Boshiga osmon qulagan shahar

Urushning ilk kuni Brest qal'asida qahramonlarcha halok bo'lgan jizzaxlik Avazmat Niyozmatov va boshqa o'zbek o'g'lonlari jasorati xususida

— Mayda pulingiz yo'qmidi? — deydi sotuvchi juvon.

Men uning tabassum yoyilgan tip-tiniq chehrasi, porlab-kulgan moviy nigohida aks etgan qiziqish hissini lahzada anglayman. Xayolimdan o'tgani shu bo'ladi: “Kelgindi ekanimni payqab turibdi…”

Cho'ntagimdan bir siqim chaqa olib, shaldiratib aqchakosaga tashlayman:

— Istaganingizcha olavering. Men sizlarning tanga-tungalaringizning unchalik farqiga bormayman.

Juvon o'z yurtining qadr-qimmati bo'lgan aqchalarni barmoqlarini qo'sh tumshuq qilib g'urur bilan tera boshlaydi, keragini oladi-da, qolganini qaytarib beradi:

— Qaerdan keldingiz? — dedi jilmayib.

— O'zbekistondan.

— O'hho', uzoq…

— Ha, uzoq. Anchagina uzoq, — bu yerlarda nega sandiraqlab yuribdiykin degan o'yga bormasin, deb muddaomni aytdim-qo'ydim. — Bobolarimni izlab keldim.

Ayol biroz ajabsinadi, gapini yaxshi anglolmadimmikan, degan ma'noda qarab turadi:

— Ular bu yerda yashashadimi?

— Ular bu yerda jang qilishgan. Ular shu yerda qolib ketishgan, shu tuproqda yotishibdi.

Ayolning yuzi jiddiy tortadi, ovozida titroq:

— Shunday deng, — og'ir xo'rsindi, — ular bizning ham bobolarimiz. Belarusni himoya qilgan har bir inson belaruslarning jigaridir, belarusga begona emas.

— Rahmat sizga. Bunday zo'r javobni kutmagan edim.

— Nima deyapsiz? Urushda bo'lgan bobongiz har qaysi belarusning yuragida, uyining to'rida yashaydi.

— Rahmat sizga, — dedim ovozim qaltirab, yuz tomirlarim titrab ketdi, — men bobolarimni shu yerning o'zida ham topganday bo'ldim.

Ayol jilmayadi:

— Rostdanmi?

— Men ularni sizning yuragingizdan topganday bo'ldim.

Dunyoda hozir eng katta do'konlarni nima deb atashyapti, supermi, gipermi, megami yo segomi, ishqilib, eng kattasini qanaqa market deb atashsa, o'shanaqa marketdan judayam xursand bo'lib chiqdim. Bahorning tip-tiniq og'ushida yanada mo''jizakor tuyilgan shaharning tasmaday tekis va oynaday toza ko'chalari, eng so'nggi rasm-rusumda qad ko'targan yevronuqsli binolar, sokin va ozoda hayot meni tag'in o'ziga qattiqroq maftun etdi.

Shahar degani bunchalar go'zal, chinniday top-toza bo'lmasa!

Osmonga boqib, yanada hayrating toshadi, bu yerlarning osmoni past bo'lmagani bilan bulutlari juda-juda pastlab suzarkan, shundoq ko'rib turasan bulutlarning boshing ustida shovullab suzib borayotganini… Qo'l cho'zsang yetguday go'yoki. Bulutlar to'da-to'da, pag'a-pag'a, oppoq-oppoq bo'lib, quyun-quyun shaklida timqora tusda ham suzib-suzib o'taveradi.

Birpasda osmon chippa bekiladi, yomg'ir quyadi. Birmuncha fursat o'tib, bulutlar tir to'zg'iydi-da, osmon bag'ir ochadi, to'da-to'da, oppoq-oppoq, uyum-uyum qo'ng'ir-qora tusdagi bulutlar sayri nigohingizni tortadi. Havoning sofligini aytmaysizmi? O'pkangiz to'ladi. Boltiq tomonlardan esayotgan dil yayrar epkinlar borlig'ingizga rohat-farog'at baxsh etadi.

