Anaxita
Humoyun AKBAR
Muallif haqida:
Humoyun AKBAR — 1964 yili Andijon viloyati Böston tumanida tuğilgan.
1980-1985 yillarda Toşkent davlat universitetida (hozirgi ÖzMU), 1997-1998 yillarda Özbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasi Xalqaro munosabatlar va davlatlararo aloqalar fakultetida taʼlim olgan.
Şoirning “Yurakdagi rangin kamalak” (1997), “Unutilgan gul” (1998), “Dilxiroj” (1999), “Könglim guli” (2005), “Yoşlik bekati” (2008), “Tuyğular raqsi” (2010), “Intihosiz navolar” (2012), “Gulbong” (2022) singari öndan ortiq şeʼriy kitoblari çop etilgan.
Muallif tarjimasida Aleksandr Puşkinning “Tumor”, Persi Bişi Şellining “Ğarb şamoli”, Jeyms Joysning “Şeʼrlar” (ingliz tilidan), David Samoylovning “Tölqin va toş” şeʼriy kitoblari, Anton Çexovning “Kuçuk yetaklagan xonim” qissa va hikoyalar kitobi, S.Gessen hamda L.Modzalevskiyning “Puşkin gurunglari” suhbat-kitobi, Viktor Şklovskiyning “Lev Tolstoy” nomli biografik romani, Yuriy Nagibinning “Tiniq köllar” — ösmirlar uçun qissa va hikoyalar kitobi naşr etilgan. Şuningdek, Li Bo, Du Fu, Jon Milton, Artyur Rembo, Lev Tolstoy, Herman Hesse, Redyard Kipling, Tomas Eliot, Konstantin Balmont, Robert Rojdestvenskiy, Velimir Xlebnikov, Rasul Hamzatov singari jahon adabiyoti namoyandalari asarlaridan namunalar tarjima qilib, matbuotda eʼlon qilgan.
Yozuvçining qator hikoyalari “Özbekiston adabiyoti va sanʼati”, “Hurriyat”, “Maʼrifat” singari markaziy naşrlarda eʼlon qilingan. Yozuvçi şu kunlarda yaqin va uzoq tariximiz haqida hikoya qiluvçi “Anaxita” romanini yozib yakunladi.
Eʼtiboringizga uşbu romandan parça eʼlon qilinmoqda.
(Romandan parça)
XÖRSINIQ
Ajoyib kunlarning birida ruhim baland, ğayratim jöşib, qişloqqa odatdagidan ertaroq qaytdim. Mahallaga muyulişda, soyning katta köprigidan ötgaç, köça boşidagi hovlilardan birining darvozasi çetiga bir uyum qattiq ötin tökilibdi. Çamamda, ikki-uç arava bor. Endigina may yarimlaganda, bahor kunlari böla turib, odamlar qattiq ötin taşvişiga tuşganiga ajablandim. Odatda, qiş-qirovga tayyorgarlik köriş uçun keç kuz yomğirlari boşlanganda ötin-çöp yiğilardi, köça çetlariga bir-ikki maşina kömir ağdarilardi.
Bir uyum ötin: qurigan olma, nok, örik kabi mevali daraxtlarning çakalak şoxlari qalaşib yotibdi. Albatta, mendek şoxu novdalarni sinçiklab nazardan ötkazib yuruvçiga u xazinadek körindi. Avval köz qirimni taşladim-u, qurigan barglar, tikanak şoxlar orasidan kimdir menga tikilib turganini his qildim. Sinçiklab qarasam, çindanam, qaddi-qomati kelişgan suluv — xipçabel, soçlari uzun gözal tirsagiga tayanib, iyagini kaftiga tirab, yonboşlaganday oyoqlarini uzatib, yöldan ötganlarni tomoşa qilib yotibdi. Qurigan örik ğölasi: odatda, ğadir-budur böladigan pöstining tekisligi, çiroyli şakli, hatto qurçligi hayratga soldi. Yoğoçni çamalab, undan yaratilajak haykalni tasavvur qildim: juda gözal edi. Qiz özini kimdir körib qolişiga, mana şu qinğir-qiyşiq qattiq ötinlar çangalidan qutqarib olişiga işongandek edi.
