Daryoga botayotgan quyoş
Qoraqalpoğiston xalq şoiri Guliston Matyoqubovaning “Daryoga botayotgan quyoş” dostonini öqib…
Unutilgan sohillar
Juda şiddatli zamonda yaşayapmiz. Vaqt qisqarib ketganga öxşaydi, kunlarimiz juda tez ötmoqda. Texnologiya rivojlandi, çegaralar yöqoldi, axborot soniyalar içida butun dunyoni aylanib çiqmoqda. Biz esa faqat oldinga — moddiy farovonlik va virtual muvaffaqiyatlar sari yugurmoqdamiz. Bu yelib-yugurişlar içida ming yillik ildizlarimizdan sezilib-sezilmay uzilib boryapmiz. Eng yomoni, bu uziliş va yemirilişlarni tabiiy jarayon sifatida qabul qilyapmiz. Loqaydlik hamda eʼtiborsizlik kundalik hayotimiz meʼyoriga aylanib bormoqda.
Ana şunday ruhiy va ijtimoiy qurğoqçilik pallasida yuzimizga tutilgan har bir oyna bizni biroz bölsa-da sergaklantiradi. Ammo, afsuski, bağirlardagi toş butkul erimaydi. Qoraqalpoğiston xalq şoiri Guliston Matyoqubovaning “Daryoga botayotgan quyoş” dostoni qariyb yigirma yil oldin bugungi zamon kişisining yuragiga, vijdoniga va milliy xotirasiga qaratilgan isyon ölaroq yozilgan asardir. Doston bizni tarixning soqov toşlari tili bilan gapirişga, Amudaryoning qurib borayotgan tölqinlari qatidagi ruhiy inqirozimizga qayta nazar taşlaşga undaydi.
Doston boşdan-oxir lirik qahramonning döstiga murojaati va ötmişdan kelayotgan nidolar ustiga qurilgan. Unda şonli ötmiş suratlari bilan maqtanişni yaxşi köradigan biz — bugungi zamon odamining eng oğriqli va yaşirin maʼnaviy haqiqatlari oçib beriladi. Bu virtual dunyo girdobida özlik suratini yöqotib borayotgan insonning asl siyratiga solingan şafqatsiz nigohdir.
Dostonda tez-tez tilga olingan, sahro va şör tuproqlarning eng issiq taftiga ham doş bera oladigan töranğil daraxti ramzi öquvçini sergaklantiradi:
Amudaryo sukut saqlaydi,
Tars yorilar suvsiz, böş sohil.
Suvlar ketgan, qiyo boqmaydi,
Boşin egib qolar töranğil…
Töranğil — turk budunining, mahalliy xalqning asrlar böyi yaşab kelgan sabr va matonati timsoli. Agar daryo qurib, töranğillar boşi egilsa, hayotga çidamlilik va matonat ildizlarimiz ham kesiladi.
Jayhun qirğoğidagi zamonaviy inson
Amudaryo (Jayhun) sohilida turib, suvning loyqa tölqinlari va qaqrab borayotgan qirğoqlariga emas, qölidagi telefon ekraniga tikilib ötirgan bugungi zamon odami… Biz tabiatdan ham, tarixdan ham, özligimizdan ham mana şu mitti ekran masofasiça uzoqlaşib boryapmiz. Bugun Amudaryo sohilida turib ham Jayhunga emas, virtual dunyo girdobida özlik suratini yöqotib borayotgan avlodga aylanmoqdamiz.
“Daryoga botayotgan quyoş” dostoni xuddi mana şu uziliş sodir bölişidan sal avvalroq — 1997 yilda Toşkent va Nukus oraliğida, Amuning sönggi hayqiriqlari ostida yozilgan. Asar ilk sahifalaridanoq bizga suv va inson taqdirining birligini körsatadi:
Men mudom öylardim,
Daryolar yiğilgan bağrimga mening,
Daryolar boşlanar mening qalbimdan…
Daryo şunçaki oqar suv emas. Muallif uçun u insonning içki keçinmalari, taqdiri va hatto köz yoşlaridir:
Közlarimning yoşi ekan bu daryo,
Hayotimning boşi ekan bu daryo!
