Ko'zoynak taqqan qiz
Shuhrat MATKARIM
(HIKOYa)
Muallif haqida:
Shuhrat Matkarim – 1960 yilda Turkmanistonning Toshhovuz tumanida tug'ilgan. 1985 yilda Xorazm davlat pedagogika instituti (hozirgi UrDU)ning filologiya fakultetini ingliz tili o'qituvchisi ixtisosligi bo'yicha tamomlagan.
Taniqli o'zbek shoiri Matnazar Abdulhakim haqidagi “Ustoz haqida so'z” xotira-essesi, “Kun shunday boshlanadi” qissa va hikoyalar to'plamlari chop etilgan.
“Yilon”, “Salav”, “Qum etagida Oq uy”, “Maqar” kabi qissalar muallifi.
Ernest Xemingueyning novellalari va Vasiliy Shukshinning qator asarlarini asliyatdan o'zbek tiliga tarjima qilgan.
O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zosi.
— Assalom, Xolboy og'a!
Xolboy yalt etib qaraydi. Yana o'sha ko'zoynakli qiz. Chullikdin1. Sariq yuzi sepkilli. Qoshiqdekkina yuziga nisbatan ancha uzun burgut burni yarashmaydi. Uni kimdir qizni qisintirish uchun atay yopishtirib qo'yganday. Qora, yo'g'on gardishli ko'zoynagi ham o'xshovsiz. Xolboy avval gavda-sitrasiga qarab uni 17-18 yoshlardami, degan edi. Uning allaqachon yigirma beshga yaqinlashib qolganini hamxonasi Yoqutjondan eshitganida hayratini yashirolmadi.
— Navchun hayron bo'lasiz? — ma'noli jilmaydi Yoqutjon. U oppoq yuzli, allaqachon juvon etiga mingan, mehribon, yoqimli ayol. Qirqlardan ancha o'tgan, turmushga chiqmagan. Ko'ngli ochiq, doimo kulib turadi. — Nasli shunday. Hammasi yosh ko'rinadi bularning. Yaxshi qiz, faqat… baxti kelishmadi.
“Unchalik xushro'y emas-u”, demoqchi edi, ammo xuddi ko'zoynakli qiz uni eshitib turganday bu gapni aytishdan istihola qildi.
— Baribir o'zlarimizning qizlar yaxshi, to'g'rimi?
— To'g'ri, — deydi Xolboy va yuzini derazaga burib ko'chaga qaraydi. Kechadan beri qor yog'ardi. Ko'chalar oppoq. — To'g'ri, — takrorlaydi Xolboy. — O'zlarimizning qizlar yaxshi-ii…
Xolboy o'ttiz-o'ttiz besh yoshlarda. Bo'ydoq. O'zi takrorlashni yaxshi ko'rganiday: “Bor edi bizda ham bir chobuksuvor…”. “Xudo seni hamma ishini yig'ishtirib qo'yib, bir orqayin bo'li-ib yasagan”, derdi Xolboy unga. Haqiqatan ham, qizning qaddi-qomati deysizmi, qoshu qovog'i deysizmi, sutga chayib olinganday oppoq chehrasi deysizmi, bir yigit orzu qilsa va yetishsa armonsiz o'tadigan edi. Xolboyning u bilan gap-so'zi olishib qolganiga besh yildan ortiqroq vaqt bo'lgan edi. U ham ish odami edi. Biznesmen. Turmushga chiqishga shoshilmasdi. Xolboy ham u bilan yaqin munosabat o'rnatganidan keyin jufti halol masalasini hal qildim, deb orqayin bo'lgan edi. Ola xurjunni bo'yinga ilishga bu ham qistanmadi: “Qilamiz-da shu bir to'y deganni. Allaqachon ikkimiz bir odam bo'lgan bo'lsak, to'y nima, bu bir rasmiyatchilik-da”. Unga o'zidan ham ortiq ishonardi. Nimaga asoslangan edi o'zi bu ishonch? Bugun o'ylab qarasa, qanchalik mantiqsiz bo'lmasin, o'sha ishonch Xolboyning o'ziga bo'lgan cheksiz ishonchiga asoslangan ekan. Ha-ha, Xolboy uzun yillar davomida o'zining ishonchiga o'zi mo'ssayib2 qolgan ekan. U esa bu ishonchni bir kunda kunpayakun qildi. Odam bir lahzada borliqdan yo'qliqqa sho'ng'ishi mumkinligini o'shanda aniq-tiniq his qildi u. Bu uning uchun shunchalik kutilmagan hol ediki, butunlay o'zini yo'qotib qo'ydi. Depressiyaga tushdi-qoldi. Ahvolning bunchalik chatoqligini ko'rgan jo'ralari, birga ishlaydigan hamkasblari Xolboyni markazdan uzoqroqqa, yurtiga jo'natib yuborishdi. Bunga ham, mana, uch oy bo'layotir.
— Yaxshimisiz? — Xolboy bosh irg'ab alik oladi.
