Vatan urushi qahramonlari: ibrat maktabi va qahramonlik solnomasi

Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Ikkinchi jahon urushida qozonilgan G'alabaning 80 yilligi munosabati bilan O'zbekiston xalqiga yo'llagan tabrigida shunday degan edi: “Bashariyat tarixidagi eng dahshatli qirg'in bo'lgan Ikkinchi jahon urushi dunyo xalqlari, jumladan, el-yurtimiz boshiga solgan og'ir musibatlar, mislsiz kulfat va yo'qotishlar hech qachon unutilmaydi.

Bu — zamon va makon chegarasini bilmaydigan chinakam mardlik va qahramonlik solnomasidir.

Bunday muazzam, shonli zafarga munosib hissa qo'shgan matonatli xalqimiz bilan har qancha faxrlansak, arziydi.

Keyingi yillarda jonkuyar olim va mutaxassislarimizning ilmiy izlanishlari tufayli Ikkinchi jahon urushi tarixining yangi sahifalari bilan tanishmoqdamiz”.

Davlatimiz rahbarining ana shu konseptual g'oyalari podpolkovnik, dotsent Sherzod Alimovning “Ikkinchi jahon urushida harbiylar va xalq jasorati, matonati hamda hozirgi zamon” nomli yangi risolasida ilk bor monografik tadqiqot sifatida umumlashtirildi (“Voris” nashriyoti, 2026 yil).

Kitobda qayd etilganidek, Prezidentimiz rahnamoligida urush yillaridagi harbiy-tarixiy haqiqatni adolatli tiklash maqsadida maxsus operativ-qidiruv guruhlari tuzilib, noyob manbalar o'rganildi. Natijada ko'plab chigalliklarga tarixiy adolat mezoni asosida aniqlik kiritilib, asl raqamlar yuzaga chiqarildi. BMT va ShHT talablariga mos keladigan, xalqaro miqyosda e'tirof etiluvchi umumiy harbiy tariximizni yaratish borasida, ayniqsa, 2016 yilning kuzidan boshlab tom ma'noda yangi davr boshlandi. Bu yo'nalishda 2017–2018 yillarda Yurtboshimizning bir qator maxsus qaror va farmoyishlari qabul qilindi.

Arxiv hujjatlari o'rganilganda, fashizmga qarshi urushga o'sha davrda 6 million 800 ming kishidan iborat bo'lgan respublikamiz aholisining 1 million 950 ming nafari safarbar etilgani ma'lum. Demak, har uch nafar o'zbekistonlikdan bittasi qo'liga qurol olib, urushga safarbar etilgan. Bu bilan qariyb 70 yil davomida e'tibordan chetda qolib kelgan 451 ming nafar yurtdoshimizning nomi va taqdiri qayta tiklandi.

Shuningdek, ilgari urushda 396 ming o'zbekistonlik halok bo'lgan, deb hisoblanardi. So'nggi tadqiqotlar esa bu raqam aslida 538 mingdan ziyod ekanini, bundan tashqari, 158 mingdan ortiq vatandoshimiz bedarak ketgani ma'lum bo'ldi. Bugun ana shu tarixiy haqiqat tiklanib, xalqimizning qahramonligi munosib baholanmoqda. Zotan, ajdodlarimizning bugungi tinch kunlar uchun bergan qurbonliklarini e'tirof etish va kelajak avlodga ibrat qilib qoldirish biz uchun ham farz, ham qarzdir.

Urush maydonlarida mardonavor jang qilgan o'zbekistonlik askar va ofitserlarning 214 mingga yaqini jangovar orden va medallar bilan mukofotlangani, 301 nafari Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga, 70 nafardan ziyodi uchala darajadagi “Shon-sharaf” (“Slava”) ordeniga sazovor bo'lgani ularning beqiyos jasoratidan dalolat beradi.

Shu bilan birga, O'zbekiston frontning mustahkam ta'minot bazasiga aylandi. Yurtimizdan jang maydonlariga ulkan miqdorda harbiy texnika, qurol-yarog', dori-darmon, kiyim-kechak va oziq-ovqat yetkazib berildi. Vatan ichkarisiga urush hududlaridan 170 dan ortiq zavod va fabrika ko'chirib keltirildi va qisqa muddatda 280 ta yangi korxona bunyod etildi. Xalqimiz g'oyat og'ir sharoitga qaramay, evakuatsiya qilingan 1 million 500 mingga yaqin insonni, jumladan, 250 ming nafar yetim bolani bag'riga olib, yuksak gumanizm namunasini ko'rsatdi.