Çamalab körsam, böyim barobar. Mayli, amallab olib ketişga qaror qildim. Tabiat möʼjizasini taşlab ketişni közim qiymadi. Ming bir istihola qilib, eşigiga ötin tökilgan katta hovlining yoğoç darvozasiga ilingan taqani qoqdim. Biroz ötgaç, asta-asta bosilgan qadam saslari eşitilib, içkaridan yelkasiga çopon taşlagan qariya çiqib keldi.
— Assalomu alaykum, yoşulli, bardammisiz?
— Va alaykum assalom, Xudoga şukur, baraka top. Kel, ulim, uyga kir, bir piyola çoyim bor, — dedi yoşulli qattiqroq gapir degandek quloğiga işora qilib.
— Rahmat, yoşulli, iltimosim bor. Şu qattiq ötin sizga tegişlimi? — söradim ötin uyumi tomonga işora qilib.
— Ha, meniki, nima deysan? — dedi qariya kutilmagan savoldan ajablanib.
— Anavi örik yoğoçini sörab keldim, — dedim va ğölaning çetiga qöl tekkizib körsatdim.
Axir yoşulliga şu pösti burişgan örik tanasidan haykal yasayman, unda suluv qizning timsolini kördim, deb aytolmayman-ku! Aytganda ham yoşi saksonni qoralagan qariya tuşunarmidi?! U yanada taajjublanib söradi:
— Bu ötin-ku, netasan? Katta boğni yangilaşdi, öşa yoqqa bor, bundaqa öriklar qalaşib yotibdi. Istagança olaver.
— Yoşulli, menga xuddi şu kerak-da.
— Uni yoqib, çöğini sandalga solaman. Örik ötin davo böladi.
— Sandalga solişga sizga bundan köproq örik keltirib beraman, — dedim baqirib.
Yoşulli yuzimga angrayib tikildi, ammo “yigitning sazasi ölgunça…” degan xayolga bordimi, suriştirib ötirmay rozi böla qoldi:
— Mayli, öğlim. Hov, anavi törtköçadan öngga burilib, qöşni mahallaning oxiriga borsang, eski boğni buzişgan. Ötin degani olam-jahonga siğmaydi, hölu quruq aralaş har qança örik topiladi.
— Rahmat, yoşulli. Şu örikni bir çetga ola turaylik.
— Yaxşisi, joyida qolsin. Ajratib qöysang, yana senga öxşagan birortasi kötarib ketadi.
— Rahmat, yoşulli, — quvonib ketdim men. — Tez borib kelaman.
Yoşulli arzimagan bir ğöla deb meni ovora qilgisi kelmadimi, öylab-öylamay, buzilgan boğ tomonga yöl körsatganidan xijolat çekdimi, ortimdan baqirib qoldi:
— Ovora bölma, ulim, mayli, olib ketaver. Nima, ötin buyum bölarmidi?!
Yoşullining gapini eşitmaganga olib, çopib katta yölga çiqdim. Yölovçi yuk maşinasini tutib, eski boğ tomonga şoşdim. Oradan köp ötmay bir arava örik ötin keltirib taşladim. Yoşulli mamnun böldi-yu, ammo niyatimni tuşunmay boşini sarak-sarak qildi. Keyin hunarmand bölsa kerak, degan xayolga bordimi, ortiq suriştirmadi.
— Mayli, öğlim. Şuni xohlabsanmi, olaqol, — dedi yoşulli mamnun. Çunki men keltirgan örik bilan özining örigi orasida oz-köpligidan boşqa farq körmadi.
“Tabiatning yonib kul bölgan möʼjizalari qança? — örikni olib qaytarkanman, ustaning ögitini esladim. — Hozir körmay qolganimda bu nozaninni yoqib kul qilişardi. Sandalga solib, oyoqlarini isitardi. Har qanday daraxtda hikmat bor. Duradgor ustunu tösin, sinçga yaroqli yoğoçni çamalaydi, haykaltaroş timsollarni ajratadi. Narsalarning taşqi körinişi köz bilan, uning içki, botin gözalligi qalb bilan köriladi. Bu qançalar muhim. Tabiat yaratgani haqiqiy böladi…”
Men örik ğölasini avaylab kötarib borarkanman, köçada duç kelgan taniş-bilişlar hayron, men esa yaratilajak asarimning qiyofasini tasavvurimda tiklaşga urinardim.
