Jurnalistika: kasbmi, masʼuliyatmi yoki missiya?
Bugun dunyo axborotning misli körilmagan tezlik bilan harakatlanayotgan davrini boşdan keçirmoqda. Avvallari odamlar ertalab gazeta mutolaa qilib, radio tinglagan yoki keçqurun televizor orqali kun yangiliklaridan voqif bölgan bölsa, bugun bir neça soniya içida minglab xabarlar kişilar qölidagi telefon ekranida paydo bölmoqda. Dunyo göyo kaftimizga siğdi. Ammo şu bilan birga, yana bir savol tobora dolzarb tus olmoqda: axborot köpaygan sari haqiqat ham köpaydimi?
Aslida muammo axborot tanqisligida emas, balki uning işonçliligidadir. Har kuni ming-minglab xabarlar tarqaladi: ularning orasida tekşirilgan fakt ham, miş-miş ham, tahlil ham, manipulyatsiya ham yonma-yon yuradi. Odamlar esa tobora köproq bitta narsani — işoniş mumkin bölgan manbani izlamoqda.
Şunday bir şaroitda jurnalistika haqida eski tasavvurlar bilan yaşab bölmaydi. Uni faqat kasb deb baholaş ham kamlik qiladi. Çunki bugun jurnalist şunçaki axborot yetkazuvçi emas, u jamiyat fikriga, kayfiyatiga, hatto ertangi qarorlariga taʼsir körsatadigan şaxsdir. Bir qaraşda oddiy köringan sarlavha minglab odamlarning munosabatini özgartirişi, bitta tekşirilmagan xabar esa butun jamiyatda notöğri fikr, hatto vahima uyğotişi mumkin.
Demak, jurnalistika — oddiy iş emas, katta masʼuliyatdir. Ayrim hollarda esa undan ham yuksakroq tuşunça — missiyadir.
Ötmişga, keçagi kunga nazar taşlasak, jamiyat taraqqiyotining har bir buriliş nuqtasida jurnalistika hal qiluvçi rol öynaganini köramiz. Matbuot faqat voqealarni qayd etmagan, balki ijtimoiy tafakkurni şakllantirgan, adolat uçun kuraşgan, jamiyatdagi oğriqli masalalarni kötarib çiqqan. Şuning uçun ham jurnalistikani köpinça “törtinçi hokimiyat” deb ataşadi. Biroq bu maqom imtiyoz emas, avvalo, ulkan javobgarlik desak xato bölmas.
Bugungi raqamli makonda bu javobgarlik bir neça barobar ortdi. Endi jurnalist nafaqat boşqa tahririyatlar bilan, balki neça yuzlab blogerlar, anonim kanallar va sunʼiy intellekt yaratgan kontent bilan ham bir axborot maydonida raqobatlaşmoqda. Tezkorlik asosiy mezonga aylandi. Afsuski, ayrim hollarda “birinçi böliş” istagi “töğri böliş” majburiyatidan ustun kelmoqda.
Natijada biz ğalati paradoksga guvoh bölyapmiz: axborot oqimi ortmoqda, ammo unga bölgan işonç kamaymoqda.
Şu örinda bir haqiqatni tan oliş kerak. Öquvçini bir marta şov-şuv bilan jalb qiliş mumkin, ikkinçi marta ham, ehtimol. Ammo aldangan auditoriya uçinçi safar qaytmaydi. Çunki jurnalistikaning eng katta kapitali auditoriya soni emas, balki uning işonçidir.
Jurnalistning qölida moddiy qurol yöq, uning kuçi mansabida ham emas. Uning eng katta quroli — söz. Ammo sözning ham vazni bor, örni bor. Öylamay aytilgan yoki tekşirilmay yozilgan bir jumla kimningdir taqdiriga, obrösiga, oilasiga, hatto davlat manfaatlariga taʼsir qilişi mumkin. Şu bois jurnalist har bir sözni yozişdan oldin nafaqat “Bu qiziqmi?” degan, balki “Bu haqqoniymi?” degan savolni ham öziga berişi şart.
Kasbning murakkabligi ham ana şunda.