Bunchalar shinam va sarishta shaharni ko'rmaganman, rosti. Nima balo, bu yerda odamlar pista chaqmaydimi, yelim idishdan suv ichishmaydimi, tillaqog'ozlarga o'ralgan muzqaymoq yeyishmaydimi, tamaki chekishmaydimikan-a? O'zimcha javob topgan bo'laman: bu yerning odamlari kechagi mudhish kunni, tarixni unutishmagan. Qiyomat qoyim qo'pib vayronaga aylangan, so'ngra kuyib kultepa bo'lgan xarobada shahar qurgan, shahar paydo qilgan xalq bu. Shuning uchun ham bular o'z shahrini ko'z qorachig'iday asraydi. Yevropaning naq biqinida yarqirab, gullab-yashnab turgan ozoda shahar — Brest va brestliklar menda shunday taassurot uyg'otadi.

Mehmonxonaga kelib sherigim, Belarusdagi O'zbekiston elchixonasi adabiy maslahatchisi, marhum akamiz Doniyor aka Obidov (Xudo rahmat qilsin)ga hayratimni yashirolmadim, ayniqsa, do'kondagi ayolning gapidan ta'sirlanganimni.

— Chindan ham shunday. Bular urush ko'rgan xalq. Har uchta belarusdan bittasi urush qurboni bo'lgan. Shuning uchun ham belaruslar urushda bo'lgan insonlar yodini benihoya ulug'lashadi. Haligi o'rtog'imiz bor-ku, Ales Karlyukevich, o'shaning bir gapi meni qattiq hayajonga solgan, — dedi u.

— Yozuvchini aytyapsizmi?

— Ha, o'sha. Boshqalari ham shunday deyisharkan biz o'zbeklar haqimizda.

— Nima gap aytisharkan?

— O'zbeklar Sharqning belaruslaridir. Belaruslar esa Yevropaning o'zbeklaridir… Ana shunday, og'ayni!

Men titrab ketdim! Yuragim bir hapriqadi. Buncha zo'r gap!

— E-e-ey, bular bizni shuncha-shunchalar yaqin olishadimi?

— Ha, o'zbeklar bizga o'xshaydi, bir gapli, mard deyishadi.

— Belarusda urush yillari juda ko'p o'zbek o'g'lonlarining qoni to'kilgan. Shuning uchun ham…

— Urush boshlanganda, urushning birinchi kuni, ilk lahzasidayoq Brest qal'asi mudofaasiga o'zbeklar ham otilib chiqishadi. Urushning dastlabki kunlari shu yerda ko'p o'zbeklar qirilib ketgan. Urush boshlanishi hech kimning xayoliga kelmagan. Ular O'zbekistondan harbiy xizmatga chaqirilgan edilar…

— Ah-ha, yo'lda kelayotganimizda bu yerga O'zbekistondan bitta diviziya ham himoyaga kelgan degandingiz. Chindan ham siz butun boshli diviziya haqida gapirdingizmi? Men, ochig'i, bu haqda eshitmagan edim. Na tarixda, na kitob-pitobda…

— Ha, Toshkentda, aniqrog'i, Chirchiqda tashkil etilgan butun boshli 69-o'qchi diviziya shu yerga, Belarus frontiga olib kelinadi. Ushbu diviziya jangchilari mislsiz qahramonliklar ko'rsatishadi.

— O'zbek o'qchi diviziyasi haqida Ikkinchi jahon urushi tarixida, umuman, Belarusning urush yillari tarixida biror ma'lumot bormi?

— Keyinchalik, birmuncha fursat o'tgach, bu qahramon diviziyaning nomi o'zgartiriladi. Diviziya Bryansk va Sevsk shaharlarini ozod qilishda mislsiz qahramonlik ko'rsatib, Belarusni fashizmdan tozalashda hal qiluvchi rol o'ynadi.