“Eski sozgarlar yoğoçdan soz yasaş bilan birga musiqa çalişning, hatto kuy bastalaşning uddasidan çiqişgan, deyişadi, — yana ustaning gaplari yodimga tuşdi. — Söz sehrini, şeʼr ilmini, öz hunarining tarixini bilişgan. Ustalar şogirdlarga soz yasaşga yaroqli yonğoq, tut yoki örik ğölasini tanlab, ularni suvga töyintirib, soyada quritişgaça saboq berganlar”.
Sozning pardasi baliq terisidan olinganiga hayronman. Undan şunday nozik navolar taraladiki, mabodo baliqqa til bitsa, ovozi qanday bölardi?
Sozlarga bejiz yurak pardasi qoplanmaydi.
Maktabda öqib yurgan kezlarim usta Nabi ustaxonasiga çaqirib dedi:
— Qirqida qöliga soz olgan quloğini qiyomatda burar.
Bu gapning maʼnosini anglolmadim. Şunda usta soddagina qilib tuşuntirdi:
— Öğlim, bu deganim: yoşlikda hunar örganib qol, keyin keç böladi. Har kuni maktabdan keyin ustaxonamga kel, soz yasaşni örgataman.
U mening ziyrakligimni payqadimi, öz tarbiyasiga olib, bor hunarini örgatdi. Usta yölini tutib sozgar bölmasam-da, uning saboqlari besamar ketmadi. Bu noyob hunar haykaltaroşligimga zamin edi, yoğoçdan haykal işlaşga moyilligim sababi şundan. Albatta, hissiz toşdan emas, jonli, tuyğuga boy yoğoçdan yaralgan haykal inson köngliga yaqinroqdir.
— Xudo har daraxtga hikmat berib qöyibdi, — takrorlardi Nabi usta sergak, ehtiyot bölib oğoç çoparkan.
— Daraxtga-ya? — hayratlanib sörardim ösmirligimda.
— Nihollar özi suygan tuproqda kökaradi. Amudaryo böyidagi turonği boşqa tuproqni suymaydi. Daryodan uzoq ketmaydi. Gujumga öxşaş sahroyilar çidamli, ularni bobolarimiz bejiz temir daraxt demagan. Issiq-sovuqqa, böronu dölga çidaydi. Tabiat qahriga parvo qilmaydi: şoxi sinsa, tanasi egilsa ham qurimaydi, ahvoliga qarab rahming keladi. Hayot bunçalik şirin bölmasa, deb öylaysan. Agar gujum vodiyda, suv yoqasida tuğilganda bormi, undan suluvi bölmasdi.
— Nega saksovullar çölda ösadi? — hayratlanib sörardim.
— Saksovulmi, qara, beöxşov, hayotning aççiq-çuçugini köraverib, qaddi egik çolga öxşaydi. Saksovul bölmasa, daştlar kimsasiz, yalanğoç körinadi. Ammo uning tomiri teran. Qaramon — pişiq daraxt. Urgançda qadimda Qaramon degan qişloq bölardi, hozirgi yoşlar uni Qahramon deyişadi. Xorazmşohlar davrida qaramon nihollarini qirq-ellik yillab, mevasi bölmasa ham boğday parvariş qilişgan. Ming yildan buyon Xiva imoratlarining qaddini öşalar tik tutib turibdi-da, qahramon qaramonlar, — dedi usta bir gal zavqi kelganda va qiziq voqeani eslab ketdi:
— Xivalik ustalar orasida bir gap yuradi. Qadimda bozorda arava yasab sotadigan sarroj ötgan ekan. U aravaning katta ğildiragidagi ikki-uç qariç joyini qaramon oğoçidan işlab, qolganiga arzonroq terakmi, tolmi yo boşqa yoğoçni ulab, söngra hammasini bir xil tusga kiritib, bozorga olib çiqib, sotayotganda ğildirakning qaramondan yasalgan joyini qöli bilan mahkam tutib: “Mana, pişiq-puxta, qaramondan işlangan”, — deb atrofiga jar solarkan. Aravani sotib bölgunça ğildirakning tutgan joyidan qölini olmas ekan. Öşa sarroj şu qiliği bilan xaridorlarni aldamayapman, deb özini oqlarkan. Albatta, bu hazil…
Ustaning gurunglarida ötmiş afsonalarini haqiqatday, ajdodlarning sodda donişmandligini, bir maromda allalovçi ohangda aytilgan olis hikmatlarini qadimgi qöşiqday tinglardim.
