iy ishonardik.
Mana, necha o'n yillarki, bizning qalbimizda Odil Yoqubovning durdona asarlari bois mehmon bo'lgan bu ishonch va bu latif tuyg'u hanuz o'lgan emas…
5.
1984 yil Rossiyaning Rostov-Don shahrida harbiy xizmatni o'tab bo'lganimdan so'ng, yo'l-yo'lakay Mixail Sholoxovning yurti — Veshenskaya stanitsasida mehmon bo'lib, O'zbekistonga qaytdim.
Safar xotiralari asosida buyuk yozuvchi bilan Stalin munosabatlari xususida “Siyosatchi Stalin va san'atkor Sholoxov” nomli bir narsani qoralab, “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasiga bordim.
Odil aka o'shanda gazeta bosh muharriri edi. Yozganlarimni o'sha zahotiyoq o'qib ko'rib: “Bu maqolaning manbai bormi sizda?” deb so'radi.
Rostov shahridan sotib olgan Konstantin Primaning “Stalin va Sholoxov” degan suratlarga to'la hujjatli kitobini qo'llariga tutqazdim.
Ertasi kuniyoq Odil aka safar xotiralarimni “Sholoxov Vatanida” sarlavhasi ostida gazetada e'lon qildilar…
Keyin ma'lum bo'lishicha, “O'zlit” degan idoraning rahbari Erkin Komilov degan kishi Odil aka bilan Stalin masalasida ancha tortishib, Konstantin Primaning kitobidagi hujjatlarni ko'rganidan keyingina maqolani e'lon qilishga izn bergan ekan. Ha, u paytlar senzura degan tashkilot bor edi va uning ruxsatisiz gazeta-jurnallar chop etilmas edi.
Bu haqda Odil aka o'sha Karimjon bilan uylariga borganimizda: “Bir gap kep qoldi-da, Ismatboy”, deb hikoya qilib bergan edi…
6.
Talabalik yillarimizda Toshkentda biz bilan birga o'qiydigan oltiariqlik Alisher Ibodinov degan yigitning “Dengizchi” nomli ilk hikoyasi Odil akaning “oq yo'l”i bilan “Guliston” jurnalida e'lon qilinganida biz Alisherga juda havas qilgan edik.
Keyinchalik bu baxt navoiylik G'affor Hotamov, jizzaxlik Abulqosim Mamarasulovlargagina nasib etdi, xolos.
Odil aka bu yosh ijodkorlarni imkon qadar avaylab-asradi, hayotda ham, ijodda ham qo'llab-quvvatlab keldi.
Bugun ularning uchalovi ham yurtimizning taniqli va salohiyatli yozuvchilari bo'lib yetishdilar.
Lekin bizga Odil akadan oq yo'l olish sharafi nasib etmadi.
7.
Odil aka bilan, asosan, Moskvada o'qigan paytlarimda xiyla yaqinlashib, qadrdon bo'lib qolgan edik.
O'zbek yozuvchilari Moskvaning so'lim va bahavo Peredelkino, Maleevka, Barvixa kabi sobiq ittifoq Yozuvchilar uyushmasiga qarashli dam olish maskanlarida hordiq chiqarishni yoqtirishardi.
Jumladan, Odil aka ham.
Sobit Madaliyev o'sha paytlarda SSSR Yozuvchilar uyushmasida o'zbek yozuvchilarining vakili sifatida xizmat qilardi.
Ular Odil aka bilan mening Shvernik ko'chasida joylashgan yotoqxonamga tez-tez mehmon bo'lib kelib turishardi.
8.
Oradan yillar o'tib, Moskva davlat universitetining jurnalistika fakultetini tugatib, Toshkentga qaytdim.
Shahrisabz va Qarshidagi mulozim bo'lish yo'lidagi urinishlarimdan so'ng yana Toshkentga — jurnalistikaga qaytarkanman, bu yerda yana Odil akaning mehri va qo'llovidan bahramand bo'lgan edim.
1989 yilning may oyida Moskvada o'tgan SSSR Xalq deputatlarining 1-s'yezdiga ham shaxsan Odil Yoqubovning tavsiyasi va “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasining yo'llanmasi bilan safarbar etilgan edim.
9.
O'zbekistondagi “Hayot va iqtisod” jurnalida bosh muharrir bo'lib yurgan masrur va shukuhli kunlarimda ham Odil akaning siylovidan ko'p bor bahramand bo'lganman.