Qiz o'ng'aysizlanib ko'zoynagiga borgan qo'lini keskin tortib oladi. Yerga qaraydi. Uning hamma harakatlarida o'zining borligidan, jussasi kichikligidan, uzun burni qoshiqdek yuziga yarashmaganidan, ko'zoynagi kattaligidan va nihoyat ovozining nihoyatda yoqimliligidan qimtinish borday tuyuladi. Ko'zoynakli qiz duvva qizaradi. Shoshilib orqasiga buriladi, ildam, deyarli chopqillab jo'nab qoladi. “U esa bunday paytda, albatta, bir gap aytgan bo'lardi. Xushro'yligini bilar va uning “dahshatli” ta'siriga qattiq ishonar edi”.
Bu jamoa Xolboyni xushlamaygina qarshi oldi. Uning markazdan kelganligi, nufuzli tashkilotda ishlagani, ular esa shu yerda, do'ppidekkina shaharchadagi qis-qisaloqda umrlarini o'tkazayotganlariga xuddi Xolboy aybdordek yovqarash qilishadi. Go'yo hamma: “Xo'sh, katta shaharda ishlagan bo'lsang ne bo'pti, mana endi itimga o'xshab oramizda yuribsan-ku”, deyayotgandek. Jamoaning bu muomalasidan Xolboyning bir ensasi qotadi, bir ahamiyat bermaslik kerak, degan fikr xayolidan o'tadi. Bu yerda Xolboyga xushmuomalada bo'layotganlar ham bor. Masalan, hamxonasi Yoqutjon. Yana biri direktor o'rinbosari. Yetmishlardan ancha oshib qolgan, yuzlari qip-qizil, tepakal qorinlas3 To'ravoy aka. Direktor yaqin orada uning o'rniga boshqa kishini tayinlashi haqida gap-so'zlar yuribdi. Agar shunday bo'lib qolsa, bu, albatta, markazdan kelgan kishi bo'ladi, deyishadi. Shuning uchun bu keksa xodim Xolboyga yoqishga harakat qiladi — shu yerda ishlab qolishdan umidvor.
— Siz bulardan xafa bo'lmang, — ko'nglini ko'taradi Yoqutjon. — Bular shundin, yovvoyiroq. Toza kelganimda meni nichik qisintirganlarini ko'rsangiz edi-ii… Endi mennan yaxshi odam yo'q bularga. Shuning uchun…
Xolboy bosh irg'ab qo'yadi.
Ko'zoynakli qiz Yoqutjon bilan yaqin. Qo'li ishdan sal bo'shasa, darrov Yoqutjon opasining yoniga keladi.
— Keldingmi? — deydi Yoqutjon.
— Hovvo, — deydi ko'zoynakli qiz sekingina.
Yoqutjon unga ortiqcha e'tibor bermaydi. O'z ishi bilan bo'laveradi. Ko'zoynakli qiz esa Yoqutjonga yaqinroq turgan bo'sh stullarning biriga joylashadi-da, yerga qarab miq etmay o'tiraveradi. Har zamon-har zamonda ko'z ostidan Yoqutjonga qarab qo'yadi. Keyin uning ko'zini shamg'alat qilib Xolboyga ko'z qirini tashlaydi. Buni hech kim sezmasa-da, har safar Xolboyga qaraganda o'g'irlik ustida qo'lga tushgan yosh boladay duvva qizarib ketadi. Yoqutjon opasidan ham, Xolboydan ham tortinadi.
— Esa men ketdim, — deydi bir vaqt ko'zoynakli qiz deyarli eshitilar-eshitilmas.
— Yaxshi, — deydi Yoqutjon ishdan ko'zini uzmay.
Bu hol har kuni bir-ikki marta takrorlanadi.
— Sizni ko'rmakka keladi, — deydi ma'noli jilmayib Yoqutjon. — Avval bu yerga kirmas edi.
Xolboy hamxonasining bu gapidan negadir ozroq og'rinadi.
— Buning menga ne aloqasi bor? — Xolboy odaticha yuzini chetga buradi. Ko'zoynakli qiz bir safar Yoqutjon yo'qligida kirib qolgan, hamishagiday anchagina jim o'tirganidan keyin, sekingina boshini ko'tarib: “Choy damlab beraymi?” deb so'ragan. Xolboy shu voqeani eslaydi. — Topgan gapingizni qarang.
— Sizni ko'rmakka kiradi, — takrorlaydi Yoqutjon Xolboyning e'tiroziga ahamiyat bermay. — Yaxshi qiz… Sizni yoqtirib qolgan, — Yoqutjon xo'rsinib qo'yadi. — Qizlar o'zi shunday, kerak vaqtida tilini topolmay qoladi. Keyin butun umr…
Bu gaplar yana uni yodiga soladi. “U esa hech qachon “tilini yo'qotmagan”. Aksincha, bidirlashdan to'xtamasdi. Xolboydan ham “mazali-mazali” gaplar talab etardi. “Siz meni yaxshi ko'rmaysiz. Agar yaxshi ko'rganingizda aytar edingiz. Quloqlarimni yondirib shivirlagan bo'lar edingiz”. Xolboy esa bunday ehtirosli izhorlarni ortiqcha deb bilar edi. Uning talablariga kulibgina qo'ya qolardi. Oqibat esa, mana. Yoqutjon bu gaplarni ne yerdan bilsin? “Gap bu hamisha yuragimizning yuz foiz aksi emas. Qaysidir faylasuf aytganiday, biz ko'pincha haqiqatni yashirish uchun gapiramiz. To'g'ri gap ekan”.
