Jyul Vern başoratlari yurtimizda amalga oşganmi?

Maşhur fransuz adibi   Jyul Vern haqida kim   eşitmagan deysiz?   Bolaligimizda uning “Ön beş   yoşlik kapitan”, “Kapitan   Grantning bolalari” singari kitoblarini öqib, kapitan Nemo bilan   “Suv ostida 80 ming lyo”lik safarlarda   bölganmiz, nomaʼlum, “Sirli orollar”ga   borganmiz, oyda yurganmiz, ajoyib sarguzaştlar guvohi bölganmiz.   Bular haqidagi filmlarni   hozir ham körib, töymaymiz.   Odamlarni jasoratga, sar­guzaştga, adolatga, maʼnaviyatga   daʼvat etuvçi bu asarlarning   qahramonlari umr böyi biz   bilan birga. Jyul Vernning   kişini hayratga soluvçi   xislati faqat badiiy mahoratidagina emas, balki kelajakni, fan-texnika   taraqqiyoti istiqbolini oldindan   başorat qilişida ham namoyon böladi.

Adib vafot etganda, uning ijodxonasida jahon   xalqlarining tarixi, urf-odatlari, marosimlari, öşa joylarning tabiati   haqida qirq mingga yaqin   yozmalar   topilgan. Ularning   içida Markaziy Osiyoga   oid maʼlumotlar ham bölgan. Uning “Klodius Bombarnak”   nomli romanidagi voqealarning asosiy qismi Markaziy   Osiyoda, jumladan, bizning ölkamizda bölib ötadi.

Keling, avval tarixga nazar taşlaylik. Rossiya   imperiyasi 1854-55 yillari bölib   ötgan Qrim uruşida   mağlubiyatga uçragaç, diqqatini   şarqqa, markaziy Osiyoga   qaratgan. Avval Oqmaçit (hozirgi Qizil Örda), keyin, Çimkent, Avliyo ota (hozirgi Taroz), Olma-Ota şaharlarini zabt etgaç,   1865 yili Toşkentni ayovsiz   janglar bilan bosib oladi. Keyin, rus armiyasi   Samarqandni mavh etadi, Zirabuloq   yaqinidagi jangda Buxoro   amirligi qöşini tor-mor qilinib, juda oğir şartlar bilan uni   öziga vassal (qaram) davlatga   aylantirdi. Keyin, Qöqon va Xiva xonliklari ham öz mus­taqilligidan mahrum böldilar. Rossiya maʼmuriyati yangi   bosib olingan joylarda   mustahkam örnaşib oliş, uning   imkoniyatlaridan töla foydalaniş,   rus kapitalini kiritiş   uçun, avvalo, temir yöl quriş   lozimligini rejalaştiradi. U vaqtda   Osiyo va Afrika qitʼasi   mustamlakaçi mamlakatlar tomonidan   bölib olingan, endi bu joylarni   özlaştirib oliş uçun keskin kuraş olib borilar edi. Şu   tufayli, Köşk(Kuşka), Termiz, Duşanba va boşqa joylarda çegara   şaharçalari — harbiy   qalʼalar barpo qilindi.   1880 yili esa Kaspiy dengizining   Uzun-Ada (sobiq Krasnovodsk)   yarim orolida dastlabki   temir yöl relslari yotqizildi. Rossiya iqtisodiyoti Markaziy   Osiyoning içkarisiga texnika (parovozlar) yordamida şiddat   bilan kirib kela   boşlaydi.

Bu transosiyo   temir yölining ahamiyatini   hamma, hatto, Rossiyaning raqiblari ham yaxşi tuşunar edilar. Öşa   vaqtlardagi baʼzi manbalarga   diqqatni jalb qilmoqçiman:   Bu haqda dastlabki   maʼlumot 1888 yili Peterburgda naşr   etilgan “Kas­piy orti temir   yöli, uning ahamiyati va istiqboli”   kitobida berilgan. A.Rodkeviçning 1891 yili naşr   qilingan “Kaspiy orti harbiy   temir yöli bö­yiça   safarnoma” hamda “Kaspiy orti harbiy temir yölining qurilişi   va uning Rossiya­-Osiyo sanoati hamda savdosi   uçun ahamiyati haqida   oçerk” kitoblarida bu masalani   har tomonlama tahlil etişga harakat qilgan. Keyinroq fransuz injeneri Edgar Bulanjye özining “Mavrga   safar” kitobida bu mavzuga batafsil töxtalgan. Jyul Vern   bu kitob­larni, albatta, öqigan. U   Markaziy Osiyo­­da bölmagan, temir yöl qurilişini   körmagan, ammo bu   mavzuga juda qiziqqani aniq. Transosiyo temir yöl qurilişi haqida juda köp maʼlumotlar   töplagan, keyin esa, xayolot   qanotida uçib, ajoyib asar   yaratgan!