— Shuning uchun diviziyaning nomi o'zgaradimi? — dedim alam bilan, ko'z o'ngimda ming-minglab jangchi yurtdoshlarimning qiyofasi gavdalana boshladi. Qanchadan-qancha o'zbeklarim qurbon bo'ldiykin?

KITOB VA KINOGA SIG'MAGAN OG'RIQ

Bilasizmi, urushning dahshatli bir haqiqati bor. Kitob sahifalari, kino ekranlariga sig'maydi… Urush bo'lib o'tgan joyda qolib ketgan urushning og'rig'i. Shu og'riq iztirobi hamma-hamma narsaga urib ketadi. Necha-necha yillar, asrlar kechmasin, bag'ri kuyib kul bo'lgan zamin ihrab-ingrab, chatnab-titrab yotganga o'xshaydi. Ishonmasangiz, ming-ming yillar ilgari sodir bo'lgan, tarix ko'ksini tilka-pora qilib turgan ulkan jang maydonlariga ham bir borib ko'ring-da, anglaysiz, urushning qiyomatli lahzalari vujudingizga titroq, qalbingizga g'ulu soladi.

“Titanik” filmini cho'milish havzasida tasvirga olish uquviga ega XXI asr kino san'atining eng so'nggi rusumdagi kameralari nigohi anglamaydigan bu haqiqatni, ya'ni urushdan keyin qolib ketgan og'riq iztirobini hech narsa, hatto qalam ham his qilolmaydi. Insonning qalb ko'zigina aniqroq ko'ra oladi buni. Ikkinchi jahon urushining dastlabki kunidayoq qaqshatqich zarba yeb, boshiga osmon o'pirilib tushgan Brest qal'asi haqida ham ko'p kitoblar, esdaliklar o'qigan, badiiy va hujjatli filmlar ko'rgandim. Bu yerga tayyorgarlik ko'rib kelgandim. Yevropaning fojia o'chog'i sanalgan qal'aga o'zimni bardam tutib kirishimga ham ishongandim. Qayoqda deysiz, shundoq Bug daryosi ustiga o'rnatilgan ko'prikdan hatlab, qal'aning kun chiqishidagi tunnel eshigiga yuzlanishim hamono vujudimni qaltiroq tutadi. Oyoqlarim bo'shashadi. “Bu ko'prikdan qanchalab jangchilar o'tgandir, anavi sohildagi mag'ribi daraxtning yoshi yuz yildan oshgandir, unga qanchalab askarlarning nigohi tushgandir, manovi tunnelsimon darvozadan necha minglab o'g'lonlar kirib-chiqmagandir, manovi daryoga tikilgan ming-minglab jangchilarning nigohi o'sha kunlar abadiyatga yumilib, ularning jasadini yer yutgandir, ular yerning og'rig'iga aylanishgandir…” Og'ir o'ylar meni dovdiratib qo'yadi. Qal'a ichkarisida, shundoq so'l tarafimda xarobaga aylangan kazarmalar — g'ishtlari sochilib, to'kilib bo'lgan, o'q va snaryadlar zarbidan ilma-teshik devorlarga ko'zim tushadi. Katta kazarmaning tepa qismidan, teng yarmidan ko'prog'ini bomba va snaryadlar to'kib tashlagan, uning odam belichalik tik qolgan devorlariga boqib, yuragingiz orqaga tortib ketadi. Bu xarobaga urushning qonli panjalari qoldirgan jarohatdan so'ng hech kim qo'l tekkizmagan — ochiq osmon ostidagi fojia timsolida urushga atalgan la'nat bo'lib turibdi. Buning ichidagi hamma odam qirilib ketgan, bu qiyomatli manzara qa'ridan inson bolasi tirik qolishiga ishonmaysiz. G'isht kulga aylanib, tosh yonadi-yu, odam tirik qolarmidi?

Men kazarmaning idrab turgan bir burchagiga suyanib, cho'k tushaman. Qur'on tilovat qilaman.

— Bu yerlarda o'zbek jangchilari ham bo'lgandir-a? — dedim ihrab.