— Turonğining tanasini yumşoq deb mensimay yurardik, durust ekan, — degan edi bir gal usta. — Tobistonda ayrimlari şokila-şokila gullaydi. Gözal turonğilar öziga oro bergandek. Kuzga borib ularning bargi oltinday qizğiş tusga kirib tovlanganini körsang bormi, armoning qolmaydi. Ammo yonğoq toşday metin, yorilmaydi, oğoçining harorati odam taftiga yaqin keladi. Örik boşqaça, undan soz yasaganingda hidi dimoğingni qitiqlaydi. Nok ham xuşböy, tanasi tiniq, bir tekis, kamköz böladi. Çinorga kelsak, ulkan, yonğoq singari bargini kaftday yozib, osmondan yomğir tilaydi. Oq qayin-çi, majnuntolning qarindoşi — silliq soçini tarab sohilga çiqib, tuşini suvga aytayotgan suluv… U bizning saratonlarga çidamaydi. Qindan çiqqan qiliçday teraklar şamolda sinib ketarmikan, deb xavotirga tuşasan-u, sinmaydi, lekin qurilişdan boşqasiga yaramaydi. Tez ösib, tez kesiladi, yana ildizidan boş kötaraveradi. Imorat qilsang, sinç böladi-yu, soz çiqmaydi. Har qalay, buyam buyum. Ammo tutga rahmim keladi. Beçora zahmatkaş… Har bahorda kallaklanib, yuragida qasos öti yongan, osmonga öqrayib dağdağa qilgan darğazab odamday muşt tugadi. Hayoti turgan-bitgani azob. Undan yasalgan sozning ohangi çekkan ğam-alamining aks-sadosimi, bilmadim. Beçoraning pöstidan qoğoz, bargidan ipak yaraladi. Novdalari töğri, tekis bölganidan rözğorda qöl keladi, tomorqaga çovara qilinadi, savat töqiladi. Heç narsaga yaramay qolganda yoqib uyni isitişadi. Qahatçilik yillari el-ulusning tut pişiğiga yetib borgani omon qolgan. Oq tut, qora tut — mevasi ming dardga davo! Şörlik mehnat tagida ezilib ado bölgan qulning özi! Çekkan zahmatining rohatini begonalar köradi, öğlim. Daraxtlar odamlarga öxşaydi, öylab qarasang, feʼl-atvori har xil…
Ustaning hikmatlarini tinglab könglimda tabiatga mehr uyğongan. Dov-daraxt borki, quyoşga intiladi, faslma-fasl libosini özgartiradi. Odamzod singari nur, yomğir, şamolni his etadi. Har birining öz şakl-şamoyili, husni, mevasi, taqdiri bor.
Örik ötinni uyga keltirgaç, ustaxonadagi xontaxtaga qulay joylab qöydim-da, yeng şimarib işga kirişib ketdim. Daraxt pöstloğini köçirib, bir-ikki butoğini olib taşlab, xomtaraş qilgandim, tasavvurimdagi qiz birdan köriniş berdi. Şoşilmay, boşidan boşlab çamalab oyoğining uçigaça, yana ozgina ortiği bilan ölçab olgaç, qolganini arralab taşladim.
— Mana, nihoyat, ikkimiz yolğiz qoldik, malagim, — dedim unga uzoq tikilib.
Salkam böyim baravar örik tanasida şaddod, erka qizning tiynati sezilgani özi möʼjiza. Avval uning bir tomonga tuşib turgan silliq soçlarini taroq urar holga keltirdim. Qiliçday qayrilma qoş, şahlo köz, uzun kipriklar, ğunça lablarni qalamda çizib çiqqaç, asta yöna boşladim:
— Endi çidaysan, malagim! Gözallik qurbonlik talab qiladi.
