Şap-şap deyavermay…

Çiroyli sözlaşni yaxşi köramiz. Biz gapirganda odamlar oğzini oçib qolsa ekan, deymiz. Buning uçun heç kim yöğida oynaga qarab maşq qilamiz, aytiladigan gaplarni yozib olib, uni özimizga özimiz öqiydigan vaqtlarimiz ham böladi. Baʼzi deputatlar esa şuniyam uddalayolmay, televizorda “çiqiş” qiladigan bölsa, kamera yonida birov tutib turgan qoğozdagi tayyor matnni tutila-tutila öqib berişadi. Ammo bu uzundan-uzoq, jingala-jingala jumlalardan biron maʼno anglaş mahol, ekranga qarab turib: “hoy, inson, sal odamga öxşab gapirsang bölmaydimi?” devorging keladi. Çunki yozma material boşqa, odamning jonli sözi boşqa. Afsuski, deputat zoti eşitmaydi, uning işi — gapiriş va uqtiriş!

Haliyam ona tilimizning joniga tözim bersin. Xalq oson, ravon sözlaydi, burama gajak ifodalarni lönda, jaydari qilib ifodalaydi. Masalan, “Alişer Navoiy nomidagi Özbekis­ton Milliy kutubxonasi” deb çözğilab ötirmay, odmigina qilib “Navoiy kutubxonasi” deb ataydi. “Kam taʼminlangan oila” deb çaynalmay, “muhtoj oila”, deydi-qöyadi.

Ammo tilçilarga qolsa, Lutfiy köçasini Lutfiy nomidagi köça, Muqimiy teatrini Muqimiy nomidagi musiqali drama teatri, Milliy teatrimizni esa Özbek milliy akademik drama teatri deb “ilmiy töğri” ataşni talab qilişadi. Axir, şap-şap degunça, şaftoli degan yaxşi-da baribir.

Qirq yilça avval Toşkentda qurilgan kino-konsert zaliga “Xalqlar döstligi” degan nom berildi. Özi, “Kino-konsert zali” degani zalning nomi edi. Yana yangi nom qöşilib, u “Xalqlar döstligi” kino-konsert zali” degan boloxonador iboraga aylandi. Aslida-ku, bu zalning boloxonasi yöq edi, ammo nomi bilan qöştirnoğigaça qöşqavat böpketti!

Köp ötmay, buyam kam körindi. U yanada siyosiylaşib, “Vladimir Iliç Lenin nomidagi “Xalqlar döstligi” kino-konsert zali” deb atala boşladi. Buyam yomonmas, ammo aytib bölguningizça nafas yetmay qolgani çatoq edi. Söng Lenin öçirildi, bir muddat xalqlar döstligi degan narsa ham sal nariga köçirildi. Bu bino joylaşgan Xalqlar döstligi köçasi Bunyodkor köçasi deb, metroning şu nomdagi stansiyasi ham 2008 yildan boşlab Bunyodkor deya qayta nomlandi. Munday olganda, Bunyodkor – ixçam, qulay nom. Ammo… “Bunyodkor”ning asl maʼnosi — yaratuvçi degani.

“Bunyodkor” degan söz tilimizda bor-ku, deysizmi? Unday emas. Bu ifoda bizga ateizm avj olgan yillarda kirib kelgan. Ruslar ham “Sozidatel” deb xudoni aytadi. Biroq şundoq mutakabbir öris ateistlari ham bino yo futbol komandasini “Sozidatel” (Bunyodkor) deb ataşgan emasdi. Qolaversa, “bunyod” degan söz ham, unga qöşilgan “kor” suffiksi ham özbekça emas, tojik tilidan olingan. Tojiklar esa “Bunyodkor” deganda xudoni tuşunadi. Bizda esa “Bunyodkor” futbol jamoasi, stadion, köça, maydon va hokazolar serob, çunki sözning maʼnosi bilan işimiz yöq. Bunaqa ğişavani boşoğriq deb bilamiz, “ke, qöy, ataldi-böldi-da”, deymiz.

