Bir tomçi doğ
Xolmuhammad KARIMIY
(hikoya)
Muallif haqida:
Xolmuhammad KARIMIY 1966 yili Surxondaryo viloyati, Qumqörğon tumani “Şerozi” mahallasida tuğilgan.
1990-1995 yillarda Toşkent davlat universiteti (hozirgi Özbekiston Milliy universiteti)ning özbek filologiya fakultetida tahsil olgan.
Muallifning “Hurayro”, “Buni hayot deydilar…” va “Ovunçoq toş” hikoyalar töplamlari, “Hurliqo” qissasi hamda “Ğordagi omonat”, “Qora lola” nomli romanlari çop etilgan.
Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi.
Xivadagi töqimaçilik şirkatining direktori Gulmirza Ovröpa safariga otlanmoqda edi. Lekin borar manzilidagi odamlarning turmuş tarzi tamoman begona bölganidan taşvişga tuşib qoldi. Taraqqiy etgan ovröpaliklarning könglini oliş qanday böladi? Şunga bir yeçim topişi kerak. Kulçali mehmon suymali bölişini biladi. Ikki qölini burniga tiqib boraverişi yaxşimas, özimizda ham uyat sanaladi. Muammo şundaki, narsa-qorani sotib olar, ammo ularning tilini topib, könglini oliş oson işmas. “Ularning kimligini bilmas ekanman, loaqal özimni yaxşiroq tanib olay”, degan fikr miyasiga urildi.
Tadbirkorning esa har qadamidan bir manfaat topiş maqsadi böladi. Birinçi borişida hamkorlarining hurmatini qozonsa, kelajakda köp narsalarga erişiş uçun keng imkoniyatlar eşigi oçilişi naqd, degan öyda harakatga tuşdi.
Oçiği, şu yoşga kirib, loaqal özi tuğilib ösgan yurti haqida jöyali sözlab berişga qodir emasligidan uyalib ketdi. Ertadan qoldirmay ona şahridagi tarixiy manzil-makonlarning bir neçtasini obdan örganadi. Begona odamlar bilan şunaqangi mavzularda suhbat quriş qulay. Ovröpaliklarning aksariyati yaltir-yulturga öç bölmay, sodda va asl narsalarga şinavandaligini eşitgan. Şularni öylab, oddiy odamlarga aralaşib, haqiqiy hayotni kuzatişga qaror qildi. Azonlab yayov sayohatni bekatdan boşladi. Köp kuttirmasdan şoxlarini şiqirlatib trolleybus kelib töxtadi. Trolleybus tezda şaharga kirib borarkan, şiğillagança bir oqimda suzmoqda, hali salonda yölovçilar sanoqli bölgani bois, bemalol yumşoq örindiqqa joylaşib olgança atrofga köz qirini taşlaydi.
Mundoq öylab qarasa, yaqin ön yillardan buyon jamoat transportiga ham çiqmagan ekan. Bir tomondan, bu yurişidan zavqlanayotgan bölsa, boşqa tomondan sayyohlar şu tarzda şaharni tomoşa qilişini köz oldiga keltirib, hayajoni ortib bormoqda. Öqigan va eşitganlari haqida öylab, xayolida jonlantirmoqçi böladi-yu, afsus, yorqin tasavvur yöq. “Yaxşi bilmaganing uçun tasavvur qilişing ham qiyin keçmoqda”, degan öyda özini yozğirib qöydi. Bir tangani ikki tangaga aylantiriş yölida boş qotiribdi-yu, öşa tangalarni qölida tutgan odamlarning istaklari haqida heç qiziqmagan ekan. Sal jiddiy öylasa, tadbirkor uçun köngillarni biliş ham asqatarkan. Dunyoga çiqiş uçun bari kerakmiş, deya afsus bilan xayol surib borardi.
Taşqaridagi manzara eʼtiborini tortdi. Köp qavatli binolar birin-ketin yon-veridan ötarkan, misoli uzundan-uzun karvon ketib borişini yorqin tasavvur qildi. “Mana sizga tarixning jonlanişi, faqat şakl özgargan”, deya öz öyidan zavqlanib, oynaga yaqinroq surilib oldi. Bir-biridan ajoyib manzaralar.
Ittifoqo, ajibdan-ajib manzaralar jozibasidan tarix böy-basti bilan şundoqqina köz öngida qad rostlagandek bölmoqda. Haddan taşqari xayolga berilgança, “Öhhö, naqadar jozibador qadim madaniyat”, deya iç-içidan bir sas tuydi. Bu nido ixtiyordan taşqari bölgan köngilning inja torlari sadosimidi — ravşan anglayolmadi. Heç xayoliga kelmabdiki, bu qadim şaharning bugunini jozibador qilib körsatayotgan ulkan va uluğvor keçmişi. Tuyğularning nafis torlarini tebrantirib yuborgan xorazmiylar madaniyatining haybati köz qoraçiqlarida uçqunlagandek böldi. Şaharga kiraverişdan boşlab yangidan-yangi imoratlar, köngiloçar maskanlar, universitet binolari-yu katta-kiçik şirkatlarning ofislari kabilarning barçasini mehmonlar yo boşqa yurtlardan kelgan sayyoh kabi aylanib yurdi.
Lekin eng hayratlanarlisi bu yoqda ekan: Içanqalʼa! Har bir ğişti dolğali ötmiş yuklaridan ingrab-ingranib sözlayotgandek bölaveradi. Har bir binodagi yoğoç tösinlarning qisirlaşlarida yoniq-yoniq maʼrifat sadolari jaranglab ketgandek bölaveradi… “Odamlar sen bölişga orzulasa, sen kim bölişga tirişib yotibsan, ey asli-nasliga bepisand nodon?” — deya boşini sarak-sarak qilib, öz-özini koyirkan, ajdodlarining xokini quçgan imoratlarga ğamgin tikilib: “Eh, attang, uzr tilayman, uluğ bobolarim, munis momolarim”, deya piçirladi.
Ertasi tong sahar samolyotga ötirdi. Bir qança vaqt samoni kezdi, bulutlar ustida suzdi. Va nihoyat, zaminga yana qaytib tuşdi. Oradan köp vaqt ötgani yöq. Tunda osmonga kötarilgan bölsa, çoşgoh mahali göyo özga bir olamga borib qolgandek edi. Myunxen xalqaro aeroporti: ğij-ğij odam, samolyotning biri kelib qönmoqda, boşqa biri havoga kötarilmoqda. Hayot qaynagan, begona dunyo turmuş tarzi közga yaqqol taşlanadi; libosidan tortib törva-xaltasigaça, tilini-ku, asti qöyavering. Lekin bu yerda ham odamlar bir xilda nafas olarkan, bir xilda qadam taşlarkan, tirikçilik tartibotida heç bir farq yöqdek.
Yöl körsatuvçi bilan şahar markaziga jönadi. Ajnabiy şaharning ğaroyib köçalari. Şahar markazi tomon yaqinlaşgani sayin binolarga hayron boqadi. Göyoki qadim va yangi, ötmiş va bugun qorişib ketgandek. Sinçkov nazar solib kördiki, yuz yilliklar naridan xabar berayotgan binolarda ham bugunning nafasi ufurib turganidan ajablanadi. Nega muzeyga aylantirilmagan, degan öyni öyladi-yu, şu zahoti yöl körsatuvçi bir gap aytib, butkul çalğitib yubordi. Haşamatli mehmonxonaga yetib kelişi bilan xonaga joylaşgaç, xodim bir soatdan keyin olib ketişini bildirib, çiqib ketdi.
Gulmirza buyoğiga nemisça tartibga rioya qilgan holda, avvaliga öziga tegişli vaqtni taqsimlab olib, harakatga tuşdi. Yuvinib, biroz nafas rostlagan ediki, oldin ham emas, keyin ham emas, roppa-rosa aytilgan paytda xodim xonaga kirib keldi. Ajabo! Bunaqa sözga sodiqlik, aniqlik noyob hodisa!
Mehmonxonadan köp uzoq yurmaslaridan, maşina haybatli bir binoning oldiga kelib töxtadi. Gulmirza binoning uçiga köz qirini taşlamoqçi bölgandi, böyin tomirlari tortişdi. Beixtiyor noörin qilgan harakatidan jilmayib qöydi. Içkari kirib, öttiz törtinçi qavatga kötarilganda kompaniya ofisi derazasidan şahar kaftdagidek körinib turardi. Avvaliga uni qahva bilan siylaşdi. Maʼlum vaqtdan keyin majlislar zalida mutaxassislar hamrohligida hujjatlar yana bir bora nazoratdan ötkazildi. Va nihoyat, ikki tomon vakillari iştirokida şartnoma imzolandi. Endi Xivadagi töqimaçilik şirkati ham Ovröpa sarmoyasi bilan eng sönggi rusumdagi dastgohlarni xarid qilişi, işlab çiqarilgan mahsulotlarni har ikki davlatda savdoga çiqarişi mumkin. Iş bitgaç, olmon şirkati patroni:
— Döstim, biz sizlarga sarmoya kiritayotganimizdan juda mamnunmiz. Öylaymanki, hamkorligimiz har ikki tomonga köp-köp manfaat keltiradi, — deya Gulmirzaning qölini mahkam siqib qöydi.
— Bu hamkorlikdan boşim osmonga yetdi. Har bir şart öz vaqtida va çiroyli tarzda bajariladi. Bu tomondan könglingiz töq bölsin, — deya Gulmirza sof nemis tilida gapirganida, ular hayratlanib, qayta tabriklab qöygan bölsa, şartnoma şartlarini oğzaki tarzda takrorlaganida taajjublanganlarini ham sezdi. Ularning holatini kuzatib, bizda qanday, şunday, degan çalkaş öylarni xayolidan haydadi.
— Bu döstona kelişuvni nişonlaymiz. Şu sabab, osiyolik döstim, sizni keçki ovqatga taklif qilaman, — dedi patron zavq bilan.
Şarqona urf-odatga muvofiq taklif eʼtirozsiz va lutf bilan qabul qilindi.
Şu bilan keçki ziyofat vaqtigaça mehmonni şaharni tomoşa qilişga olib çiqadigan bölişdi. Gulmirza qöziga qiziq uçragan bir savdo markaziga kirişini bildirdi. Keyin istirohat boğida sayr qilib, rosa yayradi. Şu uç-tört soat içida ota yurtida yurgandek moslaşdi-qoldi. Tiliga tuşunsang, begonasiramaysan ekan, suvini içib, nonini yegaç, binolar-u köçalarigaça taniş bölib qolarkan, degan öy-xayol bilan şahar kezarkan, osmon tundlaşib, qoronğilik çöka boşladi. Olamga tun çökib, somon yölidagi yulduzlardek lipillayotgan son-sanoqsiz çiroqlardan şahar ajib bir maftunkor qiyofaga kirdi. Ana şunda hamkorlarining ijtimoiy-madaniy hayotini öz közi bilan körib, kelişuvga erişganidan mamnun böldi. Endi xotirjam yurtiga qaytaversa bölaveradi. Ana şu payt ziyofat vaqti ham yetib kelgandi.
Zudlik bilan mehmonxonaga qaytib, nemisça aniqlik bilan tezlikda kiyim-boşini sariştaladi. Peştoqida “WELT” degan rang-barang tovlanib turgan yozuvli bino ayvoniga qadam qöyganda soat millari roppa-rosa kelişilgan vaqt bilan qadam-baqadam yurardi.
Eşikdan kirişi bilan serşovqin şahar markazida ajib bir sukunatni his etdi. Hayhotdek xona böylab qator terilgan stollar atrofida odamlar ikki, yoki uç-törttadan bölib xotirjam suhbatlaşmoqda, ayrimlari bemalol ovqatlanardi. Tördagi böş stol yonida patron körindi. Gulmirza u tomon yurdi. Mezbon bir lahza yigitning liboslariga tikilib qoldi: xuddiki u şu liboslar ila tuğilgan-u, uning liboslari özi bilan birga ulğaygandek. Şunçalik ham bölişi mumkinmi? Vo ajabo! Ammo yaqiniga kelgan mehmonni ötirişga taklif qiliş uçun epçil örnidan qözğaldi.
Yumaloq stol ustiga oppoq dasturxon solingan, likopçalar göyo stoldan ösib çiqib oçilib turgan gullarni eslatar, qator terilgan sançqi, piçoq va qoşiqlar göyo askarlar kabi tizilgani bir tomon, atrofdagi odamlarning madaniyat bilan yayrab ötirişlari restoran muhitini yanada jozibador qilib qöyganidan yigitning közi quvnadi. Bu yerdagi xizmatçilarning şarpadek sassiz harakatlanişidan ötirganlarning barçasi boy-badavlat aslzodalar ekanligini bir qaraşdayoq ilğaş mumkin edi.
