Bobur Mirzo Navoiy xonadonida

Ötgan hafta xalqimizning ikki buyuk farzandi, tarixda özlaridan betakror va ölmas maʼnaviy meros qoldirgan zotlar — Alişer Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur tavallud topgan kunlari keng nişonlandi. Zero, bu uluğ zotlar hayoti, ijodiy olami ulkan ikki ummondir. Ularni qança öqisak, örgansak, tahlil etsak şunça kam.

Quyida eʼlon qilinayotgan tadqiqot ham uluğ bobolarimiz hayotini, betimsol maʼnaviy olamini yanada teranroq his qilişimizga xizmat qilişiga şubha yöq.

1506 yilning qişi. Murğob daryosi yoqasida   temuriy ŞAHZODAlar Şayboniyxonga   qar­­şi birgalaşib kuraşiş mas­lahatiga yiğilişmoqçi edi. Afsuski, uşbu maşvaratdan biron natija çiqmadi. Maşvaratga töplangan zaif, ojiz şahzodalar   faqat öz takkaburliklarini namoyiş etişdi xolos. Murğobdagi maşvaratga Bobur ham   taklif etilgandi.

Jangu jadallar içida yurgan yoş hukmdor Hirotdan kelgan maktubni hayajonlanib, sevinib qöliga oldi. Çunki, uşbu maktubni Samarqandga Navoiy hazratlari yozib yuborgan, unda Bobur Mirzoga buyuk şoirning istaklari aks etgandi…

Siyosat sahnasiga çiqib, Movarounnahrda keçayotgan kuraşlarda Samarqandni qölga olgan kunlari, Zahiriddin   Bobur donği şarqqa   tarqalgan öz davrining fuzalosi Navoiydan noma olgaç, sevinçini içiga siğdira olmadi. Negaki, u ham endigina şeʼrlar yoza boşlagan, gohida taxt uçun kuraşlar bilan bölib, ijod neçançidir darajaga çiqib qolardi. Ana şunday damlarda Bobur faqat sözning boqiyligini his etib, Navoiy davlat amaldorligidan bejiz isteʼfoga çiqmaganligini anglagandek böldi. Biroq taqdir yoziği uni Andijondan Samarqand taxtiga boşlab kelgan,   bu yölda köp   qurbonliklar berilgandi. Qolaversa, ikkinçi bor   Samarqandni   qölga   kiritib   turgan   damlar   edi.

“Bu ikkinçi navbat Samarqandni olğonda Alişerbek tirik edi. Bir navbat manga   kitobati (maktubi — U.B.) ham kelib edi. Men ham bir kitobat yiborib edim. Orqasida turkiy bayt   aytib, bitib   yiborib edim”.

Xullas, ular kitobat — maktub orqali diydorlaşdilar. Bu paytda Xuroson poytaxti Hirotda turgan Navoiy “Majolis un-nafois” tazkirasiga xurosonligu movarounnahrlik   şoirlar ijodidan aşʼorlar töp­layotgandi.

Samarqand taxtiga çiqqan yoş podşoh ana şu zayl Navoiy eʼtiborini tortgan. Ammo… ammo Hirotdan “javob kelgunça tafrika (ğalayon, parokandalik) va ğavğo böldi” deya   “Boburnoma”da kuyunib yozgandi muallif.

Çunki, Bobur ikkinçi bor Samarqandni Şayboniyxonga topşirişga majbur bölgan edi. Bu orada Navoiy hazratlari   ham   vafot etdi.

Oradan köp vaqt ötmay, Bobur saltanati uçun bölgan kuraşlarda mağlublik alamini çekib, Hirotga   ketişga majbur böladi. Aynan Boburning Hirotga borişiga sabab, yuqorida aytganimizdek, 1506 yilning qişida Murğob   daryosi yoqasida temuriy   sultonlar Şayboniyxonga qarşi   birgalaşib kuraşiş maslahatiga yiğilişmoqçi edi. Şu   tariqa ötadigan maşvaratga   Bobur ham taklif   etiladi.

Bobur kelişi şarafiga   Husayn Boyqaroning barpo ettirgan madrasasida yoş temuriy   şahzoda şarafiga qabul marosimi uyuştiriladi. Marosimda Xadiçabegim, Poyanda Sultonbegi, Ofoqbegim singari malikalar ham iştirok   qilişadi. Bir muddat şu yerda bölib   qurʼon tilovat qilişgaç, Xadiçabegimning uyida mehmon şarafiga oş tortilib ziyo­fat   beriladi.

