Turkiy tillar birligi – sabrli diplomatiya, chuqur ilmiy-adabiy hamkorlik demak

Insoniyat tarixidagi har bir rivojlanish bosqichida tilning o'rni va ahamiyati katta bo'lgan. Zero, mamlakatlarning siyosiy va madaniy hayotida millat tilining nufuzi hamisha muhim hisoblangan. Bugungi kunda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 193 ta mamlakat tan olingan bo'lib, aksariyat davlatlardagi tillar yozma ravishda qayd etilmagan. Shunga ko'ra, Yer yuzida taxminan 6900 ta til borligi aytiladi. Biroq ko'pgina mamlakatlarda bir nechta til muomalada bo'lib, bu o'lkalarning davlat tili hamda adabiy til mezonlariga bir qadar ta'sir ko'rsatadi.

Til geografiyasiga nazar solsak, turkiy tillar dunyo yuzida keng hududlarga tarqalgan. Zamonlar osha dunyo tillari tarixida bu o'ziga xos ulkan ta'sir doirasini shakllantirgan. O'zagi, ildizi bir bo'lgan, nafaqat o'zining, balki dunyo tillarining shakllanishiga ham ta'sir o'tkazgan bu til turkumining kelib chiqishi va rivojlanishi to'g'risida bugun ham ko'p tortishuvlar, bahslar, tugal bir yechimini topmagan masalalar bor. Shu vajdan quyida biz suhbatga tortgan mavzu ham siz o'quvchilarni befarq qoldirmaydi degan umiddamiz. Suhbatdoshimiz — Turkiyaning Anadolu universiteti professori, Turkiy dunyoga oid tadqiqot instituti a'zosi, umrini turkiy tillar tadqiqiga bag'ishlagan olim Ferdi Bozkurtdir.

— Til va yozuv millatning ham siyosiy, ham madaniy o'zligini belgilaydigan asosiy qadriyatlardir. Bugun turkiy tillarning nufuzini oshirish uchun, sizningcha, qanday aniq qadamlar tashlanishi lozim? Aniqrog'i, turkiy tillarning mustahkamlanishi yoki zaiflashishi qanday oqibatlarga olib keladi?

— Bu savol turkiy dunyo uchun eng strategik masalalardan biridir. Darhaqiqat, til va yozuv — millatning siyosiy o'zligini tasdiqlovchi hujjat, madaniy xotirasining esa kalitidir. Bugun turkiy tillarning nufuzini yuksaltirish uchun qilinadigan ishlar, menimcha, mustahkam va barqaror institutsional ko'priklar barpo etishdan boshlanmog'i kerak. Vaqtinchalik loyihalar emas, balki uzoq muddatli va samarali tizimlar yaratish zarur.

Kamina ilk aniq qadam sifatida “Xalqaro Turkiy tillar kengashi” kabi yuqori darajadagi tuzilmani tez fursatda tashkil etish zarur, deb hisoblayman. Bu kengash Turkiyadagi “TDK” (“Türk Dil Kurumu”), O'zbekistondagi Davlat tilini rivojlantirish departamenti, Qozog'istondagi Tilni rivojlantirish instituti, Ozarbayjon, Qirg'iziston va boshqa turkiy davlatlar til muassasalarini yagona maydonda jamlashi lozim. Uning asosiy vazifalari umumiy terminologiya bazasini shakllantirish, o'zaro tushunarlilikni oshiradigan ta'lim modullarini ishlab chiqish va yagona raqamli til arxivini yaratishdan iborat bo'lishi kerak.

Ikkinchi muhim qadam esa ta'lim sohasida institutsional hamkorlikni chuqurlashtirishdir. Turkiy tillar faqatgina ixtiyoriy fan darajasida qolmasligi kerak. Buning uchun universitetlar o'rtasida “Turkiy tillar uchun yagona o'quv dasturi” va “Turkiy davlatlarning o'quv yurtlarida o'qituvchi almashinuv tizimi” kabi mukammal mexanizm joriy etilishi lozim. O'qituvchi tayyorlaydigan muassasalar uchun umumiy akkreditatsiya tizimi ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq. Media sohasida esa turkiy tillardagi kontentni jozibali va jonli shaklda yosh avlodga yetkazish uchun “Turkiy tillar mediahamkorlik tarmog'i” kabi professional platforma yaratilishi katta ahamiyatga ega.

