Buyuk Ipak yölining nafasi
Jahon savdosining çigal yöllarida, geosiyosiy şamollar iqtisodiy böronlarga ulanib ketgan bir paytda Özbekiston ajoyib barqarorlik namunasini körsatmoqda. Mazkur satrlar muallifining xalqaro tijoratdagi old saflarda ötkazgan öttiz yillik tajribasi bu qadimiy zaminning hatto eng murakkab vaziyatlarda ham uyğunlik topiş qobiliyatiga işonç hosil qildi. Bugun sayyoramiz global özgarişlar girdobida qaynayotgan bir şaroitda mamlakatimiz yana bir bor özining boy merosiga — qudratli Xitoy bilan savdo riştalarining 2000 yillik tarixiga murojaat qilmoqda. Bu aloqa özaro hurmat va manfaat asosidagi şeriklikni mustahkamlaş uçun mustahkam poydevor bölib xizmat qiladi. Pekin jahonning masʼuliyatli davlati sifatida öz örnini mustahkamlayotgan bir vaqtda, Toşkent öz ufqlarini mohirona tarzda kengaytirmoqda, Qöşma Ştatlar, Yevropa Ittifoqi, Turkiya, Rossiya va Hindiston kabi gigant davlatlar bilan döstlik va hamkorlik aloqalarini mustahkamlamoqda. Ana şunday köp qirrali aloqalar zamirida Özbekiston siyosiy yukni emas, balki dinamik va barqaror rivojlaniş uçun betakror imkoniyatni körmoqda.
Karvon yöllarining aks-sadosi: zamon qumlari oşa yangi çöqqilar sari
Tarixning özi Özbekistonni sivilizatsiyalar örtasidagi boğlovçi halqa sifatida uluğlagan. Qadimgi dunyoning afsonaviy arteriyasi bölmiş Buyuk Ipak yöli ikki ming yildan ziyod vaqt muqaddam Markaziy Osiyoning yuragini kesib ötib, uni sirli Şarq bilan boğlagan edi. Samarqandning salobatli va Buxoroning şarif şaharlaridan Xitoyga töqilgan matolar, hosildor boğlarning neʼmatlari va nozik ipaklar yuklangan karvonlar yöl olar, qaytişda esa ular nafis çinni va xuşböy çoylar ortilgan tuyalar safi bilan qaytar edi. Bugun buyuk davrning ruhi Osiyoni jöşqin Yevropa bilan boğlagan qadimiy savdo yöllariga yangi kuç bağişlaşga qaratilgan şijoatli loyihalarda yangi hayot topmoqda. Ana şunday strategik çorrahaning markazida joylaşgan Özbekiston yana bir bor Şarq va Ğarb örtasidagi köprik rolini öynamoqda, Xitoy bilan mustahkam iqtisodiy aloqalarni teng huquqlilikning negizida barpo etmoqda.
Masʼuliyat nuridagi Samoviy Imperiya: yangi jahon tartibi şakllanyaptimi?
Sönggi yillarda Xitoy jahon arenasida masʼuliyatli yetakçilikka intilişini tobora baralla eʼlon qilmoqda, global muammolarni hal etişda faol iştirok etişga tayyorligini namoyiş etayotir. Pekin iqlim özgarişlariga qarşi kuraş, raqamli iqtisodiyotni rivojlantiriş va xalqaro savdoni liberallaştiriş kabi hayotiy muhim sohalarda xalqaro hamkorlikni çuqurlaştiriş tarafdori sifatida muvozanatliroq jahon tartibini şakllantiriş ğoyasini izçil ilgari surmoqda. Önlab mamlakatlarni qamrab olgan “Bir kamar, bir yöl” kabi buyuk taşabbuslar bilan mustahkamlangan Xitoyning iqtisodiy qudrati uni Özbekiston uçun muhim şerikka aylantiradi.
Jahon iqtisodiyotining tobora kuçayib borayotgan nobarqarorligi şaroitida bunday yondaşuv mamlakatimiz uçun özaro manfaatli hamkorlikning yangi, istiqbolli ufqlarini oçmoqda.