Kitob 1892 yili   bosmadan çiqqan. Öşa vaqtda   temir yöl qurilişi Amudaryo yaqinida olib borilar edi. Adib xayol gilamida   Markaziy Osiyo   xaritasi ustida turli   yönalişlarda parvoz etgan   bölişi mumkin. Uning   qahramoni Yevropadan Markaziy   Rossiya, şimoliy Qozoğiston,   Uyğuriston, Gobi çöllari   orqali Pekinga hali   qurilişi heç kimning xayoliga   ham kelmagan   yönalişda   safar etişi mumkin   edi.   Turli-tuman voqealarga   va ajoyibotlarga töla   yana bir yönaliş — Turkiya, Eron, Afğoniston, Pokiston,   Pomir va Himolay   toğlari oralab Pekinga   safar Jyul Vern­­ni   band etgan bölişi   aniq. Ammo u “adabiy sayri” uçun Markaziy Osiyo   orqali ötadigan   yölni   tanlaydi.

Jyul Vernning   “Klodius Bombarnak”   romanidagi voqealar Uzun-Ada temir yöl bekatidan boşlanib, Aşxobod, Mavr, Çorjöy, Buxoro, Samarqand, Toşkent, Qöqon, Marğilon,   Öş, Qaşqar orqali Pekinga boruvçi   xalqaro transkontinental   ekspress poyezdda bölib ötadi. Asar qahramoni — “XXI asr”   gazetasining muxbiri bekatlarda   tuşib, şaharlarni aylanadi, qadimiy yodgorliklarni tomoşa qiladi,   mahalliy aholining urf-odatlari, ölka qiyofasi, tabiati, tarixi haqida maʼlumotlar   töplaydi.

Romanning yurtimizga oid joylaridan ayrim parçalar   keltiramiz:

“Amudaryoni ilgari   Okus deb ataganlar.   U mahobatda Hind, Gang   daryolari bilan teng körilgan. Qaçonlardir bu   daryo Kaspiy dengiziga   keyinçalik Orol dengiziga   quyilgan. Amudaryo Pomir   çöqqilarida erigan suvni   daşt va qumliklar   orqali ikki yarim ming kilometrga   olib boradi. Poyezdimiz   suv sathidan 11 metr   baland qilib, minglab qoziqlar   ustiga örnatilgan bir yarim   kilometrlik köprik orqali   ötib oldi. Buyuk transosiyo   yölida eng katta   hisoblangan bu köprikni   general Annenkov ön oy   içida qurib bitkazdi”.

“Buxoro şahri   bekatdan ançagina olisda ekan, agar tor izli temir yöl bölmaganda   Buxoroni körolmas ekanman.   Yarim soatdan söng   Darboz darvozasi orqali   kirib, şaharning çang   köçalarini piyoda aylana   boşladim.   Men turli   binolarga kirdim, bozorda   böldim.   Bir dökonçada   16 xil navdagi çoy   sotilişini bilib oldim. Labi   Xovuz maydoni kiraverişida mis zambaraklar örnatilgan.   Amir saroyi — Arkni kördim.   Uning öng tomonida   haşamatli Kolon masjidi (Masjidi Kolon) joylaşgan. Undagi   qubbalar va minoralarga   son-sanoqsiz laylaklar in   qurişgan. Şaharning janubi şarq   tomonida bir guruh   darveş­larni uçratdim. Hassaga   tayangan darveş­larning kulohi   ostidan çiqib turgan   soçlari şamolda hilpiraydi.   Horib-çarçab, Devonbegi ariği   çetidagi qayrağoç soyasida   “şivinom” çoyidan töyib   içdim. Yevropada çoyning bunaqa navini heç kim   bilmaydi…”

Yoki asardan örin olgan quyidagi tasvirlarga eʼtibor qarating-a:

“Buxoro va   Samarqand   oraliğidagi 200 kilometrlik masofada 11 bekatda elga xizmat körsatiladi.   Odatdagi poyezdlar bu   masofani bir kun davomida   bosib ötarkan. Bizning ekspress   poyezdimiz esa bu   masofani uç soatda bosib   ötdi” (!)