Xo'sh, endi turkiy tillarning mustahkamlanishi yoki zaiflashishi qanday oqibatlarga olib keladi, degan savolingizga, avvalo, tillarning rivojlanishi faqat madaniy emas, balki geosiyosiy va iqtisodiy yutuqlarni ham ta'minlaydi, degan fikrni ilgari surgan bo'lardim. Zero, til yaqinligi ishonchni mustahkamlaydi, savdo kelishuvlaridan tortib ilmiy hamkorlikkacha bo'lgan barcha sohalardagi xarajatlarni kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi. Umumiy muloqot va bilim almashuv makoni orqali turkiy dunyo global maydonda ancha ta'sirchan sub'yektga aylanadi. Aksincha, tillarning zaiflashishi og'ir oqibatlarga olib keladi. Har bir tilning susayishi o'sha xalqqa xos tafakkur uslubi, tarixiy va adabiy merosning yo'qolishiga sabab bo'ladi. Bu esa o'z-o'zidan madaniy qashshoqlashuv demakdir. Shu bilan birga, til aloqalari ozaygan sari siyosiy va iqtisodiy hamkorlik yo'llari ham torayadi, muloqot esa begona tillarga tobe bo'lib qoladi. Bu holat umumiy manfaatlarni himoya qilish va rivojlantirish imkoniyatlarini jiddiy cheklaydi.

Yakdil turib aytganda, turkiy tillarning kelajagi individual harakatlardan ko'ra, ushbu tillarga ishongan, rejali, moliyaviy qo'llab-quvvatlangan va qat'iyatli muassasalarning jamoaviy aqliy va amaliy harakatlariga bog'liq. Institutsional hamkorlik qanchalik kuchli bo'lsa, tillarimiz ham shunchalik qudratli va nufuzli bo'ladi.

— Bugungi kunda turkiy davlatlar o'rtasidagi do'stlik va hamjihatlik munosabatlarining kuchayishi quvonarli holdir. Bu esa qardoshlar o'rtasida alifbo birligini ham tez fursatda ta'minlash zarurligini ko'rsatadi. Sizningcha, yagona turkiy alifboga o'tishda nimalarga e'tibor berish lozim va bu jarayonda qanday to'siqlar bor?

— So'nggi yillarda turkiy davlatlar o'rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy yaqinlashuv tarixiy va tilshunoslik aloqalarining qayta tiklanishi nuqtai nazaridan juda ahamiyatli. Bu jarayon umumiy muloqot va madaniy maydonga bo'lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda. Alifbo birligi g'oyasi ham aynan shu ehtiyojdan kelib chiqadi, chunki yozuv tilning moddiylashgan shakli va o'chmas xotirasidir. Biroq bunday tub islohot nihoyatda nozik, rejali va uzoq muddatli yondashuvni talab qiladi. Avvalo, umumiy alifbo barcha turkiy til va shevalarning fonetik boyligini to'liq ifoda eta olishi shart. Masalan, qozoq tilidagi o'ziga xos unlilar yoki turkman tilidagi burun orqali chiqadigan “ŋ” tovushi xususiyatlari e'tibordan chetda qolmasligi lozim. Yana bir misol, o'zbek tilidagi “andisha” so'zi bilan turk tilidagisining farqi katta. Ya'ni, o'zbek tilida “andisha qildim” jumlasi, “men tortindim, insof qildim” ma'nosida bo'lsa, turkcha sinonimida “endişeleniyorum” kalimasi “men xavotir oldim” degan ma'noni beradi. Bu kabi misollar barcha turkiy tillarda mavjud. Ko'rinib turibdiki, o'zagi bir bo'lgan qadim turkiy tilni nafaqat shaklan, balki ma'no jihatidan ham ilmiy o'rganish talab etiladi.

Jarayondagi asosiy to'siqlardan biri, alifbolarning vaqt o'tishi bilan milliy o'zlik ramziga aylanib ketganidir. Kirill alifbosi ayrim davlatlarda bir necha avlodning adabiy va rasmiy xotirasiga singib ketgan bo'lsa, Turkiya uchun lotin alifbosi zamonaviy respublika timsolidir. O'zbekiston, Qozog'iston kabi MDH tarkibidagi ayrim davlatlarda kirilldan lotinga bosqichma-bosqich o'tish jarayoni hali davom etmoqda. Shu bois alifbo almashinuvi faqat texnik o'zgarish emas, balki chuqur psixologik va madaniy moslashuv jarayonidir. Shuning uchun keskin va majburiy o'tish emas, kamida bir necha yillik o'tish davrini qamrab olgan, bosqichli ta'lim islohotlarini o'z ichiga olgan yo'l xaritasi zarur. Bu jamiyatdagi qarshilikni kamaytiradi va avlodlar o'rtasida uzilish yuzaga kelishining oldini oladi.

Yana bir jihat — ulkan texnik va moliyaviy yukdir. Davlat arxivlaridan tortib ta'lim tizimigacha, ko'cha belgilaridan raqamli platformalargacha, huquqiy hujjatlardan nashriyot sohasigacha bo'lgan barcha sohalarni qamrab olgan o'zgarish milliardlab mablag'ni talab qiladi. Shuningdek, alifboning “Unicode” tizimida to'liq tan olinishi, klaviaturalar, shriftlar va dasturiy ta'minotlarda qo'llab-quvvatlanishi ham juda muhim. Bu borada turkiy davlatlarning umumiy raqamli standartlar komissiyasini tuzish jarayonni ancha yengillashtirishi mumkin.

Umumiy qilib aytganda, yagona turkiy alifbo sabrli diplomatiya, chuqur ilmiy hamkorlik, yetarli moliyaviy ta'minot va keng jamoatchilik kelishuvi orqaligina amalga oshishi mumkin. Alifbo birligi — til birligi degani bo'lmasa-da, madaniy va intellektual almashuvni beqiyos darajada tezlashtiradigan, umumiy o'zlikni mustahkamlaydigan kuchli ko'prik vazifasini bajaradi.

— O'zbekiston va Turkiya o'rtasidagi hamkorlikda olimlar va yozuvchilar nufuzining oshishi madaniy hayotimizda katta adabiy jarayonlarni yuzaga chiqarmoqda. Bu yo'nalishda yana qanday yangi hamkorliklarni ko'rishni istar edingiz?

— O'zbekiston va Turkiya o'rtasidagi ilmiy va adabiy yaqinlashuv umumiy turkiy madaniy makonning qayta jonlanishi yo'lidagi eng umidbaxsh jarayonlardan biridir. Bu hamkorlik nafaqat tarixiy ildizlarni mustahkamlaydi, balki XXI asr uchun yangi, dinamik fikr muhitini ham yaratadi.

Avvalo, “Umumiy akademik va adabiy raqamli arxiv”ni tashkil etish juda muhim deb hisoblayman. Bu arxiv faqat qo'lyozmalarni raqamlashtirish bilan cheklanmasdan, ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar, adabiy jurnallar, og'zaki ijodiy materiallar va yozuvchilar arxivlarini yagona ochiq platformada jamlashi degani. Bu tadqiqotchilar uchun beqiyos manba bo'lish bilan birga, yosh avlodni umumiy madaniy kodlar bilan bog'laydigan virtual kutubxona vazifasini ham bajaradi. Ikkinchidan, universitetlarimizda aylanma asosda faoliyat yurituvchi qo'shma kafedralarni tashkil etish maqsadga muvofiq. Bu kafedralar doirasida har ikki mamlakat olimlari navbatma-navbat ish olib boradi, qo'shma magistratura va doktorantura dasturlari amalga oshiriladi. Bu hamkorlikni vaqtinchalik loyihalardan doimiy ilmiy markazlar darajasiga ko'taradi. Shuningdek, “O'zbekiston – Turkiya qo'shma ilm-fan va madaniyat loyihalari platformasi”ni yaratish ham nihoyatda muhim. Bu raqamli platforma orqali olimlar, yozuvchilar, nashriyotlar va madaniy muassasalar o'z profillarini yaratib, qo'shma tadqiqot g'oyalari bilan chiqishlari mumkin bo'ladi. Grantlar, stipendiyalar, tarjimani qo'llab-quvvatlash dasturlari va huquqiy ma'lumotlar shu yerda jamlanadi. Eng muhimi, bu bosqich fanlar ustuvorligiga asoslangan hamkorlikni rag'batlantirib, chunonchi, o'zbek tarixchisi, turk adabiyotshunosi va raqamli gumanitar sohasi mutaxassisini yagona loyiha atrofida birlashtira oladi.

Bunday tuzilma individual harakatlarni tizimli, barqaror va institutsional hamkorlik madaniyatiga aylantiradigan mustahkam poydevor bo'lib xizmat qiladi. Xulosa o'rnida aytishim mumkinki, jahon sathida turkiy davlatlarning til, alifbo, adabiyot va madaniyat borasidagi birlashuvi tili va o'zagi bir bo'lgan turkiy davlatlarning o'rnini yanada kuchli va mustahkam qiladi.

— Mazmunli suhbatingiz uchun katta rahmat.

— Sizga ham tashakkur.

Suhbatdosh va tarjimon:

Nargiza ASADOVA.