Qiz haykalining boş qismini aniq ajratib olib dastlabki işlovni bergaç, kajovni mahkam tutib, böynidan boşlab asta yelka, qöl va oyoqlarini möljallab, ortiqça yoğoçni olib taşladim. Qizning oyday jamoli, qaddi-qomati, qöllarini yorqin tasavvur etdim. Biroz zaxirasini eʼtiborga olmaganda, qiz haykalining dastlabki, silliqlanmagan qiyofasi deyarli tayyor böldi. Ammo asosiy işlar hali oldinda edi. Oğoç yaxşi qurigani uçun işlovga tayyorlayman deb ortiqça taşviş çekmadim.
Hammasi bir maromda ketardi. Xayolimdagi malak çehrasi yaqqol namoyon bölgani, qolaversa, tabiat daraxtning öziga sarvqomat qiz qaddini ato qilgani uçun ilhomlanib işladim. Şoşganimdan haykal suratini qoğozga qoralaş xayolimdan kötarilibdi. Işni joyida töxtatib, qiz timsolini qoğozga qoraladim. Birinçi, ikkinçi… uçinçi namunalar paydo böldi. Turli tomondan körinişlarini çizib çiqdim. Ularni taqqoslab, eng çiroylisini ajratgaç, işga jadal kirişdim. Qançalar zavqiyob lahzalar…
Özimni afsonaviy Qibris şohi Pigmalion singari his etardim. Şoh qiz haykalini fil suyagidan yasagan. Suyakka qaraganda örik tanasi yumşoq, odamning rangi-röyidek, köngilga yaqin. Ayni lahzalarda mamlakat şohi bölmasam-da, undan köra qudratli edim. Pigmalion ikkimizni yagona maqsad — pokiza, köngil orzusidagi qiz haykalini yaratiş birlaştirardi. Unga jon ato etilişi esa, ramziy hodisa. Agar haykal yuksak sanʼat möʼjizasi darajasida yaratilsa, tiriladi, u odamlar orasida yaşaşga haqli. Gözallikka taşnalik tuyğusi qalbimga kuç, işonç bağişladi.
Qiz çiroyli, hurkak, ohu singari, ayni damda özining gözalligini yaxşi biluvçi, mağrur yaraldi! Atrofidagilarga beparvo, oşiqlarini nazar-pisand qilmaydi, boşqa gözallarni esa, közga ilmaydi… Bu tengsiz gözallik tantanasi, hayratlar marjoni…
Men işlar ekanman, qölimda kajovni tutgança örikday şirin, haroratli parivaşning jamoliga oşiqona, zavqlanib tikilib qolardim, haykalni yakunlaş esa, ortga surilardi. Har kuni oqşomda uyga qaytgaç, iş boşlaşdan avval haykalga uzoq termilib ötirar, xayolimdagi parivaşning nigohi, yuz biçimlari qançalar aniq, maʼnoli aks etayotganidan lol bölib boqardim. Dunyoga gözallik dahosini hadya etiş qançalar sururli keçardi. Şu tobda qiz timsoli men avval çizgan, işlagan surat va haykallarimdan köra nafisroq, nazokatliroq tuyular, ruhlanib, kutganimdan ziyoda asar yaralişini oldindan his qilardim. Taʼbi nozik qiz uzun soçlari, qöllari, kökraklari, oyoqlari qanday bölişini özi aytib turganday, men inon-ixtiyorimni unga topşirdim, qizning yelkalariga tirsaklari, qöllariga barmoqlari mutanosib, bir butun, qaddi-qomati kelişgan parivaş bölib tuğildi.
Men köça çetida, yoğoç darvoza qarşisiga ağdarib ketilgan bir uyum quruq ötinni eslab, beixtiyor takrorladim:
— Bu ovullarda sen singari ne-ne gözallar yonib, kul bölgandir, eh…
Qiz haykali boşida ikki oy parvona böldim, har kuni şahardan şoşib qaytib, ustaxonamga oşiqardim, uning har nuqtasiga qayta-qayta işlov berar, nozik qöllarini, sarvqomatini özgaça mehru sehr ila sayqallardim. Nihoyat, qiz çehrasini, köz-qoşlarini, lablarini yana bir nazardan ötkazib, jilvirda jiloladim, silliqlab bezak berdim. Nihoyat, diqqattalab qoş-közlari, yonoqlari, soçlariga boqib könglim tölgaç, unga oşiqona boqdim. Ajib hayrat oğuşida qolganda qandaydir sas quloğimga çalindi — qizning sandalnasim nafasi yuzimga urildi.
