Nahotki közböyamaçilik şunça avj olgan bölsa?
Xalqimiz: “Xudodan qörqmagandan qörq”, deb bejiz aytmaydi. Mamlakatimizda pandemiya boşlangan kundanoq Prezidentimiz bozorlarda, katta-kiçik savdo markazlarida narx-navoni sunʼiy oşiriş töğri yöl emasligini taʼkidlagan edi. Albatta, vaziyatdan foydalanib, odamlarni aldab topilgan daromad halol emas, bu bizning urf-odatlarimizga, qadriyatlarimizga ham xilof. Ammo…
Afsuski, ayrim özini tadbirkor deb atagan olibsotarlar bunga amal qilmayapti. Körilgan çora-tadbirlarga qaramasdan oziq-ovqat mahsulotlari, quriliş materiallari, xizmat körsatiş sohasida narxlar bir neça baravarga oşdi. Surxondaryodagi savdo dökonlarida şiferning bir donasi 55-60 ming, bir qop sement 58-62 ming, 6 metrlik (4x25sm) strapila 125-170 ming sömga çiqdi. Nega bunday, desangiz, “işbilarmon tadbirkor”lar: “Biz nima qilaylik, karantin şaroiti, qimmat olayapmiz-da”, deyişmoqda.
Bunga ham bir amallab çidasa bölar, ammo bunisiga nima deysiz?
Yaqinda imorat qurayotgan bir tanişim zorlanib:
— Uyni taʼmirlaşga ikki tonna sement olib keluvdim. Arzonlaşgan ekan, xaltasi 48 mingdan, xalta sirtiga “Ohangaron sement. 50 kg.” deb yozib qöyilgan. Odamlarga insof kirib qolibdi-ku, deb quvondim. Uyga kelib ustalar bilan taroziga qöysak, xaltalarda 44-45 kilo sement bor ekan. Soddaligimdan ustalar ham rosa kulişdi, — deydi.
Kasbim yuzasidan zavodning bunga aloqasi bormi-yöqligiga qiziqdim:
— Nima deb öylaysiz, aytişingizga qaraganda, sement zavodi ham aldar ekan-da…
— Yöq, quriliş materiallari savdosi bilan şuğullanadigan “tadbirkor” (çayqovçi)ning dökoniga bordim. Buni qarangki, “Şerobod sement zavodi”dan ikki “KamAZ”da 50 tonna mahsulot olib kelinibdi. Panada önga yaqin yigitlar sementni qopga soliş bilan maşğul. Tadbirkorning omborxonasida esa Turkmaniston, Tojikiston va respublikamizdagi sement zavodlari yorliği tuşirilgan yap-yangi xaltalar şiftga qadar taxlangan. Ust-boşi çangga botgan yollanma işçi yigitdan sörasam: “Boşliğimiz injiq, u aytadi, biz bajaramiz. Aytganini qilmasak pulimizni bermaydi. Xaridorlar ham bizdan xursand, negaki kelib “menga 5 tonna “Navoiy sement” kerak”, deydi. Manzilni ayting, ertaga olib boramiz deymiz. U şunisiga rozi. Hamma turdagi xaltalarimiz bor. Istagança yuklay olamiz”, desa yoqamni uşladim… Dökon mudirini esa topolmay qaytdim, — dedi.
Şu örinda, özim guvoh bölgan bir voqea esimga tuşdi, bir gal yengil avtomobillarga texnik xizmat körsatadigan şahobçalardan biriga işim tuşgandi. Maşinaning motor moyini almaştirmoqçi edim, moy unçalik sifatli emasdek tuyuldi. Sekin borib kuzatib turdim. Bilganim, toza va sifati kafolatlangan motor moyining bir litri 60 mingdan 180 ming sömgaça. Buning ustiga, har 8-10 ming kilometrdan söng almaştirilişi lozim.
Agar maşinaga sifatsiz moy quyilsa nari borsa 2 ming kilometr yöl bosadi. Undan keyin yana şunça mablağ sarflaş kerak. Meni hayratlantirgani, bu “işbilarmonlar” buning ham yölini topişibdi. Şahobça yertölasida litri 8-10 ming söm turadigan, qayta (atrabotka) işlangan moydan istagança bor ekan. Şunday ustamonlik bilan aralaştirişar ekanki, xaridor sezmay ham qolarkan. Ana sizga közböyamaçilik. Dardim içimda qolib, boşqa şahobça axtargandim.
Lekin birdan xayolimga ularni nazorat qiladigan taşkilot-çi, degan gap keldi. Ularning nima bilan maşğul ekanini biliş maqsadida Surxondaryo viloyat isteʼmolçilar huquqlarini himoya qiliş jamiyatlari hududiy birlaşmasi raisi örinbosari, ijroçi direktor Hamdam Jumayev huzuriga bordim.
