O'zini bilmagan quyushqondan chiqadi

O'tgan hafta ijtimoiy tarmoqlarda o'zbek rok guruhi FLYIN UPning 24 yanvar kuni poytaxtimizning Alisher Navoiy nomidagi Akademik teatri oldida bo'lib o'tadigan konserti haqida post (afishasi) tarqatildi (FLYIN UP Ploщad imeni A.Navoi 24.01/20:45).   Postda yuqoridagi ruscha yozuvlardan keyin buyuk bobomiz Mir Alisher Navoiyning gitara ushlab turgan rasmlari joylashtirilgan.

So'z mulkining sultoni Alisher Navoiy bobomiz asarini ko'chirishda bitta nuqtani tushirib qoldirgani bois arab imlosida yozilgan ko'z so'zi ko'rga aylanib qolgani uchun xattotdan qanchalar norozi bo'lgan ekanlar. Biz ko'rib turgan, ming-­minglab odamlarga taqdim etilayotgan postdagi rasm – ilmsizlik, befarosatlik va no'noqlik kasridan ulug' bobomiz qo'liga gitara tutqazib qo'yilishi millatimizga nisbatan behurmatlik, davlatimizni tan olmaslik oqibatidir. Oqbilaklarga munosib keladigan yoqut ko'zli tilla uzukka balo bormi?! Yana o'sha davr libosida qo'lida gitara tutib turishi bir beaqlning ishi, yo'q-sa, Navoiy davrida gitara bo'lganmi?! Nahotki hech bo'lmasa, shunga aqli yetmagan bo'lsa?..

Hazrat Mir Alisher Navoiy – bashariyat tarixida turkiyzabon adabiyotning tamal toshini mustahkam qo'ygan, o'sha davrgacha saroy shoirlari “temirchi bosqonga bolg'a urganda chiqadigan tovush”ga o'xshatib istehzo bilan kamsitgan bizning qadim ona tilimizda botiniyu zohiri go'zal, dunyo madaniy-ma'aviy merosining durdonalaridan bo'lib qolgan asarlar yaratgan mutafakkir ijodkor. Alisher Navoiy – dunyoviy va uhroviy ilmlar sohibi va ularga amal qilib yashagan, Alloh martabasini baland etgan pokiza zot. Alisher Navoiy ham badiiy asarlaridagi g'oyalari, ham faoliyati bilan mamlakatda tinchlik barqaror bo'lishi, toj-taxt uchun qonli kurashlarning oldini olish, mehnatkash el-ulusning ofiyatda yashashi uchun aqlu donishmandlik bilan kurashgan arbob. Alisher Navoiy – hayoti davomida orttirgan boyliklarini yo'llar, ko'priklar, masjid va madrasalar qurishga, ilmu iqtidor ahli, tolibi ilmlarni qo'llab-quvvatlashga, ehtiyoj­mandlarning og'irini yengil qilishga sarf etgan saxovatpesha, ma'rifat va madaniyat homiysi…

Navoiy Hazratlarining qo'liga gitara tutqazib qo'yganlar buni bilisharmidi? Yo'q, ular o'zbekona tarbiya olmagan, ko'cha odamlari bo'lsalar kerak.

O'rta asrlarda qalamkashlar orasida “Xamsa” yozish an'ana bo'lgani bois o'nlab “Xamsa”lar yaratildi, ular orasidan Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy yakqalam etgan “Xamsa” asarlari badiiy-g'oyaviy yuksakligi bilan nozikta'b o'quvchilar qalbini o'zgacha rom etib kelmoqda. Olimlar, adabiyotsevarlar ijodkorlarning besh dostonlari orasida Alisher Navoiy “Xamsa”sini yana alohida e'tirof etadilar. Bu haqda ularga gapirgandan foyda yo'q, O'zi adashtirganni bandasi yo'lga sololmaydi…

Keling, e'tiboringizni bir rivoyatga qaratsak:

XIX asr ikkinchi yarmida Marg'ilonning “Chahorchinor” mahallasida yashagan, Umidiy va Chahorchinoriy taxalluslari bilan g'azallar bitib yurgan shoir navbatdagi “Navoiyxonlik”ka yig'ilganlarning e'tiborini o'ziga qaratib:

“Men bir narsaga juda hayron qoldim, – deb gap boshlabdi. – Navoiyning bir g'azali:

Ko'kragimdur subhning pirohanidin chokrok,

Kirpikim shabnam to'kulgan sabzadan namnokrok, –

bayti bilan boshlanadi. Qarang-a, insonning ko'ksi subhdagi osmondan ham qontalashroq, chokroq bo'lishi mumkinmi? Nazarimda, hazrat mubolag'ani aqlbovar qilmaydigan darajada oshirib yuborganga o'xshaydilar”…

Umidiyning bu gapi, ya'ni Navoiyga e'tirozi yig'ilganlarning kayfiyatini buzibdi. Shu kuni davraga fayz kirmabdi. Ixlosmandlar Umidiyning fikriga munosabat ham bildirmabdilar, ortiqcha so'z ham aytmabdilar…

Umidiy qanchalar noto'g'ri ish qilganini tushunsa-da, endi kech… U ham kulbasiga qaytib, iztirobga g'arq bo'lib, bedor yotibdi, tongoldi ko'zi ilinibdi.

…Katta gulzor… Yaproqlari shovullab turgan daraxtlar soya solgan yo'lakdan Mir Alisher Navoiy yurib kelaveribdilar. O'zini befarosatlikda ayblab xoki turob bo'lib yotgan Umidiy ustodi komilni uzoqdan ko'ribdi-da, huzurlariga peshvoz borib, choponlarining etagini ko'ziga surtib uzr­lar ayta boshlabdi.

“Tur, bo'tam, tur!” – deya Umidiyning boshini silabdilar Navoiy.

Xuddi shu yerda hayajonu titroq bilan ko'zini ochgan Umidiy anglabdiki, ko'rganlari tush ekan. Sapchib o'rnidan turibdi, tahorat olib ikki rakat nafl namozini o'qibdi. So'ngra tokchada turgan Navoiy “Devon”ini olib, yuqorida tilga olingan g'azalni ochibdi va beixtiyor unga muxammas bog'lashga tushibdi. Ko'ziga yoshlar, diliga misralar quyilib kelibdi. Umidiyning bizga yetib kelgan o'sha muxammasi mana bunday boshlanadi:

Ayo, Umidiy quling befahmu beidrokrok…

Qarangki, shoir xuddi shu kecha o'zi bilmagan holda adabiyotning bu janriga yangilik kiritgan ekan. Ya'ni, o'sha paytgacha (va undan keyin ham) biror g'azalga muxammas bog'lagan shoirlar o'z taxallusini faqat asarning oxirgi bayti oldidan keltirgan bo'lsa, qilib qo'ygan hatosi, “befahmu beidrok­rok” ekanligini imkon qadar tez tan olishga shoshilgan Umidiy “Men aybdor, men nodon qulingiz…” deb bosh egib uzr so'ragan kabi o'z taxallusini muxammasning birinchi baytidayoq keltirgan ekan.

Demoqchimizki, qalblar obi rahmat kabi bahramand bo'layotgan, e'zozlagan, faxru iftixor etgan milliy-ma'naviy chashmalar, buloqlarga… kechirasizlar-u, yuviqsiz qo'l-oyoq bilan yaqin borish ham juda xunuk, ma'naviy basirlikka o'xshaydi. Ona o'zbek tilimiz boyligini jamlab, ularning qiyofa-yu mag'zini o'z asarlarida marjon kabi jilolantirib; xalqimizning fazilat, fasohat, ilmu kamolot, saxovatini insoniyatga mangu ibrat bo'lib qoladigan saodatbaxsh merosida barhayot gullar kabi yashnatib-yashartirib ketdi. Mir Alisher Navoiyning asarlari, xotirasi va xuddi shuning­dek, asl mutaxassislar u zotning ichki va tashqi olamini chuqur o'rganib yaratgan badiiy, madaniy asarlar, yodgorliklar, tasviru esdaliklarga o'z ixtiyorimiz bilan bir nuqta qadar o'zgartirish yoki yangilik kiritishga, ularni zamonasoz etish uchun urinishga, millat va ulug'larimiz ruhiyatiga yot nimalarnidir tirkashga hech kimning, hech kimning!.. ayniqsa, O'zbekiston zaminida yashab turib rok guruhiga odamlarning tili aylanadigan, el tushunadigan nom topishni ham o'ziga munosib ko'rmagan FLYIN UP kabilarning na haqqi, na huquqi bor!