— Albatta, ko'p o'zbeklar jang qilishgan bu yerda. Qal'a muzeyiga kirsangiz, kerakli ma'lumotlarni olasiz, — dedi yo'lboshlovchi juvon.

Ro'paraga yuramiz. Qal'aning chapida qad rostlagan imoratning ham aytgulik-deguligi yo'q. Devorlari o'q va snaryadlar tegib o'yilgan, yarmi to'kilgan bino ichidan ayanchli oh-nolalar eshitilayotgandek tuyuladi. Ulkan maydon sathida bir kazarmaga ko'z tashlaymiz, bu ham to'kilib ado bo'lgan. Qal'ada cherkov devorlarida ham urush izlari. Qal'ada hazin kuy-qo'shiq yangrab turibdi. Mardlik va jasorat, buyuk iroda timsoli bo'lgan haykal va yodgorliklar, halok bo'lgan jasur jangchilarning ismi-sharifi bitilgan marmar lavhlar, gurillab yonayotgan Xotira olovi… — bari-bari qalbingizda so'ngsiz iztirob uyg'otadi, oyog'ing ostidagi yerda ming-minglab nigohlar, qurbon bo'lgan askarlarning qorachiqlari porlab turganday bo'ladi. Qayoqqa oyoq bosishingni bilmaysan. Shunda yer qa'ridan urushning og'rig'i o'rlab nola qilayotganday, o'zingni urushning komida qolganday, sen ham sho'rpeshona jangchilar safida qon kechayotgan bo'lasan. Ha, urushning og'rig'i mana shu! Bu na kitobga, na kinoga sig'adi…

URUShNING ILK KUNIDA…

Urushning birinchi kunida fashist hamlasiga ko'ksini qalqon qilgan jangchilar ichida o'zbeklar ham bormidi? Bor edi, bor bo'lganda qandoq! Bor edi.

Qadrli o'quvchim! Dastlab kichkina bir tafsilotga to'xtalib o'tsam: Brest bir-ikki qo'rg'ondan iborat 5-6 tuynukchasi bo'lgan shunchaki bir qal'a emas. Brest shahar ichidagi shahar. Shundoq Bug daryosi sohilida joylashgan. Bu yerga Muxoves daryosi suvi ham kelib qo'shiladi. Qal'a bilan daryo orasi bir qadam. Qal'ada ko'plab harbiy qismlar bor edi. Artilleriya, piyoda o'qchilar diviziyalari, otliq qo'shinlar, chegarachilar va boshqa maxsus qismlar, tibbiyot punkti joylashgandi. Brest mamlakatning muhim tayanch va himoya nuqtasi ham bo'lgan. Qal'a bag'rida 9 000 nafardan ziyod harbiylar, shuningdek, zobit va harbiy xizmatchilarning 300 dan ziyod oilasi mavjud edi. Endi tasavvur qilib ko'ring, o'n mingdan ortiq inson hayotini ko'ksiga olgan muqaddas qo'rg'onning bir kechada urush olovi qa'rida yonib kul bo'lishi, osmondan bu sho'rish qavm boshiga tonnalab bombalar yog'ilishi, artilleriya va tanklarning qal'a tumshug'i tagidan gumburlatib otib turishini…

Hech kim urush bo'lishini kutmagan… Hatto xayoliga ham keltirmagan… Chunki Sobiq Ittifoq bilan fashistlar Germaniyasi orasida urush qilmaslik ahdi imzolangan edi. Bundan tashqari, beshikdagi boladan tortib, to munkillagan cholgacha bitta tushuncha bilan yashardi: “Sovet armiyasi qudratli, yengilmas. Bizga hech kim qarshi chiqolmaydi…”