Ötayotgan umr yöli ekan u,
Taqdirning körinmas qöli ekan u!
Bugun biz Jayhun qirğoqlariga borganda nimani köramiz? Köpçiligimiz suvning kamayişini şunçaki ekologik muammoning bir qismi yoki qişloq xöjaligi uçun kerakli suğoriş manbai deb bilamiz, xolos. Uning bağrida neça ming yillik tariximiz, Kulteginlarning qoni, Beruniylarning tafakkuri oqqanini anglamaydigan darajada içki sezgimizni yöqotdik:
Daryo — bu umrimiz,
Daryo — bu taqdir!
Daryo — bu ötmişning çarxpalagidir.
Biz esa çarxpalakni töxtatib qöyib, virtual dunyo tölqinlarida suzib yuribmiz. Balki bu qalbimizdagi daryolar qurib borayotganidan dalolatdir…
Ekologik fojianing maʼnaviy ildizlari
Bugungi global ekologik inqiroz, iqlim özgarişi yoki Amudaryo suv hajmining kamayib borayotgani haqida köpçiligimiz faqat raqamlar, statistika va quruq hisobotlarni bilamiz. Jamiyat suvsizlikni faqat moddiy xavf deb tuşunadi. Dostonda esa daryoning taqdiri millat xarakteri, uning maʼnaviy quvvati bilan bir butun holda körsatiladi. Şoira daryo oqimi orqali bugungi ijtimoiy hayotimizning oğriqli nuqtalariga badiiy taşxis qöyadi:
Oqadi, oqadi, oqadi daryo,
Mening közlarimga töladi maʼno.
Maʼnoki, umrimiz daryosi bölib…
Oqadi oqibat,
Oqadi vafo…
Muallif Jayhun qirğoqlarining qaqşab qolayotganini tabiatning şunçaki injiqligi sifatida emas, qalbimizdagi oqibat va vafo kabi buyuk tuyğularning qurib bitayotgani ölaroq ifodalaydi.
Biz ekologiya deganda faqat daraxt ekiş yoki kanallarni betonlaşni tuşunyapmiz. Vaholanki, eng katta qurğoqçilik insonlar örtasidagi munosabatlarda sodir böldi:
Daryoday musaffo,
Daryoday notinç,
Bezovta tölqinday öyimiz bordir…
U siğmay köngilning kanorlariga,
Hasrat, ğussalarga yetmay bardoşi
Faryod qilar hayot ozorlaridan…
Bugun bizda daryoga qarab yiğlaydigan qalb qoldimikan özi? Amudaryoning böyida turib, uning tirik ruhini his qiliş örniga, uni sönggi tomçisigaça içib, pul tuğib beradigan ekin maydoni, boylik manbai sifatida köradigan isteʼmolçi olomonga aylandik. Suv kamaygani sari odamlarda mehr kamaydi, bağrikenglik quridi.
Tarix — maqtaniş vositasi emas
Ajdodlarimizning uluğligi, Temuriylar tarixi, qadimgi xoqonlarning şon-şarafi haqida sahnalarda, ekranlarda va davralarda tölib-toşib gapiramiz. Tarix ötmişimizning gözal, ammo muzeydagi eksponatiga aylanib qolganday. Biroq “Daryoga botayotgan quyoş” dostonining markazini taşkil etgan qadimgi Turk xoqonlarining ovozi bizni ana şu şirin uyqudan uyğotiş uçun yuzimizga sovuq suv sepadi.
Şoira dostonning “Bitiktoş nidosi” bölimida ruhan Örxun-Enasoy obidalari zaminiga qaytadi. Toşlardagi bitiklar tirik, ammo yarador bölgan vijdonning ovozlaridir:
Laşkarlar saflanar, ğanim titraydi,
Toşlar yonayotgan ötga öxşaydi…
Oltinday uylar, nayza böyli qor,
Yov misli ajdaho, askar serviqor.
