Özbekistonda sportni ommalaştiriş nimalarga boğliq?

Mahallalarda yoşlar örtasida ommaviy sport musobaqalarini tizimli taşkil etiş orqali soğlom turmuş tarzini keng tarğib qiliş, ularni ommaviy sportga jalb etişni yangi bosqiçga olib çiqiş hamda 2022-2026 yillarga möljallangan Yangi Özbekistonning taraqqiyot strategiyasi 67-maqsadida belgilangan vazifalarning ijrosini taʼminlaş bugungi kunning dolzarb muammolaridan hisoblanadi.

Sport jamiyat hayotida muhim rol öynaydi, millat salomatligini mustahkamlaşga, yoşlarni tarbiyalaşga, xalqaro maydonda muvaffaqiyatlarga erişişga va mamlakat obrösini oşirişga yordam beradi. Sport anʼanalariga boy Özbekistonda jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirişga davlat darajasida ustuvor ahamiyat berilmoqda. Biroq amalga oşirilayotgan saʼy-harakatlarga qaramay, aholining muntazam sport bilan şuğullaniş darajasi yetarli emas. Statistik maʼlumotlarga köra, Özbekiston fuqarolarining atigi 20 foizi muntazam ravişda jismoniy faoliyat bilan şuğullanadi.

Aholining keng qatlamlari orasida sportga bölgan qiziqişni oşiriş va soğlom turmuş tarzini şakllantiriş kompleks yondaşuv­ni va sportni ommalaştirişning samarali strategiyasini işlab çiqişni talab qiladi. Uşbu tadqiqot mavjud usul va dasturlarni tahlil qiliş, ularning kuçli va zaif tomonlarini aniqlaş, şuningdek, Özbekistonda sportni ommalaştiriş strategiyasini takomillaştiriş böyiça takliflarni şakllantirişga qaratilgan.

Jumladan:

— mahallalarda yoşlarning ommaviy sport bilan şuğullanişlari uçun moddiy-texnik bazani mustahkamlaş va sport inşootlarini zamonaviy sport jihozlari bilan taʼminlaş, şuningdek, imkoniyati çeklangan yoşlar uçun tegişli sport infratuzilmasini yaratiş;

— aholining keng qatlamlari, ayniqsa, yoşlar örtasida soğlom turmuş tarzini şakllantiriş, ular örtasida ommaviy sport musobaqalarini taşkil etiş orqali yoşlarning ommaviy sportdagi uluşini oşiriş;

— ommaviy sport bilan muntazam şuğullanuvçi oilalarga mahallalar va istirohat boğlarida şaroit yaratiş va oilaviy sportni rağbatlantiriş mexanizmlarini joriy etiş;

— ommaviy sport tadbirlari davomida öquvçilari ğolib va sovrindor bölgan umumiy örta taʼlim maktablarining jismoniy tarbiya fani öqituvçilari va sport-taʼlim muassasalarining trenerlari mehnatini munosib rağbatlantiriş va ularning faoliyat olib borişi uçun şaroit yaratiş.

Turli mamlakatlarning ilmiy adabiyoti va amaliyotida sportni tarğib qiliş va aholining jismoniy faolligi darajasini oşiriş sohasida katta tajriba töplangan.

Xususan, sönggi yillarda Özbekistonda sportni ommalaştiriş va aholining jismoniy faolligi darajasini oşiriş maqsadida amalga oşirilgan turli davlat dasturlari va taşabbuslari tahlil qilindi.

Sport infratuzilmasi qurilişi. 2017-2022 yillarda Özbekistonda 200 dan ortiq sport inşootlari, jumladan, yirik majmualar, stadionlar, basseynlar va köp funksiyali maydonçalar qurildi va rekonstruksiya qilindi. Toşkentda “Humo Arena” universal sport majmuasi va Samarqanddagi mintaqaviy Olimpiya markazini barpo etiş eng muhim loyihalardan böldi.

