Buyuk hofiz yodi
yoxud Özbekiston xalq artisti Faxriddin Umarovni eslab…
Men çamasi qirq yil atrofida uluğ sanʼatkorimiz Faxriddin Umarov haqida bilganlarimni yozmoqçi bölib yurar edim. Bu yölda imkoni boriça teledasturlar va radio tarmoqlarida gapirdim. Faxriddin aka tiriklik çoğida yoxud vafotlaridan söng ilmiy anjumanlar, töylar va oilaviy xursandçilik kunlarida tölqinlanib aytganlarim bor.
Hatto bir ilmiy-maʼrifiy yiğinda taniqli olimimiz, akademik Aziz Qayumov: “Özbek xalqining iftixori bölgan Faxriddin Umarovga hurmatingiz baland ekan”, deb eʼtirof qilgandi.
Oilada ön farzandmiz. Ikki akam, ikki opam Ukrainaning Skadovsk tumanida, qolgan oltovimiz Toşkentda tuğilganmiz. Rahmatli bobom Pölatbekning Toşkentda bir-ikkita dökoni, hozirgi Zangiota tumanidagi dalalarida qöy va sigirlari bölgan. Şörolar tuzumi unga nisbatan “quloq” tamğasini bosib, 1931 yilning sentyabrida oila aʼzolari bilan Xerson daştlariga badarğa qilgan. Farzandlari orasida 21 yoşli otam Töxtabek Karimbekov ham bölgan.
Xuddi şunday qismat onamning taqdirida ham sodir bölgan. Asli Xorazm diyoridan bölgan volidam Eşniyozova (Karimbekova) Bibijon Beki qizining otalari ham Xersonga “quloq” sifatida surgun qilingan. Onamning aytişlariça, otalari Beki ança savodli, maʼrifatparvar bölgan. Beki bobomiz öz kulbalarida yoki Skadovskdagi özbek, turkman, qirğiz, qozoqlar davrasida: “Biz Vatanga, öz diyorimizga qaytişimiz kerak, nima uçun özga yurtlarda xor bölib yaşaşimiz kerak?” deb aytar ekan. Bunga javoban bobom Beki Eşniyozov şörolar tomonidan 1938 yilning 9 oktyabrida otib öldirilgan.
Bu voqealardan söng volidamning onasi — Jumasulton buvimiz ham qirqqa kirmay vafot etgan, qabri Skadovskda qolib ketgan.
Qarangki, bunday nohaqliklar girdobiga tuşganlar orasida buyuk hofizimiz Faxriddin Umarovning oilasi ham bölgan ekan. Ota-onamning hikoya qilişiça, Skadovsk tumanida ular uluğ sanʼatkorimizning oilasi bilan yonma-yon yaşagan. 1931 yil, yaʼni qadim Turkiston xalqlari Ukrainaga badarğa qilingan yilda Faxriddin aka 5 yoş bölgan. Töxtabek otam va Annamurod toğamning sözlab berişiça, Faxriddin aka oq-sariqdan kelgan, juda çiroyli, töğri söz, rus tilini yaxşi biladigan ajoyib inson bölgan. U kişi toğamning yaqin qadrdonlaridan bölib, Skadovsk surgunidagi 6-özbek töliqsiz örta maktabida birga öqişgan. Menda toğamdan esdalik bölib qolgan öşa maktab bitiruvçilarining “vinyetka”si bor. Unda Faxriddin Umarov bitiruvçilarning aʼloçisi sifatida eng yuqorida turibdi.
Bolalik çoğlarim oilamizda Faxriddin aka haqida suhbatlar bölar edi. Dadam va irrigatsiya institutining yetuk domlasi bölmiş toğam köp gapirar edi. Faxriddin aka bolaligida köp qiyinçiliklar çekkanligi, qamişdan nay yasab, uni çiroyli çalişi, “bolşevoy”lar bilan rus tilida baralla tortişganligini va eng muhimi, juda odobli, halol va aʼloçi bölganligini bizga namuna qilib aytişardi.
Uyimizda Faxriddin Umarov ijrosidagi gramplastinkalar köp edi. Ayniqsa, “Onam derman”ni qöysak, volidam ökinib-ökinib yiğlar va ularga qöşilib opalarim ham yiğlar edi. Töy qilsak, dadam rahmatli Faxriddin akani taklif qilar edilar.
