Nomoddiy madaniy merosga e'tibor kuchaymoqda
Nomoddiy madaniy meros — xalqimizning asrlar sinovidan o'tib, sayqallanib, jilolanib kelgan asl boyligidir. U asrlar davomida dono xalqimiz tomonidan boyitilgan va ko'z qorachig'idek asrab-avaylanib, bizgacha yetib kelgan. Biz o'zligimizni, tariximizni bobolardan meros qolgan bebaho qadriyatimiz, moddiy va nomoddiy madaniy merosimiz orqali anglaymiz.
So'nggi yillarda sohaga oliy darajada e'tibor qaratilmoqda. Jumladan, Prezidentimizning 2023 yil 25 dekabrdagi qarori ayni shu soha taraqqiyotiga bag'ishlangan. O'zbekiston Respublikasida nomoddiy madaniy merosni asrab-avaylash, ilmiy o'rganish va targ'ib qilishni yanada rivojlantirish, uning saqlovchilarini rag'batlantirish va shu kabi bir qator maqsadlarda Madaniyat vazirligi huzurida Madaniyatshunoslik va nomoddiy madaniy meros ilmiy-tadqiqot instituti tashkil etildi. Institut hali yosh bo'lishiga qaramasdan, salmoqli ishlarni amalga oshirmoqda. Institut olimlari tomonidan 2025 yilning o'tgan davri mobaynida yuzdan ziyod turli mavzudagi darsliklar, monografiyalar, o'quv qo'llanmalari va maqolalar nashr etildi. Quyida shu ilmiy ishlardan ayrimlari haqida qisqacha ma'lumot beriladi.
Etnofolklor laboratoriya bo'limi katta ilmiy xodimi Muqaddas Karimovaning “O'zbekiston nomoddiy madaniy merosida folklor-etnografik tomoshalar” monografiyasida O'zbekistonda folklor-etnografik tomoshalarning ilmiy-nazariy asoslari tadqiq va tahqiq etiladi va shu bilan birga folklor-etnografik tomoshalarning shakllanishi, taraqqiyot bosqichlari, rivojlanish xususiyatlari va kelajak istiqbollariga oid masalalar qalamga olingan. Folklor san'atini professional darajaga ko'tarishda rejissuraning o'ziga xos ahamiyati, o'zbek folklor-etnografik tomoshalar orqali urf-odat, an'ana, milliy qadriyatlarning lokal xususiyatlariga ko'ra namoyon bo'lish darajasi, folklor-etnografik tomoshalar rejissurasining an'anaviy va zamonaviy tendensiyalari tahlil etilgan.
Folklor san'atidagi improvizatsiya sahnaviy va ijroviy imkoniyatlarni kengaytirishiga ko'ra tomoshabinni ishtirokchiga aylantiruvchi interaktiv xususiyat ekanligi dalillangan, an'anaviy teatr tomoshalarida korfarmonlar ijodidagi badihago'ylik, taqlid, muqallid, masxaraboz va qiziqchilik kabilar milliy folklor-etnografik tomoshalar rejissurasi genezisi va rivojida badiiy sinkretlilik va shartliligiga ko'ra fundamental manba ekanligi ko'rsatib berilgan. Monografiya asosan folklorshunos, san'atshunos, etnolog, sotsiolog, tarixchi hamda madaniyatshunos mutaxassislarga mo'ljallangan. Shuningdek, kitobdan mavzuga qiziquvchi keng kitobxonlar ommasi foydalanishi mumkin.
O'zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi qoshidagi Madaniyatshunoslik va nomoddiy madaniy meros ilmiy-tadqiqot instituti YuNESKO bilan ishlash bo'limi mudiri Aziz Matyakubovning “O'zbek badiiy kinosida Ikkinchi jahon urushi” monografiyasi e'lon qilindi.
Ushbu monografiyada o'zbek badiiy kinosi taraqqiyotida muhim o'rin egallagan, milliy kinoning janr diapazonini kengaytirishga bevosita xizmat qilgan Ikkinchi jahon urushi mavzusida yaratilgan badiiy filmlar tahlil etilgan. Sovet davri va mustaqillik yillarida mazkur yo'nalishda suratga olingan filmlarning badiiy-g'oyaviy xususiyatlari turli aspektlarda ko'rib chiqilgan. Shu bilan birga, kino san'atida urush mavzusining yuzaga kelish va rivojlanish tendensiyalari, mavzu doirasida olib borilgan xorij tadqiqotlari atroflicha o'rganilgan. Monografiya “Pages print” nashriyotida oz nusxada chop etildi. Kitob kino mutaxassislari, adabiyotshunoslar, filologlar va sohaga qiziquvchi keng ommaga mo'ljallangan.
Madaniyatshunoslik va nomoddiy madaniy meros ilmiy-tadqiqot instituti Madaniyatshunoslik bo'limi mudiri Saodat Nazarovaning “O'zbek sahna san'ati tarixida transformatsion jarayonlar (1920-1930)” nomli monografiyasida O'zbekiston madaniyati tarixida 1920–1930 yillarda sovet hokimiyatining ijtimoiy-siyosiy hayotda amalga oshirgan siyosati o'zbek milliy sahna san'atiga ta'siri orqali ochib berilgan. Unda zamonaviy ko'rinishdagi o'zbek sahnasi sovet hokimiyati o'rnatilishidan avvalroq tashkil etilgani, uning ildizlari qadimga borib taqalishi, asrlar davomida shakllanib, rivojlanib kelgani ko'rsatib berilgan.
Mazkur monografiya arxiv hujjatlari, memuarlar, davriy matbuot materiallari kabi turli manbalar asosida yozilgan bo'lib, tarixchilar, san'atshunoslar hamda madaniyat tarixiga qiziqqan keng kitobxonlar uchun mo'ljallangan.
Orif HOJIYEV,
O'zbekiston Respublikasi
Madaniyat vazirligi huzuridagi
Madaniyatshunoslik va nomoddiy
madaniy meros ilmiy-tadqiqot instituti
tahririy-noshirlik bo'limi mudiri.