“Samarqand şahri ikkiga bölinadi.   Yangi şahar ruslar   tomonidan barpo etilgan bölib, zamonaviy meʼmorçilik uslubi   bilan farqlanadi. Şaharning   eski qismi esa muhtaşam obidalar   bilan boy bölib,   ularni jiddiy örganiş   uçun bir neça hafta vaqt   sarflaş zarur. Aravada ziyorat   qilib, Bibi xonim maydoniga   keldik. Bu yerda şu nomli   salobatli masjid qad   kötargan. Bu maydon   Registon kabi töğri   burçakli şaklda bölmasa ham, unga nisbatan nafisroq   körindi.”

“Tan olişim   kerakki, arava bizni şaharning   şimoli-şarq tomonida joylaşgan   Markaziy Osiyoda eng   muhtaşam ansambl — Şohi Zinda qabristoniga olib   kelganda, yanada kuçliroq   hayajonga tuşdim. Buni   qalam bilan ifodalaş   qiyin. Buni tasvirlaş uçun   rassom böliş kerak. Agar men bu yerdagi   inson aql-zakovati bilan   bunyod bölgan koşinlar, bino peştoqlari,   naqşlarni tasvirlayversam, umrim   yetmasa kerak, deb   qörqaman. Osiyo dahosi bilan   yaratilgan bu tengi   yöq meʼmorçilik ansambli   qarşisida inson aqli   adaşadi.

Men muxbir   sifatida Temur maqbarasini   körmasdan ketişni istamas   edim.

Göri amir   maqbarasi tasavvurimdan ham   uluğvorroq ekan. U   forslar sallasi şaklida   feruzrang gumbaz bilan   ziynatlangan, saqlanib qolgan   yolğiz minorasi esa özining   asl ranginligini saqlab   qolgan yarqiroq arabiy   naqşlarini köz-köz qiladi.  

Gumbaz ostidagi   asosiy xonaga qadam   qöydik.   U yerda   nomi jahonga maşhur   Jahongir Temurning qabri   turardi.”

“Samarqand köçalarida   odamlar gavjum. Ular   turli rangdagi xalatlar   kiyib olişgan. Boşlarida   mahorat bilan öralgan   salla. Samarqandda qirq   mingga yaqin aholi istiqomat   qilarkan”.

“Toşkentning eski   şahar qismi asosan   loy devor uylar   va qinğir-qiyşiq köçalardan   iborat. Bozor va   karvonsaroylari ham unçalik emas”.

“Toşkentdan yölga   çiqib, 150 kilometr   masofada bölgan Xöjand   şahriga kirib bordik.   Temir yöl bu yerdan keskin   şarq tomon burilib, Qöqon tomonga ketadi. Biz   Qöqondan söng, Marğilon, Öş şaharlaridan ötib, Pomir daralari   oşa Turkistonning Xitoy   bilan çegarasi tomon   yöl oldik. Marğilon şahrida   60 ming aholi istiqomat   qilarkan. Bu şahar Farğona   viloyatining amaldagi poytaxti   hisoblanadi. Şaharda   qadimiy obidalar deyarlik   saqlanib qolmagan”.

“Markaziy Osiyoning   bu qismini çuqur tektonik   kuçlar muntazam taşvişga   soladi. Bu yerda yuz beradigan   kuçli yer silkinişlari katta   vayronagarçilik keltiradi” (Bu satrlarni öqir   ekansiz, 1949 yili Aşxobodda   va 1966 yili Toşkentda,   şuning­dek,   qöşni mamlakatlarda yuz bergan boş­­qa   zilzilalar xotirangizga keladi).

Jyul Vern   romanining qahramoni — “XXI asr”   gazetasining muxbiri Klodius   Bombarnak   hali amalda   bölmagan trans­osiyo magistrali böylab, ekspress poyezdda safar   qilib, eson-omon Pekin   şahriga yetib boradi.