Ommaviy sport tadbirlari. Özbekistonda har yili 50 ga yaqin ommaviy sport tadbirlari ötkaziladi. 2022 yilda bunday tadbirlarda 2 milliondan ortiq kişi iştirok etdi.

Axborot-maʼrifiy kompaniyalar. 2019 yildan 2022 yilgaça Özbekistonda sport va soğlom turmuş tarzini ommalaştirişga qaratilgan 3 ta yirik axborot-maʼrifiy kompaniyalar amalga oşirildi. Ular televideniye, radio va internetda ijtimoiy reklama joylaştiriş, şuningdek, taniqli sportçilar va jamoat arboblari iştirokida maxsus tadbirlarni ötkazişni öz içiga olgan.

Bolalar va ösmirlar sportini rivojlantiriş. Sönggi 5 yil içida Özbekistonda maktab va oliy öquv yurtlarida 1000 dan ortiq yangi sport seksiyalari va tögaraklari oçildi. Sport bilan muntazam şuğullanadigan bolalar va yoşlar soni 25 foizga oşdi.

Baʼzi ijobiy natijalarga qaramay, tahlil şuni körsatdiki, jismoniy faollik bilan muntazam şuğullanadigan fuqarolarning uluşi hali ham nisbatan past darajada — 2022 yilda taxminan 22%. Bu mamlakatda sportni ommalaştiriş strategiyasini yanada takomillaştiriş zarurligini körsatadi.

Tahlil asosida Özbekistonda sportni samarali ommalaştiriş uçun turli usul va yondaşuvlarni birlaştirgan kompleks strategiya zarur degan xulosaga kelişimiz mumkin. Bunday strategiyaning asosiy elementlari quyidagilar bölişi mumkin:

1. Sport infratuzilmasini rivojlantiriş. Yirik şahar va hududlarda zamonaviy sport obʼyektlari qurilişini davom ettiriş, şuningdek, qişloq joylarda sport bilan şuğullaniş uçun munosib şaroit yaratiş. Aholining barça qatlamlari, şu jumladan, nogironlar uçun sport inşootlari mavjudligini taʼminlaş muhim.
2. Axborot-maʼrifiy faoliyat. Televizion, radio, internet va ijtimoiy tarmoqlar kabi turli xil aloqa kanallaridan foydalangan holda sport va soğlom turmuş tarzining foydalari töğrisida xabardorlikni oşirişga qaratilgan keng kölamli tadbirlarni ötkaziş. Uşbu işda ijobiy örnak böla oladigan taniqli sportçilar va jamoat arboblarini jalb qiliş muhimdir.
3. Yoşlarni jalb qiliş. Bolalar va ösmirlar sportini rivojlantirişga eʼtiborni kuçaytiriş, taʼlim muassasalarida sport seksiyalari va tögaraklari tarmoğini kengaytiriş, öquvçilar örtasida muntazam musobaqalar va sport bayramlarini ötkaziş. Şuningdek, bolalar va yoşlar bilan işlaydigan malakali murabbiylar va öqituvçilarni tayyorlaşga eʼtibor qaratiş lozim.
4. Rağbatlantiriş. Soliq imtiyozlari, sport maydonçalariga çegirmalar, korporativ aʼzolik dasturlari va boşqalar kabi faol hayot tarzini olib boradigan fuqarolarni qöllab-quvvatlaş va rağbatlantirişning turli şakllarini joriy etiş. Şuning­dek, taniqli sportçilar va murabbiylar uçun maxsus mukofotlar va mukofotlarni taʼsis etiş haqida öylaş kerak.
5. Xususiy sektor bilan hamkorlik. Biznesni sport loyihalarini moliyalaştiriş va amalga oşirişga jalb qiliş, şeriklik das­turlari va homiylik taşabbuslarini yaratiş. Bu resurslarni köproq jalb qiliş va tijorat tuzilmalarining sportni rivojlantirişga qiziqişini oşirişga imkon beradi.
6. Ilmiy va uslubiy taʼminot. Jismoniy tarbiya va sport sohasida ilmiy tadqiqotlarni rivojlantiriş, ilğor xalqaro tajribani örganiş, sport maşğulotlari samaradorligini oşiriş va sportni ommalaştiriş uçun yangi texnika va texnologiyalarni işlab çiqiş va joriy etiş.
7. Idoralararo muvofiqlaştiriş. Sportni ommalaştiriş strategiyasini işlab çiqiş va amalga oşiriş uçun masʼul bölgan maxsus muvofiqlaştiruvçi organ yoki işçi guruhni taşkil etiş, bu jarayonda iştirok etayotgan turli vazirliklar, idoralar va taşkilotlarning harakatlari izçilligini taʼminlaş.

