Nurli inson, zukko olim
Bilaman, deb yurgan ekanman-da…
Filologiya fanlari doktori, professor Nurboy Jabborov haqida bir narsa yozib berishimni so'rashganda hech ikkilanmay “xo'p” dedim. “U kishini yaxshi bilaman, birpasda yozib tashlayman”, degan fikr kechdi xayolimdan. Oradan biroz vaqt o'tib, kundalik ikir-chikirlardan chekinib, yozishga o'tirdim. Ishonasizmi, kallaga hech narsa kelmaydi, nima yozishni bilmayman…
Ko'p hollarda biron shoir va yozuvchi, olim va san'atkor haqida gap ketsa, ha, uni yaxshi bilaman, deb o'ylaymiz. Ammo har doim va hamma haqida ham bunday deb bo'lmaydi. Ayrim ijodkorlarni yuzaki bilamiz, o'zaro suhbatlar, uzuq-yuluq fikrlar, ba'zi she'r va hikoyalari, maqolalari bo'yicha xulosa chiqarib yuramiz.
Professor Nurboy Jabborovning ko'plab maqolalarini o'qiganman, bir nechta maqolasini “Guliston”da bosganmiz (ularning aksariyatini o'zim buyurtma berib yozdirganman). Biroq bironta kitobini o'qimagan ekanman. Uyaliblar ketdim, rosti. Xorijlik adiblar, olimlar asarlarini o'qiymiz, tarjima ham qilamiz, ammo yonimizdagi ijodkorlarning kitoblarini o'qishga go'yo “vaqtimiz yo'q”. Farmonbibi (“Kelinlar qo'zg'oloni”) aytganday, “chet elniki desa, xo'rozqandni ham yotib olib yalaymiz”. Oldingdan oqqan suvning qadri yo'q.
Shu mulohazalardan so'ng Nurboy Jabborov ijodining bibliografiyasi bilan tanishdim. Bibliografiyani kim tuzgan, bilmayman (balki o'zidir), shu qadar batartib, qoyil qoldim, havasim keldi! “Alohida nashrlar”, “Darsliklar, o'quv qo'llanmalar”, “Qomus, ilmiy to'plam, jurnal va gazetalarda e'lon qilingan maqolalar”, “N.Jabborov ilmiy rahbarligida yoqlangan doktorlik dissertatsiyalari”, “Nomzodlik dissertatsiyalari”, “Magistrlik ishlari”, “Opponentlik qilgan ishlari” kabi bo'limlarga ajratilgan. Har bir kitob, to'plam, maqola qachon, qaysi nashriyotda, qanaqa jurnal yoki gazetada chiqqan — barcha ma'lumotlar batafsil yozilgan, ijtimoiy tarmoqlarda, veb-saytlarda chiqqanlari alohida bo'limda jamlangan va ularning barchasiga raqam qo'yib chiqilgan. Ana hafsala-yu, mana ijodga e'tibor, so'z, ilm, adabiyot oldidagi mas'uliyat! Tasanno! O'rgansa arzigulik!
Zotan, o'zining ijod mahsuliga e'tiborli odam o'zgalar ijodiga ham mas'uliyat bilan yondashadi.
Endi ayrim raqamlarni keltirsam. “Alohida nashrlar”da yigirmata kitob sanalgan. Ulardan biri 2025 yilda Tehronda fors tilida bosilgan — “Dunyoi irfoniyi Amir Alisher Navoiy”. Darsliklar, o'quv qo'llanmalar uchta. Qomusda, turli ilmiy to'plamlar, jurnal va gazetalarda bosilgan maqolalarni sanash uchun bilimdon bir hisobchi kerak. U kishining ilmiy rahbarligida sakkizta doktorlik, o'ttizta nomzodlik dissertatsiyasi himoya qilingan. Magistrlarning son-sanog'i yo'q.