Qiz oğir xörsindi…
— Uyğotib yubordimmi? — dedim beixtiyor.
Birdan hayratu zavq oğuşidan çiqib, huşimga keldim.
Öz husnidan masrur parivaş menga begonaga qaraganday beparvo nigoh taşlab turardi. Endi u öz yaratuvçisini tan olmas, oşiqlarini esa, oyoq uçida körsatardi.
Ammo… Qiz nega xörsindi?
TANIŞ ÇEHRA
Sahar payti uyğonib ketdim. Keçagi yöl azobi, oqşom gurunglaridan qattiq çarçaganimdan yonboşlabman-u, toş qotibman. Çölning toza havosida uç-tört soat uxlasang, kifoya. Ajoyib kayfiyatda uyğonib, qizargan ufqqa qaradim-u, quyoş çambarini körib hayratga tuşdim. Tong qalʼasini közdan keçirgim keldi. Quyoş qum barxanlari uzra kötariliş arafasida bölsa-da, olam çaroğon edi. Olislarda suzib ötayotgan oq bulut parçalari tonggi nurlarda tovlandi.
Quyoş çambari şitob yuksala boşladi. Barxanlar qizğiş-sariq ranglarda jilolandi. Olov çambarga tikilib boqib, xayolimdan quyoşga yölbarslargina tik qaraydi, degan fikr nurlandi. Odamlar esa, tongotar, kunbotarlarda oftobga tik boqadi. Men oqşomlarda alvon ufqlardan zavqlanib, “Ertaga kun yaxşi bölarkan”, deya könglimni kötarişga odatlanganman.
Hamrohlarimni bezovta qilmay, qalʼa atrofini aylanib çiqqaç, barxanlar tölqinida suzganday kunçiqar tarafga odimladim. Şifokorning ölimi haqidagi noxuş voqeani eslab, qayoqqa ketayotganimni çamalab qöydim.
Oltin tus olayotgan qum zarralari közlarimni qamaştirdi. Tongotar marosimida olamga ranglar soçiladi. Zarafşon dunyo! Bu zaminda qanday odamlar yaşagan ekan-a? Ularning yuz-közlari, orzu-armonlari qanday, döstu duşmani kim bölgan? Negadir şu lahzalarda barçasini tasavvur qilişni istadim.
Suv böyiga intilgan, ammo sarkaş daryo taşlab ketgan yoki toşqinda vayron bölgan qalʼalar…
Duşman bosib kelganda istehkom devori ustiga çiqib qiliç öynatgan suvoriylar, bosqinçilar ustidan öq yoğdirgan kamonçi qizlar…
Yigitlar mard, jangu jadallarda çiniqqan, ayollar suluv, erkli, çavandoz, tirandoz bölişgan.
Ular maʼbudalardan madad tilab, böliq yaylovlarga çorvasini yoyganlar, daryodan baliq tutib, töqaylarda kiyik ovlab, davru davron surganlar…
Qalʼa atrofida, qumtepalar ostida qança karvonlarning izlari qolgandir, karvonsaroylar kömilib yotgandir. Saroyga yaqin köçalarning ikki çetidagi rastalarda bozor ahli şovqin solib, savdo-sotiqni avjiga çiqarganlar. Kulollarning bozori çaqqon bölgani şubhasiz. Axir eng qadimiy kasb egalari bölmiş kulollardan haykaltaroşlar yetişib çiqqandir. Dalalarda dehqonlar peşona teridan ungan yaşil ekinlar, kengliklarda emin-erkin yoyilgan qöylar suruvi, otlar uyuri…
Şamol uyğonib, avvaliga barxanlar boşini silab yeldi, söngra asta-sekin kuçaya boşladi. Birdan könglimni vahima bosib, ortimga qaytişni öylardim-u, beixtiyor olğa intildim.
Vaqt şamoli qumtepalarni ummon singari tölqinlar şakliga solibdi. Salqin tong havosini çang-tözon qoplay olmadi, şamol yerbağirlab esardi. Ğaroyib xayollardan parişon odimlab borarkanman, beixtiyor turgan joyimda toşdek qotdim. Tong şamoli taramlagan katta barxan ustida tört-beş dona tanga oftobda yaraqlardi. Közlarim qamaşdi. Tangalar endigina şu yerdan ötgan yölçining kissasidan tuşib qolganday, yuzida zarraça ğubor yöq, top-toza…
“Nahotki, oltin bölsa, — öyladim közlarimga işonmay, — şamol oçdi, şekilli…”
Tangalarni birma-bir avaylab terib oldim-da, kaftimga yoyib qaradim — oltin! Çöl şamolining marhamati… Közga körinmas, daryo-yu sahrolarni tölqinlantiruvçi, olamga baraka kirituvçi, beqarorligi barqaror şamollar maʼbudasi Vayuning ilohiy tuhfasimi?! Ajabo!
Tangalarni kaftimga olib quyoşga közközladim. Oltin!
Bu tangalar bir zamonlar turnaqator karvonda lökillab borayotgan tuya örkaçiga ilingan xurjunning sötilgan yeridan tökilib qolgandir, deya taxmin qildim hayajonimni bosolmay yoki bironta boy qalʼadan taşqariga olib çiqib, yerga kömgan xazinadir, yoki qaroqçilar, yoki…
Yuragim köksimni yorgudek dukillab ura boşladi.
Şamol qumtepalarni bir tarafga surganda ikki-uç qariç çuqurdagi qatlamlar oçilib qoladi. Bu, albatta, şamol esişiga, barxanlar joyiga boğliq… Tölqinsimon şamollar… Beorom şamollar…
Turfa taxminlar quyunida paydo bölgan xayolot girdobi meni asrlar qaʼriga tortib ketdi. Qum ustida yana qança xayol surib ötirganimni sezmabman. Şamol pasayib, çang-tözon bosilib, sahro oftobi yelkamga çöğ bosgandagina özimga kelib, ortimga ögirildim. Şu tobda topgan tangalarimni Isidorga körsatib, maqtangim keldi. Ammo qalʼadan olisda edim. Şu yerga biron belgi qöyiş niyatida yaqin-atrofimga sinçiklab köz taşladim. Albatta, bu atrofni közdan keçiriş lozim. Balki tuzukkina xazina çiqar?.. Ikki-uç qadam narida şamol yopgan çang pardasi ortida nimadir börtib körindi. Belgi bölarlik edi u.
Barxanlar ustida toş bölmasdi, bölsa çökib qolardi, deb öyladim-u, döppaygan yumaloq narsaning ustini qoplagan qumni sidirdim. Yengil şamolda tözon kötarildi. Qum pardasi surilib, qiz çehrasi körindi. Haykal! Bunça gözal bölmasa… Latofatli. Çamasi, bu odam böyi barobar işlangan katta haykalning boş qismi edi. Maʼbudaga öxşaydi.
— Boşing toşdan ekan, maʼbudam. Asr oşib, şu kungaça kelibsanmi, boşing toşdan-da! — deya quvonçdan qiçqirdim-u, özimning ovozimdan çöçib tuşdim.
Haqiqatan, bu toş haykal edi.
Atrofimga qaradim, heç zoğ körinmadi. Peşonamga tanğigan durraçani yeçib, maʼbudaning manglayiga yopişgan qum zarralarini ohista, avaylab artdim. Qiz çehrasi yanada oçildi. Çiroyli, istarasi issiq… Men uni qayerdadir körgandekman, könglimga yaqin, tanişdek tuyuldi. Nahotki, bu bolaligimdan buyon xayolimda yaşagan, yildan yil oyday tölişgan öşa farişta bölsa?! Ha, bu öşa, baxşilar kuylagan parizodaning özginasi. U mening malikam!
Alloh bor ekan-da, könglimga solgan ekan-da!..
Öngimmi-tuşimmi, deya közlarimga işonmay, yana maʼbudaga tikildim.