Taklif etilayotgan strategiyani amalga oşiriş davlat organlari, jamoat taşkilotlari, biznes tuzilmalari va fuqarolarning saʼy-harakatlarini birlaştirişni talab qiladi. Biroq uzoq muddatda bu aholining jismoniy faollik darajasini oşiradi, sport va soğlom turmuş tarziga doimiy qiziqiş uyğotadi, şuningdek, xalqaro sport maydonida muvaffaqiyatlarga erişişni taʼminlaydi.

Bolalar va ösmirlar sportini rivojlantiriş, maktab va oliy öquv yurtlarida yangi sport seksiyalari va tögaraklarini oçiş borasidagi harakatlarni taʼkidlaş lozim. Yoşlarni jismoniy tarbiya va sport bilan muntazam şuğullanişga jalb qiliş strategik ahamiyatga ega va hayot davomida rivojlantirib boriladigan barqaror odatlarni şakllantirişga yordam beradi.

Şu bilan birga, Özbekistonda sportni samarali ommalaştirişga tösqinlik qiluvçi bir qator kamçiliklar ham mavjud. Asosiysi, kompleks va tizimli yondaşuv­ning yöqligi, uşbu jarayonga jalb qilingan turli idoralar va taşkilotlarning harakatlarining izçilligi yetişmasligi.

Köpinça amalga oşirilayotgan dasturlar va loyihalar turliça bölib, turli taşabbuslar örtasida tegişli muvofiqlaştiriş mavjud emas edi. Bu resurslarning yetişmasligiga olib keldi va körilgan çoralarning umumiy samaradorligini pasaytirdi.

Bundan taşqari, sport inşootlarini taqsimlaşda nomutanosiblik mavjud bölib, ularning aksariyati yirik şaharlarda töplangan, qişloq joylari va kiçik aholi punktlari aholisi hali ham tegişli infratuzilma taqçilligini boşdan keçirmoqda.

Tahlil, şuningdek, sportni ommalaştiriş jarayonlarida xususiy biznesning yetarli darajada iştirok etmaganligini körsatadi. Tijorat tuzilmalari sport loyihalarini mo­liyalaştiriş va amalga oşirişda hali ham kam iştirok etmoqda, uşbu sohadagi davlat-xususiy şeriklik salohiyatidan töliq foydalanilmayapti.

Axborot-maʼrifiy faoliyatning samarasizligi ham bor gap. Bir qator kampaniyalar ötkazilişiga qaramay, ular har doim ham maqsadli bölmagan va turli maqsadli auditoriyalarning öziga xos xususiyatlarini hisobga olmaydi. Bundan taşqari, zamonaviy raqamli aloqa kanallari, ijtimoiy tarmoqlar va internet-resurslarning salohiyati töliq işga solinmayapti.

Şunday qilib, tahlil Özbekistonda sportni ommalaştiriş sohasida ham ijobiy natijalar, ham hal etilmagan muammolar mavjudligidan dalolat beradi. Uşbu yönalişda yanada rivojlaniş uçun aniqlangan kamçiliklarni bartaraf etiş va turli usul va yondaşuvlarni yagona kelişilgan çora-tadbirlar tizimiga birlaştirgan kompleks strategiyani işlab çiqiş zarur.

Telman AÇILOV,

Çirçiq davlat pedagogika universiteti

Jismoniy madaniyat fakulteti dekani, dotsent.