Bu ro'yxatni ko'rib, o'yga toldim. Shuncha narsani yozishga, o'qishga qachon ulgurgan? Ular ilmiy ishlar bo'lsa. Yozishni-ku qo'yib turaylik, bir dissertatsiyaga ilmiy rahbarlik qilish yoki opponent bo'lish uchun necha sahifani o'qish kerak? Yana shunchaki o'qilmaydi, yutug'i-yu kam-ko'sti aniq misollar bilan ko'rsatilishi lozim. Nurboy domla faqat ilmiy-ijodiy ish bilan band bo'lmagan, gazeta va jurnallar tahririyatida, turli ilmiy dargohlarda, oliy ta'lim muassasalarida mas'ul lavozimlarda ishlagan. 2017 yildan buyon Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o'zbek tili va adabiyoti universitetida kafedra mudiri. Bu ishlar qancha ko'p vaqt talab etishi, vaqt-ku, mayli, asablarni zirqiratishi va bular biron narsa yozish tugul, o'ylash, fikrlashga ham monelik qilishi barchaga ayon. Demak, Alloh bergan vaqtni behuda o'tkazmasa, har bir kun emas, har soatdan unumli, aql bilan foydalansa, ko'p ish qilish mumkin ekan. Bunga Nurboy Jabborov faoliyati yorqin misol.
Uch kitob — uch olam
Olimning uchta kitobi qo'limda: “Ma'rifat nadir?”, “Zamon. Mezon. She'riyat”, “Maoniy ahlining sohibqironi”.
Ushbu kitoblarning nomidanoq olim tafakkur dunyosi naqadar keng ekanini anglash mumkin. Ma'rifat haqida ko'p gapiramiz, yozamiz. Ammo ma'rifat nima o'zi, bu so'zning lug'aviy ma'nosini bilamizmi? Ochig'i, bu savollarga gohida jo'yali javob berolmay, umumiy tushunchalardan nariga o'tolmay qolamiz. Nurboy Jabborov mazkur kitobida aniq misollar orqali javob berishga harakat qilgan va bunga muvaffaq bo'lgan. Muallif yozadi: “Ma'rifat so'zining lug'aviy ma'nosi — bilish, tanish, bilim demakdir. Istilohiy ma'nosi esa ancha keng”. So'ngra ulug' ma'rifatparvar bobomiz Mahmudxo'ja Behbudiyning “Avlodlaringizga kelar zamon ilmini o'rgating! Zero, ular siz yashagan davrda emas, o'zga zamonda yashaydi”, degan hikmatli so'zlarini keltiradi. Darhaqiqat, farzandlari taqdirini o'ylagan, unga befarq bo'lmagan ota-ona bu gaplar mag'zini chaqishi shart. Zotan, bugun biz uchun yangilik bo'lgan narsalar — hamma sohada — ertaga eskiradi, ayniqsa, bugungi shiddatli zamonda. Ana shu nuqtai nazardan yondashsak, muallifning quyidagi kuyunishlari naqadar asosli va o'rinli ekaniga amin bo'lamiz. “Tili chiqmay turib bolasini tirikchilik tashvishlariga jalb etayotgan, ilm-ma'rifatni emas, qalloblik bilan bo'lsa-da, birni ikki qilishni, qonunga rioya etishni emas, uni qanday chetlab o'tishni o'rgatayotgan ayrim ota-onalardan nimani kutish mumkin? Bunday bola vatanparvar emas, tanparvar bo'lib o'sishi muqarrar-ku!” Men uchun tanparvar so'zi yangilik tuyuldi. Zero, buning zamirida juda teran ma'no-mazmun mujassam.
Muallif insoniyat taraqqiyotining ildizi ham, asosi ham ilm ekanini ta'kidlaydi, bunga tariximizdan, bugungi kunimizdan misollar keltiradi. Tilimizning bugungi ahvoli haqida olimning kuyinib yozganlari barchamizni o'ylashga majbur qiladi. So'zning ma'nosini tushunmaslik, noo'rin ishlatish kabi qusurlarga misollar keltiradi. Afsuski, ona tilimizga yengil-elpi qarash hollari kamaymayapti. Bu narsa matbuotda, turli nodavlat telekanallarda ham uchrayotgani achinarli. Chunki odamlar, ayniqsa, yoshlar ularni o'qiydi, ko'radi va shunday desa bo'lar ekan, degan xulosaga keladi. Bunga bir-ikkita misol bilan cheklanaman. Har bir odam ishdan uyga kelgach, kiyimini almashtirib oladi. Ba'zi seriallarda kiyimimni alishtirib olay, deydi. Do'kondan biron buyum olsangiz-u u yaroqsiz chiqsa, do'konga borib, bu yaroqsiz ekan, yaxshisiga almashtirib bering, deysiz, alishtirib emas. “Hozir” deyish o'rniga “hozirda”, “yoki” o'rniga “yokida” deyish ayb bo'lmay qoldi. O'ylaymanki, bu misollarni sharhlashga ehtiyoj yo'q.
