Toğa

Bek ALI

Muallif haqida:

Bek ALI 1992 yil 6 iyunda Samarqand viloyati Iştixon tumanida tuğilgan. Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi. “Men axir senman” va “Voh” nomli şeʼriy kitoblari naşr etilgan. Ayni paytda “Til va adabiyot taʼlimi” jurnalida faoliyat olib bormoqda.

Quyoş toşloq yöl böylab kökka böy çözgan teraklarning tizzasiga tuşib, bir lagan çöğdek qizarib botarkan, miyamdagi bir savolning, balki, bu savol emas, ajablanişdir, xullas, fikru xayolimni egallab olgan şu jumboqning yeçimini izlab, buzoğini közdan qoçirmasdan tobora uyga yaqinlaşayotgan oq sigirimning ortidan ergaşib borardim.

Sigirni bostirmaning tagiga boğlayotganda ham, onam sut soğarkan, buzoqni uşlab turganda ham, yuz-qölimni satildagi suvga apil-tapil yuvayotganda (garçi bu qiliğim uçun mudom tanbeh eşitsam-da), zangor ekrandagi “xon” sigaretining reklamasiga oğzim oçilib, labi uçgan toş kosadagi şörvaga non töğrayotganda ham meni taajjub tark etmadi.

Faqat töşakka kirarkanman, rosa çarçagan ekanmanmi yoki tuşlikdagi bir tuyur non va piyozga içim çiqmagandan keçga borib sillam qurigan, şekilli, taxtaday qotib uxlabman.

Ammo maktabga ketayotganda faqat şu haqida boş qotirardim. Nega “Böltak”? Nega Anvar emas, nega Zokir emas? Anvar akam amakivaççam böladi. U uylangan, yangamni “opa” deyiş juda yoqadi. Ammo yangam bunga könmayapti. Xullas, Anvar akam öktam yigit. Uning kelişgan böy-basti, ötkir nigohlari, ovozi ham risoladagidek. Topiş-tutişi ham yaxşi. “Anvar” — mana haqiqiy jarangdor ism. Ismmisan ism!

“Zokir”-çi, Zokir aka şaharda öqiydi, pörim kiyinadi, öta madaniyatli. Madaniyat timsoli desa ham böladi. Töy-maʼrakada qişloqdoşlarga işni şunday taqsimlaydiki, “otangga rahmat!” deb yuborasan kişi. Ismini Zokir qöygani yaxşiroq edi, har qalay, ertaga uning ismi masxara qilinmaydi, “Zokirga öxşamay öl!”, “Zokir sirqovmisan?”, “Zokirga öxşab sasib uxlayverma” demaydi otalar farzandlariga.

“Böltak” — şu ham ism böldimi? Nimadir öxşamasa, biror işning paçavasi çiqsagina bu ism tilga olinadi, xolos. Har qanday palakat bosgan joyda bu nom oğizlardan nafrat aralaş otilib çiqadi. Uç yildan beri maktabga qatnab çizgan va uç qişloqdan iborat xayoliy xaritamda ham bu ism yakka-yu yagona edi.

Darsda ham ikki marta dakki eşitdim. Bir safar ustoz qoşimga kelgunça sezmabman. Quloğimdan çözib turğizgandagina dardisar xayollarim bilan bölib, doskadagi misollarni köçirmaganimni angladim. Endi esa “yangi mehmon”ni körgani oşiqyapman.

Möʼtabar opa — xolamning qizi. U ötgan yili qişloğimizga kelin bölib tuşdi. Qaddi-qomati kelişgan, közlari maʼnoli, özi buğdoyrang qiz edi. Kelin bölib tuşgaç, yanada çiroyi oçilib, Sattor akani ham yumşoq supurgi qilib qöydi. Köçada heç kimga gap bermaydigan Sattor aka, töylarda mojaroning boşida turadigan Sattor aka, xullas, Gerakl ramziga aylangan Sattor aka xotinini sizlaganiga ölaymi? Mayli, nima bölgan taqdirda ham ular inoq oila. “Kelin ham kuyovning hurmatini joyiga qöyadi, kuyov ham kelinni boşiga kötaradi”, deydi onam ular haqida gap oçilganda.

Ammo şunday oilaning farzandi Böltak bölişini tasavvur qilolmasdim. Balki mol boqişdagi bolalar meni aldagandir, özi ularga mening ustimdan kulişga bahona kerak edi. Şutin öynayotganimizda barmoqlarim uzunligi qöl kelib, hammani yutaverganimdan, ularning paytavasiga öt tuşgan.