Ertalab tonggi soat 4 dan 15 daqiqa o'tyapti. Brest osmoni gumburlab ketdi. Kazarmalarda sahargi uyqu og'ushidagi ming-minglab askarlar bu guldurashni momaqaldiroq bo'ldi, yer ham silkinyapti, deb o'ylashdi. Yeru ko'k titrab, kazarmalar qoq ikkiga yorilib, portlash sodir bo'lgan payt esankirab qolgan harbiylar nima bo'layotganini anglamay tashqariga otilishadi. Hali Minsk mudrar edi. Hali Moskva dong qotib uxlar edi. Brestni fashist tanklarining zanjirlari toptab, gazandalar pulemyotlari o'rnatilib, ularning og'zidan ajal urug'i sochilganda qal'adagi mard-jasur ofitserlar zudlik bilan qarshi hujum rejasini ishlab chiqishdi. Brest qarshi hujum qildi. Ulkan davlatning kaftdekkina bir bo'lakchasi butun boshli fashist Germaniyasiga qarshi himoyaga otlandi.

La'nati Gitler o'sha kuni kechi bilan kunduz soat 12 ga qadar Brestni egallab olaman, taslim bo'lsa-bo'lmasa tep-tekis qilib, yanchib tashlayman-da, Minskka qarab yo'l olaman, Minskni zabt etib, Moskvani bosib olaman, deb o'ylagan edi.

Darvozalardan 6- va 42-diviziya chiqib keta boshladi… Buni ilg'agan fashist pulemyotchilari nima qilib bo'lsa ham qo'shinning yo'lini to'sib qo'yish maqsadida to'xtovsiz o'q yog'dirardi. Ana shunday tang paytda 125-o'qchi qismi 2-bataloni o'q otuvchi jangchisi, o'zbek o'g'loni Avazmat Niyozmatov gazandalar joylashib olgan nuqtaga o't ochib, qal'adan chiqib ketayotgan qo'shinlarni himoya qilib turdi. U fashist pulemyotchilarini yer tishlatib, dushmanning hujumini birmuncha to'xtatib qoldi, bu orada qo'shinning bir qismi tashqariga chiqishga ulgurdi. Jang yana davom etdi. Avazmat o'z o'rnidan jilmay, bosqinchilar bilan qasdma-qasd jang qilardi. Albatta, kuchlar teng emasdi, har jihatdan ustun qurollangan dushman hamlasini qaytarishning imkoni yo'q edi. So'nggi o'qi qolguncha kurashgan mard Avazmat oxiri fashistlar o'qiga o'z ko'ksini tutib berdi. Urushning birinchi kunida o'zbek o'g'loni qahramonlarcha halok bo'ldi. U yuzlab askarlarning hayotini saqlab qoldi. Avazmat qal'adan chiqishga ko'maklashgan qanchalab jangchilar urushdan omon qaytgach, uning jasorati haqida cheksiz hurmat bilan gapirib yurishdi. Brest qal'asidagi qirg'inni o'z ko'zi bilan ko'rgan jangchi Pavel Yegorevich Svyakov o'zbek o'g'lonining matonati va mardligini ko'zda yosh bilan hikoya qiladi. Shuningdek, qal'a muzeyida saqlanayotgan hujjatlar va ayrim jangchilar xotiralari, muzey ilmiy xodimi Yelena Vladimirovna keltirgan muhim ma'lumotlarda Avazmatning haqiqiy inson, mard va jasur jangchi, o'z hayotini garovga qo'yib, o'zgalarni xavfdan qutqarib qolish qurbiga ega chin o'zbek ekanligini anglaymiz.

U bor-yo'g'i 19 yoshda edi. O'n to'qqiz yosh-a?..

U urushning birinchi kunida halok bo'lgan o'zbek edi.

U o'z avlodi, o'zbeklarni urushning birinchi kunida shon-sharafga ko'mgan chin inson edi.

Men Brest qal'asi muzeyida Avazmat Niyozmatovning harbiy suratini ko'rdim. Surat yonida o'zbekcha do'ppisini, oq ro'mol, xanjar va qin, ot anjomi hamda Avazmatning kichkina rasmi urilgan, qon yuqi qotgan uvada bir parcha qog'oz — shaxsni tasdiqlovchi hujjatni ko'rdim. Bu eksponatlarning o'ziyoq kishi yuragini o'rtab yuboradi.