Sobiq ittifoq zamonida öqituvçi-poşşo K.U. Çernenkoning raʼyiga qarab, hamma örgangan Maorif vazirligini “Xalq taʼlimi vazirligi” deb qayta nomlagan edik. Maorif (prosveşeniye)ning nimasi yoqmadiykin u rahbarga, birov bilmaydi. Oqibat, bir söz örniga ikki söz maydonga keldi. Buyam mayli. Uluğ oğalarimizga ortiq tavajjuh körsatadigan bir el ekanmizki, Rossiyaning özida “narodnoye obrazovaniye”dan allaqaçon voz keçişgan, vazirligiyam qaçonlardan beri yana “Ministerstvo prosveşeniye” (Mao­rif vazirligi) deb atalayotgan bölsa-da, biz ahdiga sodiqlar hamon “Xalq taʼlimi vazirligi” eşigidan kirib-çiqyapmiz.

Tunov kuni bir oşnamdan manzilini söradim. “Tuyahammom mahala fuqarolar yiğini”da turaman, deydi. Hoy, sen öşa mahallada turasanmi yo mahallaning fuqarolar yiğinidami, desam, nima farqi bor, deb angrayadi. Axir, yiğin-yiğiliş, majlis, degani-ku? Nahotki odam… yiğinda yaşasa? Qarang, şunaqa ifodalarga örganib ham qolarkan-da kişi. Tavba, mahalla – özbekniki, dunyoning bizdan boşqa heç qayerida mahalla degan narsa yöq. Ammo mahalla idorasini ruslar “Sxod grajdan maxalli” deyişgaç, darrov sözma-söz tarjima qilib, “Mahalla fuqarolar yiğini” dedik-qöydik-da!

Şunday hollarni köra-köra, özim ham ajabtovur qilib sözlaşga işqivoz bölib qoldim. E, buning gaşti bir boşqaça bölarkan! Pen­siyaga çiqvolib, dala hovliga tört-beş daraxt ekib kökartirdim. Ana endi kimdir, pensionerligimdan bexabar, nima iş qilasiz, deb sörasa, “boğbonçilik böyiça boğbonman”, deydigan böldim. Angrayib qoladi. U nimasi, deb sörasa, eʼtirozingizni Oliy attestatsiya komissiyasiga borib ayting, deb oğziga uraman. Nimagaki, yoşligimda filologiya fanlari nomzodi edim. Hozir nomzodlik degan gapning nomzodi ötmaydi. “Filologiya fanlari böyiça falsafa doktori” deb aytiş kerak, qaytimiga bonus qilib, inglizça “PhD” deb qöşib qöysangiz, ilmingizning “zamonaviy” emasligi bilinmay ham ketadi. Yöq, özingiz avval bir qarang, “Biologiya fanlari böyiça falsafa doktori” + “PhD”! Qandoq çiroyli yangraydi! Hammayoq jarang-jurung böpketadi. Yo tavba, valoquvvata!

Sotsiologiya fanlari böyiça… falsafa doktori, fizika-matematika fanlari böyiça… falsafa doktori, boring ana, çorvaçilik fanlari böyiça ham… falsafa doktori. Yana hammasining dumiga “PhD” degan xodani ham ulaş kerak. Boğbonçilik böyiça boğbon degani undan çandon jön-ku. Özi-ku, bizda munday bir tuzukroq faylasuf yöq, ammo hammayoqni falsafa doktori bosib ketganini qarang.

Kesatiğu kinoya, piçingu uçiriqlarni qöyib turib, jiddiy aytadigan bölsak, örisning atamalaridan voz keçişga keçyapmiz-da, öşa onning özida amerikanizmga tanda qöyyapmiz. Buning nima karomati bor ekan, bizga ayon emas. Lekin futbol şarhlovçilari “darvozabon”dan voz keçib, “golkiper”, hujumçini – “forvard”, yon hakamni – “laynsmen”, qöşni jamoalar bellaşuvini “derbi” deb atay boşlaşadi? Kim ularga ona tilimizni buzişga huquq bergan?

Yana bir atamaning çaynalişiga eʼtibor bering. Men köp yillar kutubxonada işlaganman. Kutubxona – tabarruk maskan. Bu sözning özi ham qandoq yaraşiqli! Şuning uçun barça yurtlarda kutubxona öşa tildagi nomda saqlab qolingan. Bizda esa nima uçundir, şunday gözal sözdan voz keçib, “axborot-resurs markazi” degan allatovur atamaga ötildi. Yana deng, bunisi ham sertarmoq: tumanu şaharlardagi, maktab va boşqa muassasalardagisining nomi ARM (axborot-resurs markazi), viloyat markazidagilari esa AKM (axborot-kutubxona markazi) deb atalar emiş. Xöş, biron şahardagi ARM unça-munça viloyat AKMidan kölamliroq bölsa-çi? Baribir, “ARM” bölib atala beradimi? Mantiq qani? Buning ustiga, kutubxonaçi deyiş ham xato emiş, “axborot-resurs markazi mutaxassisi” deb aytiş kerak ekan endi. “Podumayeş!” devorging keladi!

Yaxşi bilasiz, çorak asrça avval Özbekis­tonda maktab va boşqa öquv yurtlarida “reyting sistemasi” degan bir yangilik joriy qilingan edi. U bilim berişda emas, bilimni baholaşda qöllanadigan murakkab bir tizim edi. Muallim darsga kalkulyator kötarib kirib, buxgalteriya bilan şuğullanişga majbur bölardi. Reyting balosi uzoq hukm surib, endi bartaraf böldi. Ungaça millionlab bolaning, neça ön minglab öqituvçining boşini qotirdi, umrlarining eng qimmatli vaqtini öğirladi. “Reyting” asosida baholaşga ötib, nima yutdik – kim aytadi?

Demak, har qanday yangilik (jumladan, avvaldan bor narsalarning nomini özgartiriş) taraqqiyotga olib kelavermas ekan. Har qanday ajabtovur narsani, agar judayam jozibali körinsa, kiçikroq bir kölamda sinovdan ötkazib, keyin joriy qiliş kerakka öxşaydi.

Masalan, ayrim taşkilotlarning nomlanişi şu qadar uzunki, boşlab oxiriga yetgunça odamning nafasi qaytib ketadi. Hatto odamga “tez aytiş” ham bundan osonroqdek tuyilişi mumkin. Deylik, Özbekiston mustaqil bosma ommaviy axborot vositalari va axborot agentlik­larini qöllab-quvvatlaş va rivojlantiriş jamoat fondi degan taşkilotni, Matbuotni qöllab-quvvatlaş fondi yoki Özbekiston Respublikasi Energetika vazirligi huzuridagi Elektr energetikada nazorat inspeksiyasi (“Özenergoins­peksiya”)ni Energetik nazorati, Özbekiston Res­publikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat notijorat taşkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boşqa institutlarini qöllab-quvvatlaş jamoat fondini ham ança ixçamlaştiriş, oddiyroq, xalqçilroq nomlaş qiyinmi?

Agar bunday içakdek çöziluvçi uzundan-uzoq ataladigan taşkilot, korxonalarni sanayversak, sanoğimiz yetmasa kerak…

Yana bir “XTMFMT va TEB” deb ataladigan jumboq bor – uni jönroq talqin qilib beradigan odamga “maorif vazirligi alohida mukofot vaʼda qilibdi”, deb eşitdik.

Demak, loaqal, biz söz yuritayotgan masaladagi öziga xoslikni olib qarang. Har qanday narsa – hatto u xato bölsa ham, tilga kirdimi, tamom, bu ongga ham kirdi degani, keyin uni ombur bilan ham tortib çiqarib bölmaydi.

Boy, ohorli va obrazli özbek tilini betayin, mantiqsiz ifodalardan saqlaş, buning uçun jon kuydiriş bugungi kunda nihoyatda dolzarb. Çunki ular tanaga suqilgan çayon nişiday – ona tilimizning badanini ilviratib qoniga ötadi va joniga qasd qiladi.

Zuhriddin Isomiddinov.