Dunyo savdo janglari: Özbekiston tranziti — muhim ustunlik
Jahonning yetakçi iqtisodiyotlari, avvalambor, AQŞ va Xitoy örtasidagi savdo qarama-qarşiliklarining keskinlaşuvi ulkan tarif devorlarining qurilişiga va global savdo oqimlarining tubdan qayta şakllanişiga olib keldi. Xitoy odatdagi savdo bozorlaridagi çeklovlarga duç kelgaç, muqobil logistika yöllarini faol izlaşni boşlab yubordi va bu jarayonda Markaziy Osiyo eʼtibor markaziga aylandi. Özbekistonda bu holat Xitoy mahsulotlari importining sezilarli darajada köpayişida, ayniqsa, töqimaçilik sanoatida yaqqol namoyon böldi. Bu, şubhasiz, milliy iqtisodiyotda muhim örin tutuvçi mahalliy işlab çiqaruvçilar uçun maʼlum darajada raqobat muhitini yuzaga keltirmoqda.
Biroq Toşkent bu vaziyatga yaqinlaşib kelayotgan xavf emas, balki konstruktiv muloqot va yangi imkoniyatlarni izlaş uçun rağbatlantiruvçi omil sifatida qaramoqda. Davlat mahalliy işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaş, Xitoy bilan savdo aloqalarini teng huquqli şeriklik tamoyillarini saqlagan holda muvozanatlaşga qaratilgan çora-tadbirlar kompleksini işlab çiqmoqda.
Qolaversa, avj olayotgan tarif uruşi Özbekiston uçun mintaqaviy tranzit xabi maqomini mustahkamlaş uçun betakror imkoniyatni oçib bermoqda. Xitoyni Markaziy Osiyoning yuragi orqali jöşqin Yevropa bilan boğlaydigan temir yöl magistrallarini quriş va modernizatsiya qiliş kabi ambitsioz infratuzilma loyihalari Özbekistonga tranzit daromadlarini oşiriş, global logistikaning strategik xaritasida öz mavqeini mustahkamlaş imkonini beradi.
Agrar birodarlik: Özbekiston dalalarida samarali hamkorlik
Qişloq xöjaligi hamon Özbekiston iqtisodiyotining fundamental tarmoqlaridan biri bölib, eksport tuşumlari va aholi bandligining sezilarli qismini taʼminlaydi. Xitoy bilan bu sohadagi hamkorlikni çuqurlaştiriş yangi, haqiqatan ham serhosil istiqbollarni vaʼda qiladi. “Bir kamar, bir yöl” taşabbusi doirasida amalga oşirilayotgan qöşma loyihalar doirasida mamlakatning turli hududlarida zamonaviy agrosanoat klasterlari taşkil etilmoqda, bu esa ilğor agrotexnologiyalarni joriy etiş va işlab çiqarilayotgan mahsulot sifatini oşirişga xizmat qiladi. Özbekistonning şirin gilos, oltin rang uzum va yoqutdek anor kabi meva-sabzavotlarining keng Xitoy bozoriga eksportining ösib borayotgan hajmi Özbekistonga dunyodagi eng jozibali bozorlardan birida öz mavqeini işonçli tarzda mustahkamlaş imkonini beradi. Bu şeriklik ikkala tomon uçun ham foydalidir: Özbekiston yangi ufqlarga çiqadi, Xitoy esa yuqori sifatli qişloq xöjaligi mahsulotlarini oladi.
Resurs simfoniyasi: teng huquqli savdoning uyğunligi
Özbekiston Xitoyga tabiiy gaz va uran kabi qimmatbaho tabiiy resurslarni yetkazib beruvçidir. Biroq Samoviy Imperiya iqtisodiy ösiş surʼatlarining sekinlaşişi bu strategik muhim tovarlarga bölgan talabning biroz pasayişiga olib kelişi mumkin. Bunday şaroitda Özbekiston öz eksport bozorlarini diversifikatsiya qiliş, boşqa mamlakatlar, xususan, jadal rivojlanayotgan Hindiston bilan mustahkam savdo aloqalarini örnatiş böyiça faol çoralar körmoqda, şu bilan birga Xitoyni öz asosiy iqtisodiy hamkorlari qatorida saqlab qolmoqda. Bu munosabatlarning asosida teng huquqlilikning mustahkam tamoyillari yotadi, bu esa Xitoy moliya institutlari oldidagi maʼlum miqdordagi taşqi qarzga qaramay, haddan taşqari qaramlikdan qoçiş imkonini beradi. Özbekiston bu strategik muhim şeriklikda uyğun muvozanatni saqlaşga intilib, qarzlarni boşqarişning puxta öylangan va muvozanatli strategiyasiga amal qiladi.