Oq otini minar botir Kultegin,
Jilovin tutdirar bedov Bayriqul.
Muallif Kulteginning jangovar mahoratini çizar ekan, bu ohangdorlik zamiriga juda katta daʼvatlar yuklanganini köramiz:
Ey turkyurtlar, beklarim-ey,
birlaşinglar,
Hiylalarga çora toping, tillaşinglar!
Yölliq tegin nidosida esa millat beklarining (yaʼni bugungi ziyolilar va rahbarlarning) öz tili va milliy qadriyatidan uzoqlaşişi şafqatsiz tahlil qilinadi:
Ey, turk budun, jonu tanim,
U tarafga ketmagin,
Unda ketsang halokatdir,
Erkni hatlab ötmagin.
Şoir qadimgi Tabğaç (Xitoy) hiylalari ramzi orqali bugungi dunyoni qamrab olgan, millatlarni içidan yemirayotgan global “ommaviy madaniyat” va siyosiy öyinlarni nazarda tutmoqda. Bugun bizni qurol bilan emas, axborot hukmronligi, yot madaniyatlar va sunʼiy qadriyatlar bilan zabt etişdi. Beklar, yaʼni bugungi siyosiy va maʼnaviy elita esa birlaşiş, millatning ertasini öylaş örniga, öz manfaatlari köçasida adaşib yurişibdi.
Eng dahşatli taşxis baribir Kultegin nidosida qöyiladi. Şoir qadimgi matnning ruhini bugungi til va özlik inqiroziga mahorat bilan boğlaydi:
Ey turk budun,
Beklaringdan insof ketdi,
Omi xalqing hiylalari boşga yetdi…
Ey turk budun!
Xatolaring jondan ötdi.
Tariqmiding,
Bu tarixga kelganing şu,
Sahrolarda tariq kabi
Potrab ketding…
Xoqonlar bizdan maqtov kutmayapti, ular bizdan insof sörayapti. Bugun biz omi xalqqa aylanib boryapmiz — kitob öqimaydigan, fikrlamaydigan, faqat tayyor kontentni isteʼmol qiladigan tödaga. Açinarlisi, özlikning boş mezoni bölgan ona tilimiz jamiyatda ikkinçi darajali maqomga tuşib qolyapti. Köçalarimizdagi ajnabiy peşlavhalar, farzandlarini öz tilidan uyalişga örgatayotgan “zamonaviy” ota-onalar… Buyuk tarix vorislari emas, sahrolarga soçilib, öz qimmatini yöqotgan tariqdek yaşayotganlar…
Yölliq tegin dostonning keyingi sahifalarida yana bong uradi:
Jangga kirsang mard bölib kir,
Janggohlar zor qaqşasin.
Duşmaningga hamlalaring
Arslonga öxşasin…
Xalqim, aslo yölatmagin
Öyingga sotqinlikni,
Xoqon otingni tiklagin,
Tiklagin butunlikni!
Sotqinlik — bu faqatgina Vatanga xiyonat emas. Bugun öz tilini, madaniyatini, özligini yot unsurlarga almaştirayotgan, milliy qadriyatlarini arzon maşhurlik uçun oyoqosti qilayotgan qiyofamizdir. Agar bugun uyğonmasak, ertaga bizni heç qanday şonli ötmiş qutqarib qololmaydi:
Ey, turk budun, elingni tuz,
Hur-farovon bölarsan.
Ey turk budun, tilingni tuz,
Dorilomon bölarsan!
Rumiy va Kubroni izlab…
Bugungi zamon kişisi juda ğalati fojiani boşdan keçirmoqda. U dunyo tarixidagi eng töq, eng şinam va axborotga eng boy davrda yaşaydi. Lekin negadir tarixda heç qaçon bugungidek ruhiy tuşkunlik, sunʼiylik, hayotdan maʼno topmaslik va yolğizlik epidemiyasi bölmagan. Odamlar ijtimoiy tarmoqlardagi soxta tabassumlar, yaltiroq suratlar va virtual baholar ortiga özlarining kemtik qalblarini yaşirişga urinmoqda. Nafs va namoyişkorlik kundalik hayotimizning asosiy mezoniga aylandi.