Ikkinchi kitob “Zamon. Mezon. She'riyat”. Nomidanoq kitob nima haqida ekani ko'rinib turibdi. Uni varaqlar ekanman, O'zbekiston Qahramoni, ustoz munaqqid Ozod Sharafiddinovning 1960-yillarda shov-shuv bo'lgan “Zamon. Qalb. Poeziya” kitobini esladim. Ozod Sharafiddinov bu kitobida o'sha zamonning eng mashhur shoirlari ijodini tahlil qilgan. Kitob qo'lma-qo'l bo'lib ketgani esimda. Ochig'ini aytganda, bu kitobni bugun ham sinchiklab o'qigan ijodkor ko'p narsa oladi. O'sha paytlar yosh olim bo'lgan Ozod Sharafiddinov G'afur G'ulom, Uyg'un kabi dovruqli shoirlarni ham ayamagan. Eng ibratli tomoni, G'afur G'ulomning Lenin haqidagi she'rining po'stagini qoqqan. E'tibor qilyapsizmi, sovet zamonida, Lenin “butun dunyo proletarlarining dohiysi”, deb ulug'lanib turgan bir davrda O'zbekiston xalq shoiri, akademik G'afur G'ulomning ana shu dohiy haqidagi she'ri ayovsiz tanqid qilingan.
Nurboy Jabborov ham zamonamizning eng mashhur shoirlaridan tortib endigina adabiyot olamiga kirib kelayotgan yoshlarning she'rlarini tahlil qiladi. Yutuqlarini ham, nuqsonlarini ham ochiq-oydin aytadi. Atoqli shoirlar ijodini namuna qilib ko'rsatadi, yoshlar she'rlaridagi saktaliklar, sayoz misralarni odob bilan tanqid qiladi. Kitobda menga eng ma'qul jihatlardan biri — olim bugungi shoirlarimiz ijodini mumtoz shoirlarimiz ijodi bilan qiyosiy tahlil qiladi. Masalan, “She'r ahlining ikki jahongiri” maqolasida Alisher Navoiy va Abdulla Oripov ijodi o'rganilgan. Abdulla Oripovning hazrat ijodidan ta'sirlanib yozgan she'rlari, Navoiy g'azallariga bog'lagan muxammaslari haqida to'lqinlanib yozadi.
Navbatdagi kitob “Maoniy ahlining sohibqironi” degan monografiya. Bu kitob to'laligicha Alisher Navoiy ijodiga bag'ishlangan. Shuni alohida ta'kidlashni istardimki, men ko'rgan, suhbatlashgan, kitoblarini o'qiganim navoiyshunoslar, xususan, bugungi kundagi navoiyshunoslar orasida Nurboy domlaning alohida o'rni bor, mavqei bor. O'zim ko'p guvoh bo'lganman, u kishi nainki ilmiy doiralarda, o'zaro gurunglarda ham hazrat asarlaridan iqtiboslar keltiradi. Gap faqat iqtibos keltirishda emas. Ziyoliman degan har kim ham Navoiy g'azallaridanmi, dostonlaridanmi ikki-uch misrani aytib yurishi mumkin. Bu bilan u Navoiyni biladi, o'qigan, deb bo'lmaydi. Chunki Navoiyni o'qish, ayniqsa, uqish oddiy ish, oddiy kitobxonlik emas. Hatto dunyoga mashhur romanlarni o'qish bilan Navoiyni o'qish o'rtasida juda katta farq bor. Zotan, Navoiyni o'qish, uqish uchun chuqur bilim, daraja kerak.
Shu o'rinda bir voqea esimga tushdi. Hali sovet zamonida Toshkentda o'tgan qandaydir adabiy tadbirga Rasul Hamzatov ham keladi. Qaysidir gazeta yoki televidenie muxbiri Rasul Hamzatovdan Alisher Navoiy haqida o'z fikrini bildirishini so'raydi. Shunda mashhur shoir quyidagicha javob bergan ekan: “Alisher Navoiy haqida hozir gapirolmayman, chunki tahoratim yo'q. Navoiy to'g'risida tahoratsiz gapirish mumkin emas”.