Yillar ötib, hofizning yaqin döstiga, xuddi öğliga aylanib qoldim. U meni erkalab “Begim” deb aytar edi.
Dastlabki tanişuvimizdayoq (80-yillar boşlarida televideniyeda) özim kimning farzandi ekanligimni aytişim bilan Faxriddin aka meni quçoqlab: “Töxtabek aka taçankada, (yana qaytarib) taçankada Odessadan non taşir edilar, bormilar?” deb söradilar. Men otam hayot ekanligini, 70 dan oşganligini aytdim. Faxriddin aka duo qildilar va dadamga salom yölladilar. Darhaqiqat, Töxtabek otam surgunda bölgan yillarida Odessa bilan Skadovsk oraliğidagi çamasi 200 kilometr keladigan yölda ot-arava, yaʼni taçankada non taşigan ekan. Vatandan badarğa bölganlar koriga yaragan ekanlar.
Men Faxriddin aka bilan, asosan, televideniyeda, baʼzida radioda uçraşar edim. Töylarda ham köp bor körişganmiz. U meni körişi bilanoq samimiylik bilan bağriga bosar edi. Yonlariga çaqirib olar edilar. Suhbatlari nihoyatda dilkaş, öta madaniyatli, ilmga boy, birorta ortiqça gap bölmasdi.
Taqdir taqozosi bilan hozirgi ÖzMUda öqituvçi, katta öqituvçi, keyin esa televideniyeda siyosiy şarhlovçi bölib mehnat qildim. Kam bölmadim. 1996-1999 yillarda Özbekiston Prezidentining madaniyat, maʼnaviyat va jamoat taşkilotlari bilan işlaş xizmatida boş konsultant, yaʼni öşa davr maqomi böyiça davlat maslahatçisi örinbosari vazifasini bajardim. Faxriddin aka bilan qönğiroqlaşib turar edim. 1997 yil bölsa kerak, Faxriddin Umarovga qönğiroq qildim, avvalgidek samimiy suhbatlaşdik. Şunda men “katta idorada” ekanligimni aytib, u kişiga nima uçun hanuz xalq artisti unvoni berilmayotganligi bilan qiziqdim. Balki, boşqa sanʼatkor bunday idoraning nomini eşitişi bilanoq, “menga yordam bering” degan bölardi. Faxriddin aka unday qilmadilar. Uluğlikni saqlab qoldilar.
“Qobilbek, menga bölgan hurmatingiz, sadoqatingiz uçun minnatdorman. Biroq meni deb burningiz qonamasin. Bu masalani kötarganlardan ança-munçasi tanbeh oldilar. Şunday bölsa-da, Hojiakbar (H.Hamidov) harakat qilib yuribdi. Baraka topsin!” — dedilar.
Men faoliyat olib boradigan Milliy teleradiokompaniyada bir neça ming xodimlar bor. Yaxşi ijodkorlardan biri, şogirdim — bugungi kunda filologiya fanlari doktori Guljahon Mardonova. 2002 yilda Faxriddin Umarov “Xalq hofizi” unvonini olgaç, u buyuk sanʼatkor haqida ança salmoqli körsatuv tayyorladi. Muallif G.Mardonova uzoq yillar mobaynida ayrimlar Faxriddin akaga azob berganligi haqida söz boradi va ular kim edi, degan maʼnoda savol beradi. Faxriddin Umarovning uluğ madaniyat darğasi ekanligini şunda ham körib yana hayron qoldim. Javobni qarang: “Keling, bugun öşalarni eslamaylik, men şu ekran orqali ularga “rahmat” aytmoqçiman. Çunki ularning otgan toşlari oyoğim ostiga tuşib, mening böyim baland körinyapti”. Menimça, bunday kamyob fikrni faqat donişmand odamgina ayta oladi.
Men Faxriddin Umarov iştirok etgan olimlar davrasida ham bir neça bor qatnaşganman. Bir kuni Alişer Navoiyning qöşiq qilingan ğazali ustida uç fan doktori bir tomon va Faxriddin aka yolğiz bir tomon böldilar. Munozaraning yakuni bölmagaç, Faxriddin Umarov: “Kelgusi uçraşuvimizga Alişer Navoiyning kitobini olib kelaman”, dedilar. Alqissa, kelgusi uçraşuvda Faxriddin aka Alişer Navoiyning kitobini olib kelib, uç fan doktorini mot qilib, hayratga solganligining guvohi bölganman.