Kitob 1892 yili   naşrdan çiqqan. Kas­piy   böylarida qurilişi boşlangan   temir yöl izlari esa Çorjöy   yaqinida Amudaryoga endi   yetib kelgandi. Kitobdagi tasvirlar fantastika janriga   astoydil yondaşgan muallifning   oldindan başorat qila oliş   salohiyati nihoyatda yuksak   darajada ekanidan dalolat   beradi. Temir yöllar   xaritasiga diqqat bilan qarasangiz,   uning izlari Jyul Vern   başorat qilgan yönalişdan   kam farq qiladi. Darhaqiqat, temir yöl qurilişi kitobda   tasvir qilingandek, Buxoro, Samarqand orqali Toşkentga kelgan, Xovos bekatidan uning   şoxobçasi Qöqon, Marğilon, Andijon, Namangan, Öş va Jalolobodga   boradi.

Xalqaro transosiyo   yöli hozirgi kunda Istambul — Tehron— Maşhad — Marv —Çorjöy — Buxoro — Samarqand — Toşkent — Olma-Ota — Ğölja — Urumçi orqali Pekingaça   yetib borgan!

124 yil avval   naşr etilgan “Klodius   Bombarnak” asarida ham uning   boş qahramoni aynan   şu yönalişda safar   qiladi.

Maʼlumki, 2016 yil 22 iyunda Özbekis­ton   va Xitoy davlatlari   rahbarlari iştirokida Angren — Pop elektrlaştirilgan temir   yöli hamda Qamçiq   tunnelining rasmiy oçilişi   böldi. Dastlabki elektr poyezdi   televideniye orqali bu   tarixiy voqeani kuzatib   turgan millionlab kişilarning   köz öngida Qamçiq tonnelidan   ötib,   yangi yönaliş   böyiça temir yöl   harakatini boşlab berdi.   Eng yuksak xalqaro   talablarga javob beradigan     uşbu inşoot ikkala   mamlakat mutaxassislari hamkorligi   va ularning yuksak   kasb mahoratlarini namoyiş   etdi. Dengiz sathidan   2200 metr balandlikda   barpo etilgan bu   yöl nafaqat Özbekiston   hududlari örtasida yuk   taşişni yengillaştiradi, ayni   vaqtda Xitoy — Markaziy Osiyo — Yevropa yangi xalqaro tranzit   koridorining muhim qismi   bölib qoladi. Toğlar   oşa ötgan bu yangi   yölning uzunligi — 123.1 kilometr,   Qamçiq dovonidan ötgan   tunnelning uzunligi esa — 19.2 kilometr!   Inşootni   bunyod etiş davomida   285 ta sunʼiy inşootlar   va suv ötkaziş quvurlari, umumiy   uzunligi 2.1 kilometr bölgan 15 ta temir yöl köpriklari, 4 ta stansiya, 2 ta   vokzal, 4 ta razʼyezd,   xizmatçilar uçun turarjoy   binolari barpo etilgan. Inşootning umumiy   loyiha bahosi 1 milliard 635 million   dollar miqdorida tasdiqlangan.   Dastlabki   hisob-kitoblarga köra, şu   yilning özida temir   yöl 600 ming yölovçiga   xizmat körsata oladi.   Yuqoridagilardan kelib çiqib aytiş joizki, iqtidorli olimlar, maşhur adiblar   xayolida pişib yetilgan   ğoyalar ertami-keçmi amalga oşar ekan. Jyul Vern romanidagi fantas­tik ğoya   Markaziy Osiyo, jumladan, Özbekis­tonda amaliyotga aylandi.

Jyul Vernning “Klodius Bombarnak”   romani 1961 yili Toşkentda — rus tilida (150 ming nusxada) çop etilgan. Uni özbek tilida naşr etiş esa hozirça amalga oşmadi. Ammo öylaymizki, uşbu qiziqarli asarni özbek öquvçilari ham öz ona tillarida mutolaa qilişga haqli. Qolaversa, yuqorida taʼkidlaganidek, maşhur adib uşbu kitobida yurtimiz hayotiga oid köpdan-köp ğaroyib maʼlumotlarni keltirgan.

Anvar TOJIYEV,

mehnat faxriysi