Birinchi matbaachi. Nega u otuvga hukm qilingan edi?

O'rta Osiyoning mahalliy kishilaridan yetishib chiqqan birinchi mat­baachi Otajon Obdalovning hayoti o'ta ayanchli kechgan bo'lsa-da, mo''jiza degulik edi. Xonlik davrida kimdir uni e'zozlab,   shart-sharoit yaratib bersa, boshqa bir xon zindonband qilib, bo'g'izlatmoqchi bo'ldi. Yaxshilar yordamida bu zulmdan qutulib, endi ish boshlaganida taxtga chiqqan yangi hukmdor uni yana zindonga tashlardi. Sho'rolar davrida ham unga oson bo'lmadi…

1876 yil. Xorazmning ma'rifatparvar hukmdori Feruzxon devonlarga tartib beruvchi hattotlar ishini zamonaviylashtirish niyatida Erondan Ibrohim Sulton degan matbaachini ishga taklif etdi. Shu tariqa katta pul evaziga qisqa muddatda ish o'rgatildi. Ko'hna Arkda tosh­bosma qurildi. Feruzxon Petro Aleksandrovsk (To'rtko'l)dagi rus-tuzem maktabini bitirib, Pirnaxosdagi “Koshilo” yonida ishlab yurgan Otajon Obdalovni matbaachiga shogirdlikka berdi. Ish qizib, ustoz-shogird matbaaxonada ayrim hujjatlarni, 1876 yili esa ilk bor Forobiyning “Nisobus-sibiyon” asarini chop etishdi. Shartnoma muddati tugab, Ibrohim Sulton Eronga ketgach, butun ish Otajonga qoldi. U o'ziga Muhammad Yoqub, Xudirgan xarrot, Xudoybergan muhrkon , Ismoil devonlarni shogird qilib oldi va matbaa ishini jonlantirdi.

Natijada 1880 yili Navoiyning “Xamsa”, 1882 yili “Chor devon”, Ogahiyning “Ta'viz ul-oshiqin”, Komilning “Devoni Komil” kabi asarlari toshbosmada chop etildi. Shuningdek, Feruzxon saro­yidagi shoirlarning devoni ham Otajon Obdalov tomonidan nashr qilindi.

E'tiborlisi shundaki, Feruzning yozganlari bir necha jild devon holiga kelib qolgan bo'lsa-da, matbaaxonasida o'z asarini chop ettirishga shoshilmadi. Forobiy, Navoiy, Ogahiy asarlari tosh­bosmada nashr qilinganidan so'nggina 1897 yili o'z g'azallarini kitob holida chop qildirdi.

Xo'sh, xalq Otajon bosma, deya ataydigan matbaachining toshbosmasi qanday bo'lgan? 1908 yili Xivaga kelgan rus sharqshunosi A.Samoylovich bu haqda shunday yozib qoldirgandi: “Feruz 1900 yili toshbosmani Ko'hna Arkdan Qib­la Tozabog'ga ko'chirgan ekan. Toshbosma uch xonadan iborat. Birinchi xonada kotib nashr qilinmish asardan toshbosma siyohi bilan nusxa ko'chiradi, ikkinchi xonada varaqma-varaq yozuvli toshga qo'yib bosilgan va quritilgan varaqlar uchinchi xonaga, ya'ni omborxonaga o'tkaziladi. Yangi tashkil etilganida, tosh­bosma faqat bitta varaqqa mo'ljallangan bo'lsa,1900 yillarning boshiga kelib, tosh o'lchami kattalashtirilib, unga to'rtta varaq joylashadigan bo'lgan.Toshbosma dastgohi qo'lda ishlatiladi. Ishni usta boshliq uch kishi bajaradi. Bir kishi toshbosma dastgohining g'ildiragini aylantirib turadi. Ikkinchisi, qog'ozni almashtiradi, uchinchisi esa alohida stolda valikka bo'yoq surtib turadi”.

Shu tariqa ish yuritilgan matbaaxonada 1910-1915 yillargacha qirqdan ziyod kitob chop etilgan. 1910 yili ma'rifatparvar Xiva xoni Feruz vafot etgach, ishlar o'lda-jo'lda qoldi. Hatto, Isfandiyorxon Otajon Obdalovni isyonkor shoir Avaz O'tar g'azallarini tosh­bosmada chop etgani uchun zindonband qildi. Garchi u yaxshilar yordami bilan bo'g'izlanishdan omon qolib, ozodlikka chiqarilgan bo'lsa-da, matbaaxona ishi to'xtab qolgan edi. Taraqqiyparvar Otajon bosmaning jadidlarga qo'shilganini eshitgan Said Abdullaxon uni 1919 yili yana qamoqqa oldirdi.

1920 yil. Hibsdan chiqqan oltmish to'rt yoshli Otajon bosma keksaligiga qaramay, shijoat bilan ishga kirishdi. Matbaaxonada ishlar jonlanib, endi nafaqat kitoblar, 1920 yilning 8 martidan “Inqilob quyoshi” gazetasi, hatto, Xorazm respublikasining shoyi, qog'oz pullari ham bosib chiqarildi.1920-30 yillarda Xivadagi matbaaxonada Xorazmning o'nga yaqin, Qoraqalpog'istonning esa oltita gazeta, jurnallari chop qilingan.

1929 yili Otajon Obdalov zamonaviy poligrafiya sirlarini o'rganish, taj­riba orttirish niyatida Toshkent va Mos­kvaga borib, ish jarayonini o'zlashtirib qaytdi. Bu paytda 73 yoshga kirgandi. O'zbekiston rahbariyati uning matbaachilikka qo'shgan hissasi, fidoyiligini e'tiborga olib, “Mehnat qahramoni” unvoni bilan taqdirladi.

Otajon Obdalov hayotining oltmish yilini matbaachilikka bag'ishlab, Nizomiddin Shamsiddinov, Sodiq Halimov, Durdi Panoyev, Ollabergan Rahimov, Ota Miskinov, Boyjon Otajonov, Madrahim Saydaliyev, Qodir Abdullayev singari shogirdlarni yetishtirgan. Ollabergan, Jabborbergan, Rahmonqul ismli uch farzandni voyaga yetkazib, keksalik gashtini surib yurganida 1937 yilda “xalq dushmani” deya qamoqqa olinadi. 80 yoshli keksa matbaachi qamoqdagi azobu uqubatlar natijasida 1938 yilda 81 yoshida otishga hukm qilinadi…

Ammo Otajon bosma yurtimizning ilk mahalliy, ma'rifatparvar matbaachisi sifatida tarixda qoldi.

Umid BEKMUHAMMAD

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

7 + 15 =