Şu tarzda Bobur Hirotga kelgan   kuni Poyanda Sultonbegim uyida, ikkinçi kun Boği Nav­da, yana   bir kun Boği   Jahonoroda bölib, qolgan kunlarini   esa Navoiyning “Unsiya”   nomli hovlisida ötkazadi. Mirzo Bobur 1506-1507 yil voqealarini yozar ekan, “Boburnoma”da şunday eslaydi: “Avval menga Boği Navda yurt   tayin   qilib edilar. Tonglasi kelib, Boği Nav­da tuştum. Boği Nav­da bir keça   böldum, ani munosib körmay, Alişerbekning uylarini tayin qildilar. Hiriydan çiqqunça Alişerbekning   uylarida   edim”.

Injil anhorining öng tarafidagi Navoiy yaşagan haşamatli hovli Boburga Alişerbekning nozik didli meʼmor ekanligini anglatardi. Ayniqsa, devor böylab ekilgan Samarqandning oq teraklari Navoiydan maktub olgan 1499 yilni yodga soldi. Öşanda u   maktubni   hayajonlanib öqiganini xotirasiga   keltirdi.

Alişerbek Samarqandga yöl­­lagan maktubini ana şu hovlida, qöş tabaqali eşikdan kirib boriladigan mehmonxonasidagi kitoblarga töla nurafşon maskanda bitganini Bobur sezib turardi. Çunki, yetti-sakkiz yildirki, hovli, undagi xonalar Navoiy   hayotligidagidek saqlanib kelardi. Bobur Navoiy hovlisida yaşab, u ekkan mevali, manzarali daraxtlar oralab yurarkan, Alişerbekning ğazallarini yodiga keltirar, özi ham ruboiylar bitardi.

Badiuzzamon uni Boği   Jahonoroga çorlagaç, borib   u bilan uçraşib, vaziyat haqida suhbat quradilar. Ertasi   kuni bölsa Xurosonning boşqa   hukmdori — Muzaffar Mirzo uyiga   çorlaydi.

Bobur temuriylarning raqib­lari — Şayboniy Xurosonga   ot solib kelayotgan payt­da Hirotda şahzodalarning şarobboz­lik qilib   işrat qilayotganini yozarkan, özidayam çoğir içişga mayl bölsayam, özini tuta bilganini taʼkidlab   ötadi. Aniği u oldingi kuni boşqa hukmdor — Badiuzzamon uyida bölganida şarob içmagan, qolaversa, uning yoşi, nufuzi   Boburdan yuqori edi. Endi esa boşqa hukmdor — Muzaffar   Mirzo uyida şarob   içişni u Badiuzzamonni pastga uriş böladi   deya özini tiya oladi. Va şunday töğri qarorga keladi: “Badiuzzamon Mirzo bila   Muzaffar Mirzo bir   yerda bölğonda ikkala mirzoning taklifi bila   içilgay”.

Şu taxlit Bobur Hirotdalik paytida Muzaffar Mirzo, Badiuzzamon Mirzolar yaratib bergan şart-şaroitlar tufayli azim şaharni ziyo­rat   qildi. Hirotda ötkazgan yigirma kunni Bobur şaharning diqqatga   sazovor joylarini közdan   keçiriş bilan ötkazadi. “Çinor boğining   etagiga solingan suratxonaning şarqi-janub sari yonida   kiçik­roq oq uy   qurilib edi. Gohi unda ölturur erdim, anda majlis böldi, söng­ra Ğiyos masxara keldi, neça qatla majlisdan   qutoiba tariqa buyurildikim, ixroj qildilar. Oxir şaloyi   bölib, masxaraliq bila majlisğa   yöl top­di” deya   Hirotning maşhur qiziqçisi — Ğiyos masxara körsatgan   tomoşalardan hayratlanib qoğozga   tuşiradi.

Bobur Hirotda   ötayotgan har bir   kunidan unumli foydalanib, şaharning deyarli hamma   joylarini tomoşa qilişga ulguradi: “Bu yigirma kunda maşhur sayrgohlardin bir Sulton Husayn Mirzoning xonaqohidin   özga yer körilmagan   şoyad qolmadi ekan” deya yozadi muallif   öz “Boburnoma”sida.