Men o'sha vaqtlar hukumatga ancha yaqin bo'lsam-da, Abdulla Oripov bilan munosabatlarimiz o'shanda biroz sovib qolgan paytlar edi.
1992 yilning Navro'z kunlarida Abdulla akaning 50 yillik yubileyi Alisher Navoiy nomli opera va balet teatrida nishonlangan edi.
Kechani Odil Yoqubov boshqarib borgandi.
O'shanda meni nima jin urdi-yu, Abdulla aka bilan munosabatim yaxshi bo'lmasa-da, uni tabriklashga jazm qildim.
So'zga chiqishi mumkin bo'lgan va yubileyga uzoq-yaqindan kelgan mehmonlar ro'yxatini Abdulla akaning nazaridan allaqachon o'tkazib olishgan edi.
Mening bu ro'yxatlarda, tabiiyki, nomim yo'q edi.
Lekin men o'shimcha negadir “so'zlashim va she'r o'qishim” shart degan xulosaga kelib, Odil akaga ikki enlik xat yozib jo'natdim.
Bilmadim, bir paytlar Moskvada infarkt bo'lganida qirq kun holidan xabar olib turgan shoir yubileyi mening tabrigimsiz o'tishi alam qildimi, har qalay, o'shanda “men ham gapirishim shart” degan o'jar bir xulosaga kelgan edim…
Vo ajab, xatni olgan zahoti Odil aka: “Endigi so'z navbati Abdullajonning shogirdi, taniqli jurnalist Ismat Xushevga” deb e'lon qilib yubordilar. Holbuki, hali so'z navbatini kutib turgan taniqli va alloma yozuvchilar talaygina edi.
Ajabmaski, Odil aka ham o'shanda Moskvadagi ayni voqeani eslab, menga so'z berib yuborgan bo'lishlari ham mumkin. Chunki o'sha shoir infarkt bo'lgan jarayon — Moskvadagi Yozuvchilar s'yezdida u kishi ham ishtirok etgan edilar…
Zal bir lahza sukutga cho'mdi. Abdulla aka kutilmaganda tipirchilab qoldi.
Odil aka esa hech narsa bo'lmagandek, menga tabassum bilan boqib: “Bemalol, gapiravering”, deb dalda berdilar.
Men Abdulla akaning betakror iste'dod sohibi ekanini aytib, bir paytlar o'zim yaxshi ko'rgan qizga bag'ishlab yozgan g'azallarini o'qib berdim…
Mening “qovun tushirmay”, tuppa-tuzuk gapirganimni ko'rgan shoir “xayriyat” deb, yengil tin oladi.
Lekin, baribir, ertasi kuni kechki mahal O'zbekiston televideniesidan e'lon qilingan yubiley kechasidagi mening chiqishim Abdulla akaning talabi bilan kesib tashlangan edi…
10.
O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining raisi vazifasidan Odil akaning nohaq olinishidek noxush voqea ham hanuz xotiramda saqlanib qolgan.
Biolog olim Jahongir Hamidov o'sha vaqtda O'zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining mafkura bo'yicha kotibi edi.
U kishi bir kuni Odil akaning Darxondagi “dom”iga borib, mehmon bo'ladi. Aytishlaricha, to'rt soat davom etgan “muzokara”dan so'ng Odil aka “o'z xohishiga ko'ra” ishdan bo'shash haqida ariza yozib beradi…
Biz to'rt soat davomida Odil akaning o'g'illari Iskandar ikkimiz Darxondagi pivoxonada Markazqo'm kotibi bilan ulug' yozuvchining muloqoti nima bilan tugarkan deb yurak yutib kutgan edik…
Men o'shanda Devonga borib, xuddi o'z otamni nohaq ishdan olishganidek kuyinib, endigina Prezidentning kadrlar bo'yicha Davlat maslahatchisi etib tayinlangan Mavlon Umrzoqovdan: “Nega bunaqa bo'ldi, axir”, deb ko'p so'radim.
Shunda Mavlon aka: “Shunaqa bo'lishi kerak, Ismatjon, men bu yerda hech narsa qilolmayman”, deb javob bergan edilar…
11.