Siyosatning köp ovozliligi: muvozanatlaşgan manfaatlar orkestri
Özbekiston yetakçi jahon davlatlari bilan konstruktiv hamkorlikka intilib, puxta öylangan va köp vektorli taşqi siyosat olib bormoqda. Qöşma Ştatlar mintaqaga tobora köproq qiziqiş bildirmoqda, Özbekistonni iqtisodiyot va xavfsizlik sohasidagi salohiyatli va işonçli hamkor sifatida körmoqda. AQŞning yangi davlat kotibi Marko Rubioning Senatdagi tasdiqlaş eşituvlari çoğida qilgan bayonoti bu eʼtiborning yorqin dalili böldi va Markaziy Osiyoning Vaşington uçun strategik ahamiyatini isbotladi. “Markaziy Osiyo — dunyoning yetarliça baholanmagan qismidir, — dedi davlat kotibi mintaqaning beşta mamlakatiga, jumladan, Eron çegarasiga yaqin joyga qilgan yaqindagi safarlariga işora qilib. — Bu yerda dunyodagi törtinçi eng katta tabiiy gaz zaxiralari joylaşgan va bu mamlakatlar Xitoy, Rossiya, Eron va Afğoniston örtasidagi murakkab geosiyosiy muhitda joylaşgan”. U mintaqaning geosiyosiy jihatdan zaifligini va Xitoy va Rossiya tomonidan kuçayib borayotgan raqobat şaroitida Qöşma Ştatlar bilan hamkorlik qilişga bölgan ösib borayotgan iştiyoqini taʼkidladi.
Rubio, şuningdek, sovuq uruş davridan qolgan, “bozor iqtisodiyotiga ega bölmagan” mamlakatlar bilan savdoni çeklaydigan eskirgan Jekson-Venik tuzatmasini bekor qilişni qatʼiy qöllab-quvvatladi, uning fikriça, bu tuzatma Qozoğiston va Özbekiston kabi mintaqaning bozor islohotlari yölida sezilarli muvaffaqiyatlarga erişgan mamlakatlarning bugungi voqeligiga mos kelmaydi. “Jekson-Venik tuzatmasi ötib ketgan davrning yodgori”, — dedi Rubio mintaqaning iqtisodiy ösişini rağbatlantiriş uçun uni bekor qiliş zarurligini taʼkidlab.
“Afğonistondan qöşinlarni olib çiqqanimizdan söng, Markaziy Osiyoda bizga köproq döstlar kerak”, — dedi u özaro hamkorlikni çuqurlaştiriş hamda Xitoy va Rossiyaning ösib borayotgan taʼsiriga qarşi turiş uçun mintaqaviy sammit taşkil etişni taklif qilarkan.
Vaşington Özbekistonda ikki tomonlama savdo aloqalarini mustahkamlaş va Xitoyning ösib borayotgan taʼsiri bilan boğliq muammolarni birgalikda hal etiş uçun sezilarli salohiyatni körmoqda. AQŞ va Özbekiston örtasidagi ikki tomonlama tovar ayirboşlaş hajmi sönggi uç yil davomida barqaror ösişni namoyiş etdi. Maʼlumotlarga köra, 2022 yildagi 392,3 million dollardan 2024 yilda 773,3 million dollarga yetdi. Amerika mahsulotlarining Özbekistonga eksporti tört baravardan köproqqa, 2022 yildagi 60,3 million dollardan 2024 yilda 279,3 million dollargaça oşdi, bunga, asosan, qişloq xöjaligi mahsulotlari va ilğor texnologiyalar yetkazib beriş hisobiga erişildi. Özbekistondan import ham ijobiy dinamikani körsatdi va 2024 yilda 494,1 million dollarga yetdi. 2024 yil avgust oyida Amerika soya unining Özbekistonga birinçi partiyasi — umumiy oğirligi 150 metrik tonna va qiymati 114 657 AQŞ dollari bölgan uçta yetkazib beriş murakkab, ammo ramziy marşrut orqali — Nyu-York, Bosfor, Gruziya, Ozarbayjon va Turkmaniston orqali amalga oşirildi. Bu qadam ikki tomonlama savdo aloqalarida muhim bosqiç böldi va qişloq xöjaligi, turizm, muhim minerallarni qazib oliş va barqaror taʼminot zanjirlarini rivojlantiriş kabi asosiy sektorlarda ulkan ösiş salohiyati borligini körsatdi.