Qalbimizdagi böşliqni pul, yangi telefonlar, qimmatbaho maşinalar bilan töldirmoqçi bölyapmiz, ammo taşnalik qonmayapti. “Daryoga botayotgan quyoş”da bu ruhiy taşnalikning asl çorasi asrlar qaʼridan — sufiy allomalarimiz tilidan aytilgan Işq va Iymon konsepsiyasi orqali körsatib beriladi.
Dostonda şayx Najmiddin Kubro tilidan şunday nido yangraydi:
Nafsning hisobida sarhisob kördim,
Oxirat yölida kördim odilni.
Borliqning asl mazmunini anglaşga bölgan tasavvufiy fikrlar, nafsni yengiş va odamiylik yölidagi haqiqatlar bir-bir aytiladi. Muallif Kubroning oxirat va ölim, ğayb va şuhud olamlari haqidagi qaraşlarini ham uning tilidan bayon etadi:
Ğayb olami ruhim yetaklab yurdi,
Şuhud olamida vujud iqlimi.
Kubro faqat moddiy olam — “şuhud” bilan çeklanib qolgan, köz öngidagi mitti ekrandan narini körmaydigan bugungi kun kişisiga ğaybning, yaʼni ruh va ilohiylikning ustuvorligini eslatmoqda.
Şoira faqat Amudaryo sohillari bilan çeklanmaydi. U tarixiy xotirani qayta jonlantiriş uçun Tuproqqalʼa, Oqşaxon qalʼa va Kat şahri xarobalaridan tortib Samarqand, Buxoro va Yassigaça bölgan makonni yaxlitlikda tasvirlaydi. Bu öquvçiga özligimiz ildizi juda teran ekanini eslatadigan muhim badiiy detaldir.
Dostonning badiiy-geografik körinişida Xorazmning qadimgi poytaxti — Kat şahri va uluğ alloma Abu Rayhon Beruniy siymosi alohida örin tutadi. Kat şahrining Jayhun suvlari ostida qolib ketgan tarixiy fojiasi va Beruniyning ilmiy tafakkuri bugungi intellektual inqirozimiz fonida qayta jonlanadi. Beruniy ilmi, faoliyati haqida gapirar ekan, sözining söngida avlodlarga murojaat qiladi:
Odam öğli!
Yuragingga
Joylansin hur kamolot!
Uluğlansin, şaraflansin
Haqlik, Ziyo, Adolat!
Şu bilan birga muallif dostonda Rumiy tilidan zamondoşlarini — bizni ogohlantiradi: agar inson qalbida ilohiy va sof mehr-muhabbatning quyoşi botsa, butun jamiyat suvsiz qolgan sahro kabi qurib, vayronaga aylanadi.
Ötmişdan nidolar
Dostonning kompozitsion tuzilişi faqat ekologik va tasavvufiy muşohadalar bilan çeklanmaydi. Asarning butun mağzini asrlar qaʼridan kelayotgan buyuk sultonlar, xoqonlar, uluğ ajdodlarimiz hamda bitiktoşlar nidosi taşkil etadi. Muallif bu nidolarni globallaşuv töfonlari içida özligini unutayotgan zamonaviy inson vijdoniga qaratilgan söroqlardek jaranglatadi.
Sohibqiron Amir Temur nidosi sahnalardagi balandparvoz maqtovlardan yiroq. Unda millatning davlatçilik asoslari va beklarga (yaʼni bugungi siyosiy-ijtimoiy elitaga) vasiyatnoma bor:
Turk bobolar ögitlarin
Yuragimga joyladim.
Yöllarimni töğrilikka,
Haq işiga yölladim…
Ahli ehson bilan jahon
Gulşani obod bölur.
Loçin mador topolmasa,
Çumçuq yonda mot bölur!
Sohibqironning uşbu nidosi orqali şoira bugungi rahbarlaru faollarga Haq işi va töğrilik mezonini eslatadi. Ijtimoiy adolat mezoni buzilib, manfaatlar töqnaşuvi avj olib borayotgan asrda bu ögitlar çindan ahamiyatlidir.