Biz mustaqillik yillarida “O'zbekiston Qahramoni” bo'lgan Said Ahmad, Ozod Sharafiddinov, To'lepbergen Qaipbergenov, Ibroyim Yusupov, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov kabi shoir va yozuvchilarni yaxshi bilamiz.
Lekin Odil aka ham o'z ijodi bilan, ham halol va pokiza hayoti bilan, nazarimda, baland edi.
O'zbek adabiyotida Abdulla Qodiriydan keyin peshonamizga bitgan yorqin yulduz Odil Yoqubov edi.
Lekin negadir u kishiga “Qahramon” bo'lish nasib etmadi…
Holbuki, u kishi bunday narsalarga xohish ham bildirgan emas. Parvo ham qilmagan.
12.
Bugun tuni bilan o'tirib, Odil akani eslab, shu xotiralarni yozar ekanman, hayotda menga shuncha yaxshilik qilgan, suyab, qo'llab-quvvatlagan insonga bir piyola choy quyib berolmaganimdan, ko'nglini ololmaganimdan o'kinch tuydim, pushaymon qildim.
Men xorijiy yurtlarga ketarkanman, biroz o'tib, alamlarni unutib qaytib kelaman, hali yana amaldor bo'lib, Odil akaga yaxshilik qilishga ulguraman deb o'ylagan edim.
Chunki keyingi yillarda Odil akaning hukumatdagi ba'zi amaldorlardan bir qadar ko'ngli qolganini bilardim…
Hatto u kishining sakson yillik oshida ham mulozimlardan hech kim kelmaganini eshitib, juda qayg'urgandim…
13.
…Men Odil akaning “Diyonat”ini o'qib, professor Normurod Shomurodov obrazida hayotda ko'p nohaqliklarni boshidan kechirgan o'z otamni ko'rgan va oxir-oqibat Odil akani ham xuddi otamdek yaxshi ko'rib qolgan edim.
Bir kun kelib, Ikkinchi jahon urushi va o'qituvchilik kasbi sochlarini juda erta oqartirgan jafokash otam vafot etdilar.
Dunyo ko'zlarimga tor bo'ldi! Tog'lar qulab tushdi yelkamga! Bu nomard hayotning shunaqa beshafqat sinovlari ham bor ekan!
Odil akaning “Diyonat”idagi professor Shomurodov vafot etganida ham uning jiyani Otaqo'zi bilan bab-barobar kuygan va qayg'urgan edim…
Holbuki, bu voqealar kitob, badiiy asar ekanini bilsam-da, otamni qo'msab, sog'inib, ich-ichimdan qattiq iztirob chekkan va o'kingan edim…
14.
Bugun yaralarim yana yangilandi.
Bugun endi Odil akadan ham ayrildim.
Endi bu yorug' dunyoda ishonganim ham, ilinjim ham qolmadi hisob…
Shunda beixtiyor shoir do'stim Sirojiddin Sayyidning quyidagi she'rlari yodimga tushdi:
Umr — bizga berilgan sarhad,
Chegarachi — o'lim qo'ymaydi.
Umr to'xtar. Vaqt — beshafqat,
Umr to'xtar. Vaqt o'lmaydi.
Tiriklikning kirmay so'ziga,
Chegaraga eltar qadamlar.
Ketmoqdamiz yerning yuzidan,
Yashamoqqa shoshing, odamlar!
Hayot, sen ham anglab yetasan,
Hech ish kelmas u payt qo'lingdan.
Sen bizlarni tashlab ketasan,
Poyoni yo'q, mangu yo'lingdan.
Umrin yashar bardosh va sabot,
Tark etaman qismatlarimni.
Sen bir kuni ko'rmaysan, hayot,
Sirojiddin, Ismatlaringni…
Lekin bugun tongda nogahon nafaqat Odil aka, balki shoir do'stim yozganidek, umr ham o'tib ketganini anglab yetdim…
15.
Joyingiz jannatdan bo'lsin, Odil aka!
Amalidan olinganiga achchiq qilib, irodasizligi bois xorijiy ellar sari yuzlangan va oxir-oqibat sizdek diyonatli, buyuk bir insonni hatto so'nggi manzil tomon kuzatishga ham yaramagan shogirdingizni kechiring…
Ismat XUShEV,
“Dunyo o'zbeklari” internet nashri
bosh muharriri.
Toronto shahri, Kanada.
2009 yil 23 dekabr.