Bir qaraşda jurnalistning işi voqeani yozişdek, yoritişdek tuyuladi. Aslida esa voqeani köriş bilan uni anglaş örtasida ulkan masofa bor. Haqiqiy jurnalist fakt ortidagi sabablarni izlaydi, hodisaning ildiziga yetib boradi. Raqam ortidagi insonni, statistik maʼlumot ortidagi taqdirni köra oladi. Çunki publitsistika quruq faktlar yiğindisi emas, tafakkur mahsulidir.
Bugun raqamli platformalar jurnalistikaga mislsiz imkoniyatlar yaratdi. Axborot tarqatiş osonlaşdi, auditoriya kengaydi, jurnalist va öquvçi örtasidagi masofa qisqardi. Lekin bu imkoniyatlar bilan birga yangi xavflar ham kirib keldi. Bugun ijtimoiy tarmoqlarda tasdiqlanmagan xabar soniyalar içida millionlab odamlar orasida tarqalişi mumkin. Uni keyinçalik rad etiş esa deyarli imkonsiz. Çunki odamlar köpinça raddiyani emas, dastlab körgan xabarini eslab qoladi.
Şu bois bugun jurnalistning zimmasidagi masʼuliyat keçagidan ança oğir. Endi u faqat xabar yozmaydi, balki axborot oqimidan haqiqatni saralaydi va odamlarning işonçini himoya qiladi.
Sönggi yillarda sunʼiy intellektning rivojlanişi bu masalaga yangi qirra qöşdi. Endi bir neça soniyada maqola yoziş, surat yaratiş, video tayyorlaş, hatto maşhur insonlarning ovozini sunʼiy ravişda tiklaş mumkin. Texnologiya hayratlanarli darajada rivojlandi. Ammo bir savol oçiqligiça qolmoqda: sunʼiy intellekt vijdonni ham yarata oladimi?
Yöq.
U matn yozadi, ammo masʼuliyatni his qilmaydi.
U faktlarni jamlaydi, ammo adolat tuyğusini anglamaydi.
U tahlil qiladi, ammo inson dardini his eta olmaydi.
Ana şu jihat jurnalistikani oddiy kontent işlab çiqarişdan tubdan ajratib turadi. Haqiqiy jurnalist voqea joyiga borganda faqat közi bilan emas, qalbi bilan ham kuzatadi. U raqamlar ortida odamlarni köradi, bayonot ortidan manfaatlarni izlaydi. Sukut ortida esa baʼzan eng katta muammolar yaşiringanini anglaydi. Şuning uçun jurnalistika heç qaçon şunçaki axborot almaşinuvi bölib qolmaydi, u jamiyatning vijdoni bölib qolaveradi.
Bugungi Özbekiston jurnalistikasi ham mutlaqo yangi bosqiçga kirib bormoqda. Oçiqlik siyosati, davlat organlarining jamoatçilik bilan işlaş usullaridagi özgarişlar, matbuot xizmatlari faoliyatining takomillaşuvi jurnalist oldiga yangi talablarni qöymoqda. Endi oddiy xabar bilan auditoriyani qoniqtiriş qiyin. Odamlar tahlil kutmoqda, sabab va oqibatni bilişni istamoqda. Ularni voqeaning özi emas, uning mohiyati qiziqtirmoqda.
Bu esa jurnalistdan keng dunyoqaraşni, mustaqil fikrni va yuqori kasbiy saviyani talab qiladi. Jamiyat jurnalistni faqat tanqid qiluvçi emas, balki yeçim taklif qila oladigan ziyoli sifatida ham körişni istaydi. Çunki tanqid qiliş oson, tahlil qiliş qiyin, yeçim körsatiş esa undan ham murakkabdir.
Şu maʼnoda jurnalistika faqat kasbiy mahorat emas, balki tafakkur madaniyatidir.
Eng muhimi, jurnalist öz kasbining axloqiy mezonlarini heç qaçon unutmasligi kerak. Haqiqatni yaşiriş ham, uni börttiriş ham birdek xavflidir. Faktni manipulyatsiya qiliş esa jurnalistikaga emas, işonçga zarba beradi. Işonç yöqolgan joyda esa eng mukammal texnologiyalar ham, eng zamonaviy platformalar ham ommaviy axborot vositalarining obrösini tiklay olmaydi.
Şuning uçun jurnalistning eng katta mukofoti — millionlab kuzatuvçilar emas, balki xalqning yuksak işonçidir.
Navbahor DARXONOVA,
Özbekiston Jurnalistlar uyuşmasi
Axborot xizmati rahbari.