Özi juda oddiy öyin. Esimni tanibmanki, böşagan gugurt qutilarning ikki yonini yulib taşlab, şutin yasayman. Qişloqdagi hamma bolalar şunday qiladi. Kimning şutini köp bölsa, öşaning oşiği olçi böladi. Uç-tört bola uymalaşib, bittadan şutin tikamiz, ularni tekis qilib yerga taxlaymiz. Hamma ustidan bir-bir bosib ziçlaydi, baʼzilar piçirlab duo ham öqiydi. Ammo barça qilingan tadbirlarni mening besönaqay qölim, yaʼni uzun barmoqlarim va tuyaday bukçaya oladigan kaftim barbod qiladi. “Pök” etgan ovoz çiqadi, tamom. Tikilgan şutinlar har tarafga soçilib, çappa bölib qoladi. Şuning nimasi qiyin? Tengqurlarimning qoşiqdek kaftlari şu işni eplolmasdi, xolos.

Şutindan yutolmagaç, meni öyinga qöşgisi kelmasdi. Imkon tuğildi degunça, ustimdan kulişga, masxaralaşga kirişib ketardi (u paytlar körolmaslik insoniyatning qon-qoniga singib ketganini qayerdan bilibman?). Ular aldagan bölişini iç-içimdan istardim. Şunday bölib çiqişi ayni muddao edi öşanda.

Oppoq matoga öralgan çaqaloqning jajji qöllarini labimga bosarkanman, u haqida yomon fikrga borganim uçun yerga kirib ketgudek böldim. Uning ismi mening tasavvurimni şu qadar qabih qilib taşlagandiki, men Möʼtabar opaning qölidan uni avaylabgina olarkanman, quçoqlagan, öpgan, qöllarini labimga bosişiga imkon bergan kişi bölib, unda nuqson yöqligiga imonim komil bölmagunça onasiga qaytarib bermadim. Toqati toq böla boşlagan Möʼtabar opa tilga kirdi.

— Balki Xadiça opamga aytarsan… — dedi muloyim jilmayib. Xadiça opa — mening onam.

— Nimani? — dedim boladan közimni uzmay. Endi çaqaloqning közlari çiroyli ekanini fahmlab, katta qoraçiqlariga maftun bölardim.

— Uka olib kelişini. Qara, çaqaloq kötarişni ham bilarkansan, ham mehribonsan.

Çaqaloqni risoladagidek kötarganimga işonmasdim. Biroq savqi tabiiy bu işni uddalardim ayni paytda. Javob qaytarmadim. Bunaqa gaplarga javob qaytarişga hali yoşlik qilardim. Yuzim qizidi, qizargan bölişi ham mumkin. Bolani yuzimga yaqinlaştirib hidladim. Kattalar “çaqaloqdan jannat hidi keladi” deydi. Garçi men jannat hidini bilmasam ham, çaqaloqlarni hidlab köraman-da, jannat haqidagi tasavvurimni şakllantiraman. Çaqaloqdan qanaqa hid kelişidan qatʼi nazar, demak, jannatning hidi şu deb ketaveraman. Ulardan köpinça sutning hidi keladi.

U yiğlay boşladi. Şunda bildimki, Möʼtabar opa aytgançalik çaqaloq kötarişga uquvli emasman. Bu yöliga qilingan maqtov edi, xolos. Uni onasiga topşirişim bilan tinçidi. Endi bora qolay, deb ortga qaytmoqçi edim, “Buning körmanasini bermaysanmi?” — degan savolga tayyor emasligim, dökondan ham biror narsa kötarib kelmaganim uçun koyindim. Otam yaqinda olib bergan taxtadan öyib yasalgan bejirim ğaladonim kunimga yaradi. Xuddi buni avvaldan öylab qöygandek, sumkamdan çiqardim-da, içidagi ikkita qalami bilan uzatdim.

— Buni nima qilaman? — bir qölida bola, bir qölida ğaladonni aylantirib tomoşa qilarkan, söradi Möʼtabar opa.

— Ataylab ğaladon olib keldim. Öqimişli böladi… Xuddi Zokir akaga öxşab… — ihragan tovuşda çiqdi oxirgi jumlalar. Oz qoldi, sal bölmasa, özimni sotib qöyardim.