Nurboy domlaning tabiatini, fe'l-atvorini, tutumini uncha-muncha biladigan qadrdoni sifatida ayta olamanki, u kishi Navoiy hazratlariga chin dildan ixlos, e'tiqod qo'ygan. Navoiydan iqtiboslar keltirganda maqtanish, bilimini ko'z-ko'z qilish niyati bo'lmaydi. Yo'q, hazrat asarlari olamida suzib yurgani uchun, bu ijod ummonidan doimo bahramand bo'lib turish istagi kuchli bo'lgani sababli bot-bot misollar keltiradi. Darvoqe, Alisher Navoiy ijodi cheksiz bir ummondirki, shu paytgacha qaysi navoiyshunos qancha suv ola bildi — yolg'iz Allohga ayon. Shu ma'noda hazrat ijodiy merosini batafsil o'rganish, undan to'la bahramand bo'lish uchun hali ko'p ish qilish kerak. Nurboy Jabborov ushbu betimsol ma'naviy xazinadan ancha samarali foydalangan olimlardan. Bu fikrga uning “Maoniy ahlining sohibqironi” kitobi dalil bo'la oladi. Ishonganlar ham, ishonmaganlar ham kitobni o'qib ko'rsin.
Kamina zukko olim Nurboy Jabborovning uchta kitobi bo'yicha juda muxtasar fikr yuritdim. Zero, mening niyatim ham, vazifam ham bu kitoblarni tahlil qilish emas. Mening bu o'rindagi maqsadim Nurboy Jabborov fikr va bilim doirasi, tadqiqot ob'yekti naqadar keng ekaniga e'tibor qaratish, xolos. Binobarin, ma'rifat nima ekanini sodda tilda, aniq misollar bilan tushuntirib berish, bugungi she'riyatimiz yutuqlari-yu nuqsonlarini teran tahlil qilish, ulug' Alisher Navoiy ijod olamiga kirishga jur'at etish… Bular aytishga oson, ularning har biri ortida qanchalar mas'uliyat, izlanish, mehnat mavjud. Xususan, Navoiy asarlarini tahlil qilayotganda o'sha tahlilchi tepasida hazrat qarab turganday bo'lsa kerak. Bordi-yu, tahlil qilayotgan olim hazratning bir misrasini, bir so'zini noto'g'ri o'qisa, talqin qilsa, u zot: “Ey, bolam, ko'zingni och, nimalar deyapsan? Men nazarda tutgan fikrga yaqin ham kelmading-ku”, deb tanbeh berayotganga o'xshaydi. Menda shunday tasavvur bor, har qalay…
Shularni yozar ekanman, bir rivoyat yodimga keldi. Bir kishi maqtanib qolibdi: “Men Bedilning bitta ruboiysidan qirqta ma'no topdim. Buncha ma'noni Bedilning o'zi ham xayoliga keltirmagan bo'lsa kerak”. Davradagilar hayratga tushib, haligi odamga tasannolar aytishibdi. O'sha kuni tunda boyagi kishi tushida Bedilni ko'ribdi. Mirzo Abdulqodir Bedil hazratlari haligi maqtangan odamga dermish: “Ey, falonchi, sen mening bir ruboiyimdan qirqta ma'no topdim, deb maqtanding. Aslida, sen men nazarda tutgan ma'noga yaqinlashganing ham yo'q. Shuni esingdan chiqarma…” Xuddi shunday Navoiy hazratlari birontamizga tanbeh berib qolmasa edi, degan xavotir ham yo'q emas. O'ylaymanki, Nurboy domla bunday xavotirlardan yiroq. Binobarin, u kishiga bunaqa maqtanchoqlik begona.
Yana bir narsani qayd etgim keldi. Shu uchala kitobning har birida o'nlab kitoblardan iqtiboslar bor. Demak, muallif o'sha kitoblarni o'qigan, chunki iqtibos bekordan-bekor keltirilmaydi, o'zining qarashlariga mos yoki teskari fikrlar olinadi, odatda. Ayon bo'ladiki, hajman uncha katta bo'lmagan (biri 110 bet, boshqasi 300, yana biri 250 bet) kitoblarni yozish uchun minglab sahifali kitoblarni mutolaa qilgan. Ilm — nina bilan quduq qazishga o'xshaydi, degan gapning isboti bu.
Ijodiy hamkorlik
“Guliston” jurnalining mas'ul muharriri sifatida shoir, yozuvchi va olimlarga she'rlar, hikoya va maqolalar buyurtma berib turaman, ular bilan ijodiy hamkorlik qilamiz. Ana shu hamkorlarimiz orasida eng batartib, va'dasini vaqtida bajaradigan mualliflarimizdan biri Nurboy Jabborov. Olimning bir necha maqolalari jurnalimizda bosilgan. Jumladan, yuqorida tilga olingan “Maoniy ahlining sohibqironi” kitobidan joy olgan “Alisher Navoiy va Abdulla Oripov” maqolasi kamina xodimingiz taklifi bo'yicha yozilgan va “Guliston”da e'lon qilingan.
2024 yilda esselarni jamlab, bir kitob tuzdim. Shunda bir fikr keldi xayolimga. Kitobga so'zboshi kerakday tuyulaverdi. Esselar o'tgan adiblar, san'atkorlar va bugun faol ijod qilayotgan ba'zi yozuvchilar haqida. Kimga aytishni uzoq o'yladim… Va yurak yutib Nurboy Jabborovga qo'ng'iroq qildim. U kishi hech ikkilanmay “Bajonidil” dedi. Oradan ko'p o'tmay go'zal bir so'zboshi (kattagina maqola) yozib berdi. Niyati toza, “o'zi poku, so'zi pok” (Navoiy) odam qo'l urgan ish xayrli bo'ladi. Nurboy domla so'zboshisi bilan nashr etilgan “Qirg'oqsiz daryolar” kitobim 2025 yilda “Oltin qalam” mukofotiga sazovor bo'ldi.
Aslida, so'zboshini u kishiga aytishim bejiz emas edi. Gap shundaki, 2023 yil avgust oyida Zomindagi yozuvchilar ijod uyida bir guruh yozuvchi, shoir va olimlar birga bo'lib qoldik. Mana ular: Erkin A'zam, Usmon Azim, Nurboy Jabbor, Abduqayum Yo'ldosh. Har kuni gurung, adabiyot haqida, hayotning o'tkinchiligi xususida… Ajoyib xotiralar, latifalar. Naqadar maroqli, ma'nili, ibratli gurunglar. G'iybat yo'q. Dilkash suhbatlar. O'sha kunlari men Nurboy domlaning yangi qirrasini kashf etdim o'zim uchun. U kishi nihoyatda mohir notiq, samimiy suhbatdosh ekan. Oddiy voqealarni ham shu qadar qiziqarli hikoya qilib beradiki, hammamiz berilib eshitamiz, tizzamizga urib kulamiz. Ayniqsa, bir “olim”ning dissertatsiyasi himoyasi jarayonini gapirib berganda, kulgidan ko'zlarimiz yoshlanib ketdi. O'sha “olim”ning gap-so'zlarini, harakatlarini shunday ko'rsatib berdiki, hang-mang bo'lib qoldik. Ilmdan ancha uzoq “olim”ning qiyofasi, harakatlari ko'z o'ngimizda namoyon bo'lib, so'zlarini eshitganday bo'ldik. Aslida, o'sha “olim”ning gap-so'zlari, harakatlari ensa qotiradigan voqea ekan. Ammo Nurboy domlaning so'zamolligi, hikoya qilish uslubi barchamizga zavq bag'ishladi. Hozir ham esimga tushsa, kulgim keladi.
Zomin gurunglaridan keyin o'zaro yanada yaqinlashdik, ijodiy hamkorligimiz muntazamlik kasb etdi. Bugun nurli inson, zukko olim Nurboy Jabborov va u kishining ilmiy-ijodiy faoliyati haqida kuzatishlarim va taassurotlarimni yozib o'tiribman.
Darvoqe, buning sababi bor. Professor Nurboy Jabborov 60 yoshga to'libdi. Bu gapni eshitib, hayron bo'ldim. U kishining hamma gapiga ishonsam-da, shu gapiga ishongim kelmadi. Sababi — Nurboy Jabborovni ko'rgan odam nari borsa ellik yosh beradi. Yuzlari nurli, qadamlari dadil, o'zi baquvvat, uncha-muncha polvonni bir siltashda kuragini yerga tekkizadi. Ilmdan tashqari hayotiy masalalarda ham ko'p narsadan xabardor, hatto qo'y qaysi biqini bilan yotadi, yerga tegib turgan biqinining go'shti mazalimi yoki yerga tegmagan biqinining go'shti mazalimi — hammasini yaxshi biladi…
Serqirra olim, shirinsuxan suhbatdosh, qo'li ochiq ulfat, qadrdon do'stimiz Nurboy Jabborovga mustahkam sog'lik, oilaviy baxt, ilmiy-ijodiy quvonchlari bardavom bo'lishini tilayman. U kishiga Alloh yana shuncha yil barakali, mazmunli umr ato etsin!
Mamatqul HAZRATQULOV.