Ayniqsa, Bobur   şarafiga atab Muzaffar Mirzo   bergan ziyofatdagi musiqa oqşomi   ança paytlargaça yoş   hukmdorga taʼsir qilib   yurdi. Öşanda Şayxiy Noyi   degan sozanda, naydagina emas, ud   va ğijjakdayam benazirligini namoyiş etadi. Badiuzzamonning musiqali ziyofatida Şayxiy   va Qul Muhammad örtasida bahs   bölib ötadi. Şayxiy nayda   bir kuyni çiroyli   qilib çalgaç, Badiuzzamon Qul Muhammaddan   ham   şu kuyni ğijjakda çalişni   söraydi. Qul Muhammad esa   ğijjakda bu kuyni   yaxşi ijro eta olmaydi. Ammo buni tan olmay, “ğijjak noqis soz” deya   “ayb”ni musiqa asbobiga   yuklamoqçi böladi. Şunda Şayxiy   Qul Muhammadning   qölidagi ğijjakni olib, öşa   özi nayda ijro   etgan   kuyni “xöb va   pokiza” çalib ziyofat   ahlini hayratga soladi.

Hofiz Hojining past   ovozda ijro etgan   aşulasi, Jaloliddin   Mahmudning nay, Şojdi baçaning   çangda ijro   etgan kuylari, Mirjon Samarqandiyning esa “baland va   duruşt va bemaza” aytgan xonişlarini eşitib, Bobur mehmon sifatida har bir   tunni zavqli ötkazadi. Muzaffar Mirzoning “qişloqi uyi”dagi   öşa ziyofatda Yusuf   Ali Kökaltoşning raqslarini, katta va kiçik Moh degan qullarning   masxaraboz­liklarini, Jonak   xonandaning ularga mos   qöşiqlarini eşitib davra fayzli bölganini eslaydi Bobur.

Uşbu ziyofat taʼrifi   Badiuzzamonga ham yetib   boradi. Bobur va uning yaqinlari   şarafiga berilgan ziyofatda Badiuzzamon mavqei, yoşi katta   bölsa-da, mezbonlik iltifotini   körsatib, 23 yoşli Boburni   ğoyatda eʼzozladi.

Oqşomlarni şunday   bazm­lar­da ötkazgan Bobur, kunduzi Yusuf Ali kökaltoşning hamrohligida otda şahardagi jamiki xiyobon, maqbara, masjid, madrasa, bozorlarda sayr qiladi. Muqavviyxonadek polvonlar kuraş   tuşadigan usti yopiq   maydon, sozanda va xonandalarga möljallangan Boği Jahonorodagi Savsanixona, Pahlavon Muhammad   uçun Boyqaro qurdirgan Neʼmatobod Hirotda   Bobur qadami tekkan   maskanlar edi öşanda.

Şu bilan birga   Bobur Navoiy hazratlari   haqida şunday bitik   ham yozgan: “Alişerbek naziri   yöq kişi edi. Turkiy   til bila to   şeʼr aytubturlar, heç kim   onça köb va   xöb aytqon emas. Alişerbekning mizoji   nozuk bila maşhurdir. El nazokatini   davlatning ğururidan tasavvur   qilur erdilar. Andoq emas   ekandur, bu sifat anga   jibilliy ekandur. Samarqandta ekanda ham   uşmundoq nozuk mizoj   ekandur”…

Bu paytga kelib, Movarounnahrni zabt   etgan, Samarqand taxtini Bobur   qölidan tortib olgan   Şayboniyxon Xurosonga ham   zarba hozirlayotgandi. Şunday damda raqibiga   qarşi   kuç töplaş niyatidagi   Bobur Hirotda ortiq   qololmasdi.

“Yana Hiriynikim rubʼ maskunda andoq şahar yöqtur va Sulton Husayn Mirzoning zamonida mirzoning tasarrufidin va takallufidin Hiriyning zeb va ziynati birga ön, balki   yigirma taraqqiy qilib   edi…”

Bobur ana   şu taraqqiy etgan şaharda atigi yigirma kun bölganidan, şahzodalar örtasida   manmansiraş, ixtilof   borligidan afsuslansa-da, Navoiy hovlisida yaşaganidan   qalbi ğururga tölgan, ruhi poki madadkor bölişidan   umidvor edi.

Xullas, Bobur   Navoiy vafotidan söng   Hirotga kelgan bölsa-da, Alişerbekni körgan, u   bilan suhbatdoş bölgan   kişilar davrasida böldi,   ular bilan diydorlaşdi…

Biroq bu diydorlaşuvlar köpga bormay, u   gözal Hirotni tark   etişga, Qobulga ketişga   majbur   böldi.

Umid Bekmuhammad