So'zimizni shu o'rinda tugatmoqchi edigu, ammo bu holat ustozlar o'gitlariga xilof… Beixtiyor Navoiy hazratlarining “El netib topkay menikim, men o'zimni topmasam” degan satrlari dilga keladi. O'zini bilmagan, bilishga ham intilmay, osonu arzon “karamsho'rva”larga bo'k­kanlarning taqdiriga ulug'larimiz sochib ketgan ziyolardan qat­ra-qatra, zarra-zarra bo'lsa-da, nasib etishini chin dildan tiladik. Zero, Navoiy merosining qatra-yu zarralari ham anglagan qalblarni ezgulik, chin insoniylik, ikki dunyo saodati yo'liga muhabbat, o'zlikka sadoqat tuyg'ulari bilan nurlantirmoqqa qodir.

Muhtarama ULUG'OVA,

O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan madaniyat xodimi,

Respublika Ma'naviyat va ma'rifat markazi mas'ul xodimi

 

Tahririyatdan:

Har bir millatning madaniy-ma'rifiy himoyasi ma'naviy buzruk­lar va bugungi avlod orasidagi yo'lning qay darajada tutashligi bilan dalillanadi. Zero, har bir xalqning olimu fuzalolari uning ma'naviy tumoridir.

Muhtaram Prezidentimiz shu yil 19 yanvar kuni ma'naviy-ma'rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish yuzasidan video­selektor o'tkazib, bu mavzuga alohida to'xtaldi, muammolar ildizini qalb ko'zlarimiz bilan ko'rishga chorladi. Biroq…

Biroq so'nggi kunlarda ijtimoiy tarmoqlarda qo'lida gitara ushlagan Navoiy bobomiz surati keskin muhokamalarga sabab bo'ldi. Axir Zahiriddin Muhammad Bobur hazratlarining pissa ushlab turgan katta qilib ishlangan surati aks etgan reklama taxtachasini Qarshi shahridan olib tashlanganiga hali u qadar ko'p vaqt o'tgani yo'q edi. “Hurriyat” gazetasining 2020 yil 8 martda chop etilgan “Bobomiz pissa sotganmi?” maqolasidan so'ng endigina Qashqadaryo viloyati mutasaddilari tomonidan   tahqirlangan buyuk ajdodimiz suratini olib tashlashga erishilgan edi. Ehtimol, ertaga Amir Temur bobomizning tamakini targ'ib qilayotgan, Nodirabegimning rok musiqasiga raqs tushayotgan suratlari aks etgan tasvirlar paydo bo'lsa ham bir tukimiz qilt etmas. Butun dunyo bizning ilmimizni olib ketib, amalda tatbiq etayotgan, salla-chopondagi bobolarimiz haykallarini o'rnatib ehtirom ko'rsatayotgan bir paytda, biz o'z qiblamizni yo'qotib qo'ymayapmizmi? Tarixga nopisandlik, ulug' ajdodlarimizga nisbatan nayrangbozlik bu o'zimizni tahqirlash emasmi? Yuqorida havola etilgan maqolada ana shu kabi og'riqli savollarga   javoblar izlangan.

Bu masalada Madaniyat ishlari vazirligi va sohaga tegishli boshqa mas'ullar ne deyishar ekan?

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

9 + 5 =