Avazmat kim edi? Qaerda tug'ilgan? Bolaligi qaerda kechdi? Jasur jangchi Jizzax viloyatining Zomin tumaniga qarashli Yom qishlog'ida tug'ilib o'sadi. Uning bolaligi Zomin kengliklarida kechadi. 1922 yilda tug'ilgan Avazmat Belarus o'lkasiga harbiy xizmatga chaqiriladi.

Avazmatning jasoratini o'zi xizmat qilgan 125-o'qchi qismining 2-bataloni vzvod komandiri, o'zbek o'g'loni Muhammadjon Abduvaliyev, Brest qal'asi ichkarisidagi jangchi do'sti, yana bir o'zbek o'g'loni Madamin Hojiyevning xotiralari ham tasdiqlaydi.

Mana ko'ryapsizmi, shu yerning o'zida urushning dastlabki kuni bilan yuzma-yuz kelgan uch o'zbek jangchisining ism-shariflarini keltiryapman.

Bizga noma'lum qanchalab o'zbek bobolarimiz bu jahannam komida qolib ketishgani esa birgina Yaratganga ayon.

— Brestda jang qilgan boshqa o'zbeklar haqida ham ma'lumotlar topish mumkinmi? — deb so'radim “Qahramon Brest qal'asi” kompleks muzeyi ilmiy xodimi Yelena Vladimirovna Xarichkovadan.

— Albatta. Ko'p bo'lishgan. Qal'adan tashqaridagi qismlarda ham o'zbek jangchilari mardonavor himoyada turishgan, — dedi u.

Elena Vladimirovna bizga Brest himoyachisi starshina Durasovning xotiralarini o'qib berdi. Unda necha kunlab qattiq qurshovda qolgan jangchilarga kazarmadan chiqib kechasi 6 marta suv olib kelib bergan qo'rqmas o'zbek sanitar jangchisi haqida hikoya qilinadi. Bundan tashqari, qurshovda qolgan qal'a himoyachilariga fashistlar radiokarnay orqali ruscha talaffuzni buzib: “Ruslar, sizlar taslim bo'linglar, sizlar taslim bo'lishingiz kerak!..” deb murojaat qilgan paytida kazarmalardan birida o'zbek o'g'loni chapanichasiga so'kinib, u ham fashistga o'xshab ruscha talaffuzni ataylab buzib: “O'zbeklar-chi, o'zbeklar aslo taslim bo'lmaydi…” deb baqirib javob qaytargani, kazarmada gurillab kulgi ko'tarilgani, keyin o'sha o'zbek bor ovozda o'zbekcha qo'shiq kuylab yuborgani haqidagi xotiralarni o'qiganini ham aytib berdi. “Shunday og'ir damlarda ham hazil-mutoyibani, o'zini chalg'itishni uddalay olgan o'zbeklar!” — dedi Yelena Vladimirovna.

U O'ZBEK EDI

— Yelena Vladimirovna, men bir narsani o'ylayapman. Agar Avazmat Niyozmatov o'zini o'qqa tutmay, qal'ani tark etayotgan qismga qo'shilib chiqib ketsa, ehtimol, tirik qolarmidi?

— U unday qilolmasdi… — ayol jim qoldi, uning ovozi qaltirab ketdi, — yo'q, u bunday qilolmasdi.

Men unga termilib qolaman.

— Nega?

— Chunki u mard edi. U chin erkak edi…

Mening vujudim jimirlab ketadi. Nigohimda qaynoq yosh aylanadi.

— Chunki u o'zbek edi! — dedi Yelena Vladimirovna.

— Demak, mening o'zbek bobolarim… — bo'g'zimga nimadir tiqiladi.

— Ha, sening o'zbek bobolaring ham shu yerda, shu janggohda Belarus zaminini birinchilardan bo'lib himoya qilgan. Buni har bir belarus biladi, unutmaydi, — deydi Grigoriy Grigoryevich. — Buni unutib bo'larkanmi? Sizlar bizning yuragimiz ardog'idagi xalqsiz.