Kitob muallifi urush davridagi jipslik va matonatni bugungi kundagi tinchlikni asrash g'oyasi bilan ham uzviy bog'laydi. Davlatimiz rahbari ta'kidlaganidek: “Hozirgi murakkab va tahlikali zamonda yoshlarimizni barkamol insonlar etib tarbiyalash, diyorimizdagi tinchlik va barqarorlikni, millatlar va dinlararo ahillik va totuvlikni asrash yo'lida qahramon ota-bobolarimizning Ikkinchi jahon urushi yillarida ko'rsatgan sabot va matonati biz uchun hamisha ibrat maktabi, kuch va ilhom manbai bo'lib xizmat qiladi”.

Bugungi kunda Yangi O'zbekistonning dunyo sahnasida global xavfsizlik va tinchlik tashabbuskori sifatida e'tirof etilishi ham ana shunday tarixiy matonat va bag'rikenglik an'analarining mantiqiy davomidir. Masalan, joriy yilning yanvar oyida Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning AQSh Prezidenti tashabbusi bilan tashkil etilgan Tinchlik kengashi tadbirlarida ishtirok etishi va Falastindagi ziddiyatni tinch yo'l bilan hal etish, beayb aholi xavfsizligini ta'minlash bo'yicha ilgari surgan takliflari xalqaro hamjamiyat tomonidan yuqori baholandi. Bu jarayonlar O'zbekistonning nafaqat o'z o'tmishiga, balki bugungi umumbashariy barqarorlikka ham mas'uliyat bilan yondashayotganini ko'rsatadi.

Sherzod Alimovning ushbu tadqiqoti to'rtta muhim bobdan iborat bo'lib, unda quyidagi masalalar tizimli tahlil qilingan:

Birinchi bobda urushning boshlanishi, O'zbekiston iqtisodiyotining harbiy izga ko'chirilishi hamda ijtimoiy-iqtisodiy, harbiy-texnik resurslarning front ehtiyojlariga safarbar etilishi;

Ikkinchi bobda o'zbek o'g'lonlarining Vatan himoyasi yo'lidagi jasorati va matonati, shuningdek, urush yillarida chop etilgan milliy harbiy matbuotning jangchilar ruhiyatini ko'tarishdagi o'rni;

Uchinchi bobda jang maydonlarida va front ortida fidokorlik ko'rsatgan vatandoshlarimizning ibratli faoliyati;

To'rtinchi bobda esa urushning tarixiy saboqlari, ajdodlar jasorati asosida yosh avlodni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalashning zamonaviy mexanizmlari yangicha konseptual nuqtai nazardan yoritilgan.

Ikkinchi jahon urushi ishtirokchilari va front orti faxriylarining xotiralarini to'plab, keng jamoatchilikka, ayniqsa, yoshlarga taqdim etish — ularni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda eng muhim omil. Shu boisdan ham bugun bu mavzu nafaqat oliy ta'lim muassasalarida, balki keng jamoatchilik platformalarida ham chuqur o'rganilmoqda.

Prezidentimiz joriy yilda G'alaba bog'ida o'tkazilgan Xotira va qadrlash kuni tadbirida haqli ravishda shunday ta'kidladi: “Bir yil oldin mana shu hududda “Millat fidoyilari” majmuasini barpo etganimiz, albatta, bejiz emas. U Vatan himoyasi har bir avlodning muqaddas ishi ekani, vatanparvarlik an'analari davomiyligini eslatib turadi”.

Davlatimiz rahbari urush yillarida yuksak matonat ko'rsatgan ajdodlarimizning oilalarini qo'llab-quvvatlash va avlodlar vorisiyligini ta'minlash zarurligini ham alohida qayd etdi.

Alohida ta'kidlash joizki, o'zbek xalqining Ikkinchi jahon urushida fashizm ustidan qozonilgan g'alabaga qo'shgan hissasi tariximizning chinakam mardlik va qahramonlik solnomasi bo'lib, Sherzod Alimovning yangi risolasi ana shu tarixni o'rganishda muhim ilmiy-amaliy manba bo'lib xizmat qiladi.

Muzaffar TOJIBOYEV,

IIV Akademiyasi kafedra boshlig'i,

tarix fanlari doktori, professor,

podpolkovnik.