Çindan ham bu muhitda mezbon yanada salobatli körindi. Ikkisi öz örinlariga joylaşib ulgurmasidan xizmatçi hozir böldi.
Mezbon mehmonga iltifot körsatdi. Ruxsat sörab, buyurtma bera boşladi:
— Qizil musallas, aynan yuz yilligidan bölsin, — deya sözlarni şunday dona-dona talaffuz qildiki, hatto uning ohanglarigaça yodlab oliş mumkin edi.
Bu harakati izzat qilişmi yoki nopisandlikmi, biliş qiyin edi. Balki, kibrlanişmikan yoki ularning qadimiy urf-odati şunday bölişi mumkin, har qalay, Gulmirza vazmin kuzatmoqda.
— Xöp böladi, boş ustiga, — deya xizmatçi oq qölqopli qöli köksida zipillab ketdi.
Sal kuttirib qöyib, nihoyat, xizmatçi qölida savatça bilan köriniş berdi. Oq matoga öralgan billurday tiniq şişani olib, birinçi bölib mehmonning oldidagi qadahga ozgina quydi, navbati bilan mezbonning qadahiga quyar çoği nogahon dasturxon yuzasiga bir tomçi içimlik “çik” etib tomdi. U bir asr asralganiça bor ekan, tomgan joyida issiq qon tomçisidek qip-qizil doğ qoldirdi. Bu vaziyatda nima qilişini bilmay qolgan xizmatçi har ikkalasidan uzr tilab: “Dasturxonni almaştiraymi?” — deya söradi.
Negadir mezbon qadahni qölga oliş örniga doğ tomçisiga qarab qolgandi. Açiniş bilan boşini kötarar ekan:
— “Der Kellner”, — deya boşqalarning istirohatiga raxna solmaslikka tirişib, tiş orasidan vişillaş ohangida uqtirdi. — Tezda yangila!
Patron vazmin-bosiq bölişga qança tirişmasin, bir tomçi doğ tufayli jahl otiga mingandi. Ammo neçoğliq qoni qaynasa-da, öziga yaraşgan viqor bilan iç-içidan toşib kelgan jahli yuzida tabassum bölib taraldi.
Ayni holatga moslaşmagan osiyolikning sovuqqonligi mezbonni hayron qoldirdi. U juda xotirjam edi.
— Bizda hamma narsa toza va ozoda bölişi talab etiladi. Buning uçun uzr sörayman, — dedi patron pinagini ham buzmay ötirgan mehmonga. — Biz dunyoning ilğor va madaniyatli xalq vakili bölganimiz tufayli bir tomçi doğga ham toqat qilolmaymiz. Bunday qiliş şaʼnimizga yaraşmaydi.
Tösatdan dasturxondagi idişlar bir boşdan yiğiştirilişi boşqa stoldagilarning eʼtiborini tortmay qolmadi. Atrofdagilarning tuşunişiça, osiyolik mehmon tufayli dasturxon maşmaşasi boşlangan edi göyo.
Bu stol atrofidagi besaranjomlikni boşqalar bemalol kuzatişga tuşgan edi. Restoran xizmatçilari tezlik bilan işlarini saranjomlab, doğ tekkan oppoq dasturxonni stol ustidan sidirib olgan mahal tagidagi manzarani körganlar baravariga “Voydod!” deya çinqirib yuborişdi.
Dasturxonsiz qolgan stol qip-qizil qonga böyalganidan rutubatli hid tarala boşladi. Patron endi jahlini tiyib turolmay, stolga bir muşt tuşirdi. Şunda qon butun zal böylab saçrab ketdi. Ötirganlarning bari közlari ola-kula bölgança stollaridan turib qoça boşladi. Özlarining dasturxonlariga surinib, stollarini ağanatib yuborar ekan, har bir stoldan qon oqar, saçrar, zal qonga belangandi.
Patron köz oldida keçayotgan jarayonning dahşatidan közlari paxtasidan çiqib ketgudek bölib çinqirgança oğzidan köpik saçrardi. Qiy-çuvda odamlar baravariga qoçib borib, oynavand eşikni çilparçin qilib yubordi. Neçtasi jarohatlangan, neçovining esi oğib qolgan, nima bölayotganini anglaydigan aqli boşdan uçgan. Gulmirza qoqqan qoziqdek turar ekan, ust-boşiga qon saçrab, sillasi qurigandi.