— Rahmat, toğasi. Aytganing kelsin! — Möʼtabar opa tabiiy gapirardi. Mening çaqaloqni körgani kelişim u uçun könglida insonparvarlik uruği niş urayotgan bir bolaning navbatdagi xohişi edi. Qaniydi, şunday bölsa, qaniydi, faqat şugina ehtiyoj meni bu yerga boşlab kelgan bölsa.

Baxtiyor ona bilan xayr-xöşlaşib ortimga qaytarkanman, köça böyiga qurilgan tandirning yonida töxtab, ortga qayrildim. Möʼtabar opa hali mendan nigohini uzmagan ekan. Uning nigohlarida birinçi marta zaiflikni kördim. Demak, onalikning birinçi belgisi — zaiflik.

— Ismini söramabman… — dedim özimni gustohlarça tutib.

— Böltak! — Möʼtabar opaning oğzidan çiqqanda bu ism u qadar yomon eşitilmas ekan-u, baribir, asabimga tegdi.

Uyga yöl olarkanman, endi dunyoga kelgan bolani bu qadar tahqirlaşga kimning haddi siqqanini tuşunolmasdim. Endi Böltak bova haqida öylardim. Ha, u yomon odam. Juda yomon. Çunki u lagan öğirlab qamalgan. Past odam. Otam şunday degandi bir safar qöşnimiz Çori bova bilan gaplaşib turganda. Yana u savodsiz, hatto ismini ham yozolmaydigan darajada savodsiz. Otasi qurib bergan ikki xonali uyning bitta ğiştini ham özgartirmagan. Bitta katak ham qurmagan. Topgan puliga aroq içadi. Odamlarning ölda-jölda yumuşini bajarib kun köradi. Aniqroği, kunini köradi. Bereja tuğilgan uç bolaning yeyar-içari xotinning zimmasida. Ayol boyoqiş bolalari maktab bitiruvçisi bölişiga qaramay, uç kun erinikida bölsa, tört kun otasining uyida. Qaçon qarasang, yuzi kökargan, qöli gips. Ammo öz qismatiga köngan. U haqida öylarkanman, johillarni Xudo siylaydi, deyman. Böltak bovadek odam ham öz jufti bilan yaralgan, deyman. Tinimsiz mehnat qiladi xotin şörlik. Nima mehnat qiladi, deysizmi, ayollar mardikor bozoriga çiqadi. Ikki yillar burun Rossiyaga işlaşga ketdi, bir yilda qaytib keldi. Ketayotganda tuyaday xotin edi, qaytganda suvga tuşgan muşukday xasta bölib qaytdi.

Bolalarning köngli singan. Öqişi ham çatoq. Ular ham maktabga onda-sonda borsa boradi, bormasa, odamlarning uyida dastyorlik qilib, bir-ikki söm işlaş payida böladi. Boşqa yöli ham yöq-da, onaning dori-darmoniga ota pul bermagaç, bolalar, heç bölmasa, qora qozonga tuzukroq masalliq solişga urinadi. Ona boyoqiş yaxşiroq taom yesa ham xursand emiş.

Şu holida ham Böltak bova kayfi tarang bölib kelib, döpposlab qoladi. “Qamoqdan qaytgaç, nervinniy bölib qolgan”, deydi odamlar. Baʼzilar rahmi kelib, “Eh, zör yigit edi”, desa, boşqalar: “Öşa payt ham gör emas edi”, deydi. Men u kişining zör yigitligini körmaganman. Umuman olganda, men hali u kişini — Böltak degan maxluqni uçratmaganman. Tasavvurimdagi Böltak nomli qiyofa kattalarning suhbati asosida tiklangan.

Şunaqasi böladi-ku, masalan, sinfxonamizdagi doskaning tepasiga Navoiy surati osilgan. Garçi u odamni körmaganman. Ammo hamma uni yaxşi odam deydi. Şeʼr yozgan, uluğ bobomiz deydi. Yaxşidirki, yaxşi deydi. Yaxşidirki, beş asr oldin yaşab ötgan odamni ustozimiz xuddi körgandek, tilidan bol tomib taʼriflaydi. Uning tuğilgan kunini-çi, butun maktab nişonlaydi. Hamma yaxşi degandan keyin men ham yaxşi deyman-da, men ham şeʼr yozişni, mening ham tuğilgan kunimda bolalar darsdan ozod bölib, tadbir tomoşa qilişini istayman-da. Faqatgina Böltak bova buni istamaydi. U Navoiyni, şunday yaxşi odamni tanimasa ham hayron qolmayman.