Olisdan kelgan ovozdan çöçib tuşganimda oradan allaqança vaqt ötgan, qalʼa tomonda Isidor ikki qölini silkitib, imlab çaqirardi.
— Haykaltaroş, qalʼaga qayt…
Men xazina topgan joyimga qum uyib, belgi qöygaç, sahrodagi karvondan ajralib çiqqan yölçiday, yoki adaşgan sahroyiday, yoki daştma-daşt sandiraqlab yurib, oltin topgan gadoday parişonxayol alpozda asrlar qaʼridan ortga — qarorgohga qarab çopdim.
— Isidor, — dedim hansirab deyarli qalʼaga yetib borganimda. — Nimalar topdim, qarang…
Isidor çap qölimdagi oltin tangalar, öng qölimdagi qiz haykalini körib angrayib qoldi. Öziga kelgaç, yelkamga qoqib, quvonib, qiçqirib tarixçilarni çorladi:
— Örtoqlar, janoblar, buni qarang, noyob xazina! Mana biz nima uçun kelganmiz!
Arxeologlar Isidor ikkimizni qurşab olib, ertalabki salom-alikni unutib, birdan ğala-ğovur kötarişdi. Hamma öz bilganini aytar, biri boşqasining gapiga quloq solişni xohlamasdi. Kimdir haykal, kimdir tanga haqida sözlardi:
— Adaşmasam, bu tangalar miloddan avvalgi, aniqroği, zarduştiylar davriga tegişli, — dedi ekspeditsiya boşliği Simonov bitta tangani aylantirib ikki tomonini közdan keçirgaç. — Bronza davri. Xorazmşohlar zarb etgan çavandoz ramzi tuşirilgan tangalarga öxşamaydi. Qadimda bu yöldan Xitoy, Misr, Şom tomonlarga karvonlar qatnagan…
— Bu eramizning boşlarida işlangan haykal, — dedi keksa arxeolog.
— Yöq, bronza davri, eramizdan avvalgi uçinçi asrga tegişli, — dedi yana kimdir.
— Yaxşilab örganiş kerak, haykal tangadan köra qadimiyroq. Öşa tepalik atrofini qazib köramiz. Yangi topilma, bunga aniqlik kiritadigan qöşimça dalillar çiqadi. Könglim sezib turibdi.
— Haykalning tana qismi şu yaqinda bölişi kerak. Bu maʼbuda Anaxita.
— Oltin tangalar xorazmşohlar davlatida zarb qilinmagan, demak, çetdan kelgan savdogarga tegişli…
Bahs-munozaralar qizigandan-qizidi. Arxeologlar ikki guruhga bölinib, qalʼadagi işlarini töxtatmay, yangi joyda qöşimça tadqiqot ötkaziş taraddudini köra boşladi. Öroz tengi bir-ikkita yoş arxeologlar nonuşta qilişni unutib, men kelgan tomonga qarab çopişdi.
— Barxanning tepasiga qum uyib qöyganman, — deb qiçqirdim ularning ortidan.
— Qöyaver, ular izma-iz borib topadi, — dedi Öroz beparvo.
Darveşning xotirjamligiga qoyilman, öşalarga qöşilib çopmadi-ya.
— Ammo ayrimlarning omadi bor, sahro ularning qadamiga soçqi soçadi, — dedi Isidor menga işora qilib. — Yaxşiyam seni olib kelganim, haykaltaroş.
— Rost, — dedi Vadim Serafimoviç. — Ön yillab qum keçib, bir tanga topolmay ketganlar qança, buni omad desa böladi.
Biz hozirgaça topilgan xum, köza, kosa, mis taqinçoqlar, tangalar, maʼbuda haykalçalarini olib, odatdagi rasmiy hujjatlarni töldirib bergaç, zudlik bilan şaharga qaytmoqçi bölib turgandik. Ammo men belgilagan joyni bir qur nazardan ötkaziş, qolaversa, kutubxona borligiga işonç hosil qiliş ilinjida, bironta qölyozma çiqib qolarmikin, degan umidda yana bir kun qalʼada qolişga qaror qildik va albatta, bugun tongda menga şamol hadya etgan topilmalarni olib ketişni kelişib oldik…