— Afsuski, bunday voqealar tez- tez uçrab turibdi. Biz vakolatimiz doirasida fuqarolar tomonidan murojaatlar tuşgandagina holatni örganib çiqamiz. Joriy yil 1 oktyabr holatida bizga 194 ta murojaat kelib tuşdi. Şundan 70 tasi savdo va xizmat körsatiş sohasiga, qolganlari gaz, elektr energiyasi, içimlik suvi, kadastr singari tizimlarga tegişli. Murojaatçilarning huquqlari himoya qilinib, isteʼmolçilarga 17 million 866 ming söm mablağ qaytarilişiga erişildi.
Şuningdek, “Işonç telefoni”ga ötgan oyda viloyatimiz böyiça 162 ta murojaat bölgan. Ularning 65 tasi savdo va xizmat körsatiş tarmoqlariga taalluqli. Albatta, isteʼmolçilar huquqlari böyiça monitoring olib borayapmiz, — deydi H. Jumayev.
Mahsulot sifati, tannarx haqida gapirsang gap köp. Bir tanişim aytib qoldi: “Dam oliş kuni oilam bilan Angor tumanidagi buyum bozoriga bordik. Rastalarni körib, közingiz qamaşadi. Rözğorga kerakli buyumlar oldik. Közimga oq-sarğiş çiziqli şlang issiq körindi. Bilasiz tokzorimiz bor, şirasini yuvib turiş kerak.
Uyga keliboq toklarning şirasini yuvmoqçi böldik. Motorga ulangan şlang iş yarimiga yetmasdan yorilib ketdi. Ulagandan, yamagandan esimiz ketdi. Bir kelsa qöşşa kelarkan-da, qizimiz: “Olgan paxta gulli çoynaklaringiz içida darz ketgan ekan, dastasi qiyşiqlari bor ekan”, dedi dard ustiga çipqonday. Xullas, buyum bozor desa, xöş deydigan böldik”.
Nima deyişni bilmadim. Xarid qilayotganda, albatta, sifatiga eʼtibor qaratiş kerak edi, desam xafa bölişi mumkin. Axir hozir ham koronavirus pandemiyasi avjidan tuşgani yöq. Işlab çiqaruvçi arzon matodan mahsulot tayyorlab köproq foyda körgisi keladi. Axir katta “biznesmen-tadbirkor”lar ham xalqning çöntagiga köz tikayotgan paytda, yarim-yorti işbilarmon çetda qolarmidi…
Özimça: “Ey soddalar, özi oladigan narsasini körib, qarab olmaydi bular”, deb yuruvdim, voajab, özim ham çuv tuşdim. Nabiralarimni olib köçaga çiqdim. Xarxaşa qila boşlaşdi, “vafli olib bering”, deb dökonga kirib, bejirim gulli qoğozga öralgan, narxi naq qirq beş ming söm turadigan vaflidan yarim kilo olib kelib berdim, ular xursand talaşib yeya boşlaşdi. Şunda olti yoşli nabiram: “Bobo, bu vafli aççiq ekan”, deb qoldi. Hayron bölib, özim yeb körsam, çindan ham açimtir taʼm, yoqimsiz hid kelayapti. Könglimdan keçganini bir Xudoyim biladi, bir özim bilaman.
Köp qatori biz ham har bir işlab çiqaruvçining, tadbirkorning, fuqaroning faoliyati davlatimiz, millatimiz manfaatiga, kelajagiga xizmat qilişini istardik. “Sifatni nazorat qiliş qömitasi taşkil bölganiga neççi yil bölgani odamlarning esidan ham çiqib ketdi, adaşmasam. Negaki, çekka hududlarda biror tuzuk-quruq iş qilganini hali eşitmadik”, deydi hamkasbim.
Ötgan yillarda “işbilarmonlar” Xitoydan arzon narxga sotib olib kelgan qölbola uskunalar bugun işlab çiqarişga yaramay qolgani rost. Sifatsiz mahsulotlar savdoga çiqayotgani şundan. Bozorlarni, savdo dökonlarini tekşirib yurgan Sanitariya-epidemiologik osoyiştalik markazining işi bölak, ammo işlab çiqariş uskunalarini kim nazorat qiladi? Bunisi qoronği…
Balki, qölbola uskunalar, daqqiyunusdan qolgan moslamalar bilan yaşirin sexlarda işlab çiqarilayotgan oziq-ovqat va nooziq-ovqat mahsulotlari savdosiga barham beriş vaqti kelgandir. Axir ularning sifatiga kafolot yöq-ku!..
Yana bir gap, hammamiz bilamiz, lekin indamaymiz, deylik, sotuvga çiqarilayotgan turli konfetlar, “snickers”ga öxşaş şokoladlar kimyoviy kukun (poroşok)dan tayyorlanadi. Çunki, xomaşyo arzon, eng muhimi, nainki Özbekistonga, balki qöşni davlatlarga eksport qiliş uçun yetarli mahsulot işlab çiqarişga qulay. Bu ketişda bora-bora sifati inson organizmiga foydali mahsulotlar anqoning uruği bölib ketmasaydi…
Safar OMON,
“Hurriyat” muxbiri