Yevropa Ittifoqi ham Markaziy Osiyoda öz mavqeini faol ravişda mustahkamlamoqda, iqtisodiy hamkorlikni rivojlantiriş va barqaror rivojlanişni qöllab-quvvatlaşga alohida eʼtibor qaratmoqda. Yaqinda Özbekiston va YEI örtasidagi yangi Şeriklik va hamkorlik töğrisidagi bitim böyiça muvaffaqiyatli yakunlangan muzokaralar savdo aloqalarini çuqurlaştiriş uçun keng istiqbollarni oçmoqda. Yevropalik hamkorlar iqtisodiy hamkorlik uçun eng qulay şart-şaroitlarni yaratişga, jumladan, tovarlar va xizmatlar savdosi tartib-taomillarini soddalaştirişga, şuningdek, energetika, transport, ekologiya va raqamli iqtisodiyot kabi strategik muhim sohalarda qöşma loyihalarni amalga oşirişga intilmoqda. Bu bitim YEIning Özbekiston uçun muqobil va işonçli şerikka aylaniş, iqtisodiy hamkorlikka zamonaviy yondaşuvlarni taklif qiliş va uning global iqtisodiy jarayonlarga integratsiyalaşuvini qöllab-quvvatlaşga bölgan qatʼiy niyatini aks ettiradi.
Texnologik kaleydoskop: yangi imkoniyatlar qirralari
AQŞ va Xitoy örtasidagi kuçayib borayotgan texnologik raqobat Özbekiston uçun kutilmagan yangi, avval körilmagan imkoniyatlarni oçmoqda. Xitoy raqamli texnologiyalarni, jumladan, xalqaro savdoda raqamli valyutani joriy etiş böyiça ambitsioz rejalarni faol ilgari surmoqda, bu esa kelajakda hisob-kitoblarni sezilarli darajada soddalaştirişi va iqtisodiy hamkorlik samaradorligini oşirişi mumkin.
Şu bilan bir qatorda, Özbekiston öz yondaşuvlarini diversifikatsiya qiliş va öz raqamli infratuzilmasini mustahkamlaş maqsadida Ğarb mamlakatlari bilan yuqori texnologiyalar sohasida hamkorlik qiliş imkoniyatlarini diqqat bilan örganmoqda. Bunday puxta öylangan va muvozanatlaşgan yondaşuv mamlakatga ikkala tomonning afzalliklaridan foydalaniş, şu bilan birga biron-bir hamkorga haddan taşqari qaram bölib qolişdan saqlaniş imkonini beradi.
Asrlar çorrahasida toblangan barqarorlik
Özbekiston Xitoy bilan neça asrlik samarali savdo hamkorligining mustahkam poydevoriga tayanib, global muammolarni yangi ösiş omillariga mohirona aylantirgan holda, işonçli ravişda teng huquqli şeriklikni rivojlantirişda davom etmoqda. Jahonning masʼuliyatli davlati sifatida öz örnini tobora mustahkamlab borayotgan Xitoy strategik hamkorga aylandi, şu bilan birga Qöşma Ştatlar, Yevropa Ittifoqi, Rossiya, Turkiya va Hindiston muqobil, ammo kam bölmagan muhim rivojlaniş yöllarini taklif qilmoqda. Tranzit salohiyatini faol rivojlantiriş, agrar sektorni mustahkamlaş va dono, köp vektorli taşqi siyosat olib boriş Özbekistonga Şarq va Ğarbni boğlovçi strategik muhim köprik bölib qolib, manfaatlarning nozik, ammo hayotiy muhim muvozanatini saqlaş imkonini beradi.
Azizxon AHMEDOV