Dostonda Alişer Navoiy nidosi alohida örin tutadi. Şoira Navoiy siymosi orqali til va madaniyatimizni asraş millatning mavjudlik şarti ekanini zamondoşlarga qatʼiy eslatadi. Bu nido bugungi kunda ona tili ikkinçi darajali maqomga tuşib qolayotgan, köçalarini ajnabiy lavhalar bosib ketgan jamiyatimiz uçun çinakam sergaklik çaqiriğidir.
Millat taqdirining eng qadimgi qatlamlariga tutaşgan Bilga xoqon va keyingi bölimlarda keluvçi Bektoğ nidosi esa zamin va xalq yaxlitligining badiiy hujjatidir:
…Bu yurtda fikrlar uyğondi,
Tafakkur uyğondi, uyğondi yurak…
Bek bölsin har öğling, har bir farzanding,
Vatanim,
Bekliging muborak bölsin!
Dostonning eng oğriqli qismlaridan biri — Kaʼbani vayron qiliş uçun kelayotgan Abrahaga yölboşçilik qilgan Abu Riğol obrazi orqali ifodalangan xiyonat fojiasidir. Muallif bu tarixiy voqeani bejiz eslamaydi: manfaat, nafs va şon-şuhrat uçun öz iymoni, eʼtiqodi va Vatanini sotayotgan kimsalarni Abu Riğol qismati orqali ogohlantiradi.
Asar söngiga borib Orol va Amu böylarining uluğ avliyosi va şoiri Hakim ota — Sulaymon Boqirğoniy nidosi yangraydi. Boqirğoniyning Orol dengizi sohillaridagi tarixiy va maʼnaviy maqomi bugungi kunda unutilgan qirğoqlarga işoradir. Uning nidosi orqali zaminning qaqrayotgan qalbi, suvsizlik taşnaligi insoniyatning özligidan uzoqlaşgani oqibati ekani mantiqan isbotlanadi:
Körganmisiz
Daryoga botayotgan quyoşni,
Körganmisiz
Ziyoga botayotgan daryoni?
Umuman olganda, Guliston Matyoqubovaning “Daryoga botayotgan quyoş” dostoni özlikni asraşning, zamon şiddati qarşisida çin maʼnoda tirik inson bölib qolişning eng sönggi imkoniyatini esga soladi. Asarning butun fojiaviy ruhi zamirida ham umid yaşaydi: daryoga botayotgan quyoş — bu unutilayotgan milliy xotiramiz, ammo u butkul söngani yöq. Şoira Amudaryo va Orol fojiasini oddiy geografik xaritadan odamlarning qalb xaritasiga köçiradi.
Ijtimoiy tarmoqlarning soxta şovqinlaridan, nafs bozorining beşafqat qonunlaridan bir lahzaga uzilib, dostondagi Kulteginning jasorati, Beruniyning tafakkuri, Kubroning imoni va Rumiyning işqi tomon bir qur nazar solmoğimiz lozim. Daryoga botayotgan quyoş ertaga yangi tong bölib otişi uçun bugun u bizning qalbimizda porlaşi, bizni uyğotişi kerak!
Biz uşbu asar haqida şuning uçun ham töxtaldikki, şuning uçun ham mazkur doston haqida öz fikr, öylarimizni, taassurotlarimizni siz aziz öquvçi bilan baham körmoqni istadikki, bunday asarlar ruhimizni, ruhiyatimizni yana bir çandon uyğotadi, sergak torttiradi. Zero, dostondagi har bir satr ona yurt qayğusi, ötmiş va bugunning, ertangi yoruğ Vatan madhi bilan özaro çambarças ötli çöğlar ila kuylangan.
Aytmoqçi bölganimiz esa uşbu asarni albatta öqing, mutolaa qiling. Yuragingizga joylang.
Dadaxon MUHAMMADIYEV,
filologiya fanlari böyiça
falsafa doktori (PhD).