Faxriddin Umarovning qöşiqçilik sanʼati alohida mavzu. Faxriddin akaning qöşiqlari bir neçta kitob yozişga arziydi. Men ham, inşoolloh, hofizning qöşiqlariga aşaddiy muxlisman. Özim va akalarim töplagan yuzlab qöşiqlar bor.
Faxriddin akaning boy sanʼat bisotida mumtoz şeʼriyat alohida öringa ega. Jumladan, hofizning qöşiqlari Alişer Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Ogahiy, Muqimiy, Furqat, Xislat kabi uluğ daholar ijodi bilan boğliq. Ayniqsa, Faxriddin Umarov Bobur şeʼriyatiga köp bor murojaat qilgan. “Soçining savdosi tuşdi” yoki “Jamoling vasfini, ey yor” kabi ajoyib qöşiqlar hofizning Boburga bölgan yuksak ehtiromidan darak beradi. Faxriddin Umarov Boborahim Maşrab ijodiga ham köp bor eʼtibor qaratgan.
Faxriddin aka bilan uçraşuvlarimizdan birida Maşrabning “Mehribonim, qaydasan?” nomli kitobga dastxat yozib berişlarini iltimos qildim. U kişi quyidagi jumlalarni yozib, imzo çekdilar: “Maşrabning ğazallari muxlisi ukam Qobilbekka samimiy hurmat ila F.Umarov”.
Faxriddin aka Yonğin Mirzo, Mirtemir, Pölat Mömin, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Töra Sulaymon, Şuhrat, Yodgor Baxşi, Çustiy, Ötkir Raşid, Haydar Muhammad, Jumaniyoz Jabborov, Şukrullo, Zohidjon Obidov, Haydar Yahyoyev, Muhammad Yusuf va boşqa önlab şoirlarning şeʼrlarini kuyga solib ijro etgan.
Faxriddin aka oqibatli, vafodor döst, lafzi halol inson edilar.
U kişi öz davrining uluğlari bilan ham juda qadrdon bölgan. Şulardan biri haqida qisqaça aytib bersam. Bu sanʼatkor Özbekistonda xizmat körsatgan artist Zokirjon Sultonov edi. U kişi Faxriddin akaga qattiq muxlis ekanligimni bilib, işonasizmi, qahraton qişda Faxriddin Umarovning “teşa tegmagan” 125 ta qöşiği yozilgan diskni yaşab turgan xonadonimga olib kelsalar böladimi! Darrov issiq çoy, bir burda non bilan mehmon qilgan böldim, qarasam, şoşyaptilar, qöllarida katta paket. “Zokirjon aka, şoşilmang, keliningiz ovqat tayyorlayapti”, dedim. U kişi: “Yöq, Qobilbek, mana şu setkada Faxriddin akamga dorilar bor, tezda yetkazişim kerak, qand kasali ança bezovta qilyapti”, dedilar-u taşqariga otildilar. U yoğini çözmayman. Mana insoniylik, mana sadoqat, mana döstga ehtirom!
Yana bir voqeani qisqaça bayon etsam. 2022 yilning keç kuzi. Qibray tumani madaniyat saroyida Faxriddin Umarovning xotira keçasi böldi. Ajoyib sanʼatkorlar iştirok etdi, dilkaş suhbatlar böldi, hofizning qöşiqlaridan namunalar ijro etildi. Şunda ajoyib inson, şoir, mohir pedagog Şukur Dadaş Faxriddin aka haqida maʼruza qildilar. Mubolağa emas, bunday çuqur mazmundagi nutqni men faqat ilmiy kengaşlarda yoki akademiyaning yiğilişlarida körganman, xolos.
Ayni şu tadbirga hofizning Jamoliddin ismli farzandlari ham kelgan ekan. U kişiga otalari yozib bergan dastxatni körsatişim bilanoq, xalq hofizimiz meni alqagani kabi, farzandlari ham öz bağriga bosdi…
Qobilbek KARIMBEKOV,
Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist.