— Ichi qisganidan4 kirsa kerak, — deydi Xolboy.
— Men buni bilganimga ko'p vaqt bo'ldi, — o'zicha jilmayib gapida davom etadi Yoqutjon. — Ishga sal kechiksangiz, darrov bezovtalanib qoladi.
“U bilan bu qizchani sira-sira tenglab bo'lmaydi, — o'ylaydi Xolboy. — U qanday edi. Bu…” Ammo ko'zoynakli qizning yerga boqib, qumriqushday mung'ayib o'tirishlarini eslagan Xolboyning yuragiga nimadir “tiq” etib uradi. Nima u? “Shunday ma'sum, toza. Ko'zdan chet bo'ladi bular, ammo bunday qizlar… yaxshi xotin bo'ladilar. Yigitlar esa, eh, ko'proq xushro'ylarga intiladilar”. Yana uni eslaydi. “Qanchalar chiroyli edi. Qanchalar ishongan edim. Dunyodagi hamma narsa va hammadan ustun qo'ydim. Ammo barchasini kunpayakun qildi. Nahotki odam qadri shunchalik bo'lsa? Oda-am qa-adri?!”
— Yaxshi ham uylanmasingdan oldin bilib qolding bu gaplarni, — degan do'sti Xolboyga. — Bir sodani5 topib oldim, deb o'ylagan u. Ammo sen qisinma. Hali oldingdan xira-xirmon qizlar chiqadi. Chertib-chertib olasan! Hozirlikcha esa muhitni almashtirib kel.
Shunday qilib kelib qolgan bu yerga Xolboy. Yoqutjon esa yangi gap topadi.
— Go'rsangiz yilovuq6 bo'lib qoldi bu qiz!
— Navchun ekan?
— Bilmiyman. Xonaga kirganda siz bo'lmasangiz, darrov yig'lab yuboradi.
Xolboy ne deyishini bilmaydi.
Shundan keyin u har kuni ertalab ishga kelganida stolining usti taxlanib, supurib-sidirilganini, qog'ozlar tartibga keltirib qo'yilganini seza boshladi. Xolboy Yoqutjonga qaraydi. U ma'noli jilmayadi. Ko'zoynak taqqan qiz esa Xolboyga uchrashsa, salom berib-bermay uchib qochadi. Bora-bora Xolboy ham uni ko'rgisi, gaplashgisi keladigan bo'lib qolganini sezadi. Qiz tasavvurida suluvlashganday, burni ancha kichrayib, qo'pol ko'zoynagi ham ixchamlashganday.
Bir safar uni o'n kunlarcha ko'rmadi. Noxushlanib qolgan ekan. Buni Yoqutjondan eshitganida tashvishlandi. Uni ko'rishni istayotganini sezdi. Xonaga jimgina kirishlarini, miq etmay o'tirishlarini va sassizgina chiqib ketishlarini esladi. Ko'z oldida uning qahraton qishda sovqotgan qumriday mung'ayib o'tirishlari qayta-qayta jonlandi. She'r quyilib kela boshlaydi:
Yig'loqi qizga
Bahor yig'loqidir, bulut yig'loqi,
Zaminning bag'ri tosh, qirning bag'ri tosh.
Eritmas, erimas ming yoqqan bilan
Yomg'irdan, ko'zyoshdan Xiva bilan Shosh.
Qiyiqko'z mo'g'ulning qahri ko'p qattiq
Yibitmas xalqimning chekkan ohlari.
Hamon zirqiratar Chingizning tiyg'i
Azoblar onalar chekkan vohlari.
Ming yil beridaman. Qiynayman jonim
Ma'yus ko'zlaringga qalqqanida yosh.
Ko'zlarim qamashar, qamashar nurdan
Ummonning ortidan charaqlar quyosh.
Ne deyman, oshiqman, oshiq bandaman
Orzusi, o'yiga kuchi yetmagan.
Qiynaydi, qiynaydi yig'loqi bir qiz,
Ko'nglimda ko'kargan gulni bilmagan.
So'nggi satrlarni yozar ekan, Xolboy jilmayib qo'yadi. Ammo bu she'rni hali ko'zoynakli qizga o'qib beradimi, yo'qmi aniq bilmaydi.
1Chullikdin – kichkinagina.
2Mo'ssaymoq– orqayin bo'lib qolmoq.
3Qorinlas – qorin qo'yib yuborgan.
4Ichi qisganidan – zerikkanidan.
5Sodani – soddani.
6Yilovuq – yig'loqi.