Men uni bag'rimga bosaman. Ko'zlari g'ilt-g'ilt yoshga to'lganini ko'raman.

Muzeydan chiqdik. Qal'ada og'ir, yurakni o'pirib, zirillatadigan g'amgin kuy-qo'shiq yangrayapti. Quloqlarim ostida o'q, portlash va gumburlash sadolari, jangchilarning qichqiriqlari eshitila boshlaydi. Har bir kazarma g'ishtidan, qal'a atrofidagi dov-daraxtlar tanasidan, Bug daryosi sohili va suv sathida ming-minglab jangchilarning qiyofasi qotib qolganga, oyog'im ostidagi yerda esa ularning nigohlari javdirab turganga o'xshaydi. Men bu yerda urushning og'rig'ini his qilaman. Ha, kinolarga, kitoblarga sig'magan, sig'maydigan og'riqni anglayman. Qaysidir bobom manavi ko'prik ustidan o'tayotib, ona yurtimning tiniq suvlarini esga olgandir, urush degan musibat boshlanmasdan oldin shu yerda harbiy xizmatni o'tayotgan bobolarim bu dahshat ularni o'z komiga yutib yuborishini, ularni izlab-bo'zlab bu yerlarga kelishimizni xayollariga ham keltirganmikinlar? Adoqsiz savollar dilimni o'rtayapti. Bu ham urushning og'rig'i.

Bir kuni qo'l telefonimga xat keldi. Xatning mazmuni shunday: samarqandlik Musallam ona Shokirova “Yangi O'zbekiston” gazetasida Belarusda kechgan dahshatli urush haqida chop etilgan maqolalarimni o'qigan ekan. Ona maktubni shunday yakunlaydi: “Tog'am Ibrohimov Mamasharif “Fin urushidan qaytyapmiz, Polshaga keldik”, deb xat yozgan. So'nggi xatida esa: “1941 yil Brestga boramiz, keyin uyga javob berishadi”, deb xabar bergan. Biroq u qaytib kelmagan. Urush boshlangach, Brestda qolib ketgan…”

Maqolaga nuqta qo'yishdan oldin Brest qal'asidan chiqayotganimizda hamrohim Doniyor akaning: “Belaruslar o'zbeklarni chin dildan yaxshi ko'rishini endi his qildingizmi?” degan gapini esladim. U yana Dneprni kechib o'tishda yuz bergan jangda ham 6 nafar o'zbek o'g'loni Sovet Ittifoqi Qahramoni bo'lganligini, bu jang tafsilotlari bilan Gomel viloyatining Loyev tumaniga borgach, tanishuvim mumkinligini, u yerdagi xiyobonu ko'chalar o'zbek o'g'lonlari nomi bilan atalishi haqida ham aytgandi.

Tuyqus Brest shahrida uchratganim o'sha sotuvchi ayolning gapi yodimga tushdi: “O'zbeklar har bir belarusning yuragida yashaydi…” Bundan buyuk e'tirof va hurmat bo'lishi mumkinmi? Demak, qadrdonimiz, Belarus Yozuvchilar uyushmasi raisi Ales Nikolayevich Karlyukevichning “Belaruslar G'arbning o'zbeklaridir, o'zbeklar esa Sharqning belaruslaridir…” degan go'zal lutfi ham bejiz emas ekan-da! Esimda, adashmasam, bundan olti yil oldin muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning Belarus Respublikasiga rasmiy tashrifi chog'ida mezbon mamlakat Prezidenti Aleksandr Lukashenkoning Davlatimiz rahbariga O'zbekiston va Belarus birdamligiga ehtirom sifatida bu o'lka ozodligi yo'lida qahramonlik ko'rsatgan o'zbek jangchilari jasorati aks etgan qimmatli kitobni sovg'a qilishi zamirida ham shunday ulug' tuyg'u mujassam edi!

Toshkent — Minsk — Brest.