Böltak bovaning yomonligi, içkilikka berilgani, masʼuliyatsiz ekani öz yöliga. Ammo mening jiyanim, ha, jiyanim… Axir Möʼtabar opam öz oğzi bilan “Toğasi” dedi-ku. Xullas, jiyanim Böltak bölişi meni baxtiqaro qildi. Endi maktabda, maktab ham mayli, mol boqişda qanday boş kötarib yuraman?

Ayni dam uyga yaqinlaşarkanman, köçani boşimga kötarib yiğlagim kelardi. Qarindoşlarimning içida ham Böltak borligi xörligimni keltirib, dardi-dunyomni qoronği qilardi.

— Bu dunyoda boşqa ism qurib ketganmi bularga, a? Nega aynan Böltak?

Onamga yiğlamsirab bergan bu savolim boşimga balo böldi. Suhbatimizni otamga aytib qöymasligi uçun naq bir oy mömin-qobil bölib, buyurilgan hamma işni, boş tortmay, çin köngildan bajarardim. Mol boqişdan tortib, uyni supurib-sidirişgaça. Uyimizda qiz yöqligi sabab bu işni ukam bilan navbatma-navbat bajarardik. Tabiiyki, maktabdan çarçab qaytgan onam uyning çinnidek toza turganini körarkan, yuzimdan öpib qöyardi. Men esa suhbatimizni unutgan yo unutmaganini biliş uçun nigohlarini uqişga çiranardim.

Mol boqişga imkon qadar ukamni yuborardim. Onda-sonda borib qolsam ham, şutin öynaşni bilmaydigan içiqoralar “Böltakning toğasi keldi” deb ustimdan kulardi. Bu qança davom etganini hozir aniq eslolmayman. Biroq gödakka juda rahmim kelgani, har safar uni körgani borganimda, “O, beçora bola, nima gunohing bor ediki, isming “Böltak” böldi? Şu qadar şörpeşona bölib kelganmisan bu dunyoga?” degan nolişlar quvonçimga soya solardi.

Ammo uning onasiga öxşab buğdoyrang, otasiga öxşab Gerakl bölib ulğaya boşlagani meni quvontirardi. Qişloğimiz bolalaridan bir tuki ham farq qilmasdi. Boşida undan dum ösib çiqmasaydi deb xavotirlandim. Ha, yomon odamlardan dum ösib çiqadi. Men bunga işonardim, Xudoga şukurki, undan dum ham, şox ham ösib çiqmadi.

Ana-mana degunça maktabga çiqdi. U bilan katta tanaffusda uçraşib qolardik. Mehrim jöş urib, asrab-avaylab yurgan pullarimga darvoza oldidagi kambağal dökonda mehmon qilardim. Beçoraning yegani içiga tuşmasdi. Men unga savollar yoğdirib taşlardim, avval “karra-karra”. Katta sinfga öta boşlagaç, “Navoiy qayerda va qaçon tuğilgan? U nega bizning bobomiz? Nima uçun Husayn Boyqaro bilan Navoiyçalik faxrlana olmaymiz?” degan savollarga oğzi tölib korjik çaynayotgan bola beçora zör-bazör javob qaytarar va közlari kattarib-kattarib luqmasini yutardi. Men bu imtihonlarni maktabni bitirib, armiyaga ketgunimça davom ettirdim. U ham goh qarindoşlik riştalari, goh mening mehmondorçiligim hurmatidan bu imtihondan boş tortmasdi…

 

* * *

Toğamning xaritasiga kirgan uç qişloqda Böltak ismli ikkita odam bor, biri bu ismni balçiqqa qorgan, ikkinçisi esa ismga tuşgan doğni tozalaş uçun tinim bilmay mehnat qilayotgan kiçik Böltak. Bolalariga ğamxör ota bölişga, xotinini imkon qadar avaylaşga, ota-onasini ardoqlaşga bel boğlagan Böltak. U yozuvçilikda ham özini sinab köryapti, zora Navoiydek yaxşi odam bölolsa, uning ham tuğilgan kunida öquvçilar darsdan ozod bölib, tadbir tomoşa qilsa, zora.

Anglaganingizdek, kiçik Böltak menman! Va bu hikoyani yoziş uçun öttiz yil kerak böldi.

Paytdan foydalanib, toğamga çeksiz muhabbatim va hurmatimni izhor etaman. Hammasi uçun rahmat, toğa! Bir inson bölsa, sizça bölar, bir toğa bölsa, sizça bölar, bir toza qalb bölsa, sizning qalbingizça bölar, toğajon!

Hurmat bilan Böltak!

 

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan