Illat izlagan hikmat topmas

Hayot bir-biriga ulanib, biri ikkinchisini davom ettiradigan, katta kengliklarga olib chiqadigan yo'llar bilan birga, mutlaqo o'xshamaydigan, hech bir chorrahada o'zaro tutashmaydigan yo'lakchalardan ham iborat. Shunday ekan, har kim o'z yo'li,   kasb-kori, turmush tarzi, bu yorug' olamda yashashdan maqsad-muddaosini o'zi tanlaydi va bu tanloviga o'zi mas'ul bo'ladi. Kimdir halol mehnat qilishni, farzandlarini to'g'ri so'z, adolatli, el-yurt koriga yaraydigan insonlar qilib tarbiyalashni, jamoada, mahallada yaxshi nom qoldirishni o'ylaydi. Boshqa bir kishi bu yorug' olamda yashashdan maqsad nima ekani to'g'risida o'ylamaydi, aksincha, o'tkinchi hoyu havas, kundalik huzur-halovatga beriladi. Bunday kishilar el-yurt, jamiyat, kelajak oldidagi ota-onalik burchlarini unutishadi. Umrning ko'p onlari behuda sovriladi.

Bir qarashda bir-biriga tamomila zid bu ikki xil turmush tarzida jiddiy muammo yo'qday. Har kishi o'z taqdiri va oxiratini o'zi yaratadi, o'zi ekkan, o'zi parvarishlagan hosilni o'radi. Shoir yozganidek, bu dunyoda kim nimani izlasa, shuni topadi. Hikmat izlagan – hikmatni, illat izlagan – illatni. Dono xalq g'araz va hasad bilan yashaydigan, umrida bir bor bo'lsin savob ish qilmagan, faqat o'zini, shaxsiy manfaatini o'ylaydigan kishilarni xushlamaydi, bundaylardan uzoqroqda bo'lishni ep ko'radi va, aksincha, imon-e'tiqodli, halol-pok, mehnatsevar, oilaparvar kishilar hamisha ulug'lanadi, izzat-ikromi joyiga qo'yiladi.

Bu ikki holatga yanada chuqurroq nazar tashlasak, shaxsiy turmush tarzini belgilashning Sharq va G'arbga xos ikki xil jihatiga duch kelamiz. Sharqda jamoa bo'lib yashash, oilani muqaddas bilish, bolalar tarbiyasi bilan muttasil shug'ullanish, turmushda uchrab turadigan muammolarni birgalikda, bahamjihat hal qilish muhim bo'lsa, G'arb mamlakatlarida   alohidalik, ixtiyoriylik, o'zi uchun maqbul imkon, sharoit yaratish hissi ustunlik qiladi. Bir joyda uzoq vaqt yashashadi, bir jamoada mehnat qilishadi, ammo hech kim ikkinchi bir kishining shaxsiy hayotiga, muammolariga aralashmaydi Chunki, ularning nazdida, shaxsiy hayot – daxlsiz.

“Biror bir yordamim kerakdir”, deyish, yon qo'shni yoki qarindoshni ikkita issiq non, biror tansiq taom bilan yo'qlab qo'yish odat emas. Bu taomilni nainki oddiy odamlar, g'arb­lik olimu fuzalolar ham oqlashadi, ularning fik­richa, jamiyat yaxlitlik, umumiylik, o'zaro mos va xoslik sari intilmasligi kerak. “Bunday qilinsa, − deyishadi ular, − hayotning rang-barangligi,   mazmundorligi, ko'rk-latofati   yo'qoladi”.

Tasavvur qilish mumkin − bunda ular o'tmishda qolib ketgan sho'rolar davri mafkurasidagi “yagona xalq” deb atalgan soxta maqsadga ishora qilayotgan bo'lishlari mumkin. Ammo bunday fikrlovchilar kechagi kunga emas, ayni bugungi kunga, bugungi taloto'pli dunyoga bevosita taalluqli achchiq bir haqiqatni sezmayotganlari kishini ajablantiradi.

Bu haqiqat shundan iboratki, endilikda nainki yakka shaxslar, jamoalar, birlashmalar, dunyoning katta-kichik, boy yoki o'rtahol, ijtimoiy-siyosiy tuzumi, yashash tarzi, urf-odatlari turlicha bo'lgan davlatlari ham bir-birlarisiz, hamkorlik aloqalari, bordi-keldilarsiz yashay olmaydilar. Hayotning, tabiatning nogahoniy zarbalarini bir o'zlari bartaraf etishda jiddiy muammolarga duch keladilar. Shu boisdan ham keyingi paytlarda qit'alardan qit'alarga, bir davlatdan ikkinchi davlatga, bir shahardan ikkinchi shaharga yo'l olayotgan zamonaviy savdo-sotiq yuklari bilan birga, beg'araz moddiy, ma'naviy yordam “karvon”lari ham ko'zga tashlanmoqda. Millati, diniy e'tiqodidan qat'i nazar, tabiiy ofatlar oqibatida zarar ko'rganlarga yordam ko'rsatish, uy-joyi, mol-mulki va yaqinlarini yo'qotgan jabrdiydalarni qo'llab-quvvatlash har qachongidan ham kuchaymoqda. Buni yaqinda Turkiyada sodir bo'lgan kuchli yer silkinishi misolida yaqqol ko'rish mumkin. Qardosh xalq boshiga tushgan   kulfatni ko'pchilik o'zining kulfatiday qabul qilib, yordam qo'lini cho'zdi. Dardiga darmon bo'ldi. Bu ishga kattalar bilan birga, yosh bolalar ham hissa qo'shishdi.   Vayronalar ostida qolib ketgan ko'plab odamlarning hayoti saqlab qolindi. Bu yordam zilzila keltirgan og'ir yo'qotishlarni to'la qoplamasa-da, chorasiz qolganlar ko'nglida najot chirog'ini yoqdi, umidsizlikka tushganlarni umidlantirdi.

Bu bilan G'arb dunyosi saxovat ishlaridan butunlay uzoqda demoqchi emasman. Bir vaqtlar Iroq Quvaytga bostirib kirganida, portlatilgan quduqlardan oqib chiqqan neft dengiz qirg'oqlarini ifloslantirib, necha ming-ming noyob qushlarning qanoti bulg'anib, parvoz qila olmay qolganlarida, G'arb mamlakatlaridan kelgan ko'ngillilar ularning qanotlarini tozalab, uchirib yuborishganini ham bilamiz. Garchi, bu aksiya odamlarni emas, qushlarni qutqarishga bag'ishlangan bo'lsa-da, e'tiborga molik. Chunki, qutqaruvchilar bu yerga o'z hisoblaridan mehnat ta'tili olib kelishgan. Buni har jihatdan ibratli ish sifatida e'tirof etamiz. Ammo G'arb dunyosining o'z nomiday boshqa g'aroyib ishlari ham borki, ularni tushunish qushlarning qanotini tozalashday oson ish emas.

G'arb bugun jamiyatning qon va jon tomiri bo'lgan Oilani, Ota va Onani ham inkor etmoqda. Ayrim davlatlarda qabul qilinayotgan qonun maqomiga ega hujjatlarda Ota so'zi o'rniga “Birinchi tarbiyachi”, Ona o'rniga “Ikkinchi tarbiyachi” so'zlarini yozish taklif etilmoqda. Bu – insoniyatning umumiy tanazzuliga yo'l ochishdan boshqa hech narsa emas. Bir jinsli oilalarga berilayotgan bola boqib olish huquqi ham shunday. Chunki, Ona bag'rini, mehrini, allalarini tinglamay katta bo'lgan bolalarning xarakteri sun'iy yaratilgan robotlarning fe'l-atvoridan qolishmaydi.

Xalqimizda “Eshak semirsa egasini tishlaydi”, degan maqol bor. Yaqinda bugun qator mamlakatlarda ishlab chiqarilayotgan jangovar dronlardan biri bilan shunday kutilmagan voqea yuz berdi: uchuvchisiz dron havoga ko'tarildi va dushman tomonga emas… o'zining “ota-ona”siga hujum qildi.

Sharqda hayotning rang-barangligi tushunchasi butunlay boshqacha ta'riflanadi. Ota-onaga, katta yoshlilarga, ustoz-murabbiylarga hurmat-ehtirom,   o'zaro mehr-oqibat, muruvvat va saxovat kabi fazilatlar bola qalbida oila bag'rida, mahalla sharoitida, mehnat jamoasida, ko'pni ko'rgan, hayot tajribasiga ega nuroniy otaxon va onaxonlar ta'sirida shakllanadi. Oilaning sog'lom va mustahkamligidan jamiyatning mustahkamligi va ravnaqi kelib chiqadi. Ma'naviy yetuklik sari intilish esa ko'p jihatdan mahallaning faolligi, bu muhim birlashmada umrguzaronlik qilayotgan kishilarning ahil-inoqligiga bog'liq. Shu boisdan ham bu noyob boshqarish bo'g'inini yanada mustahkamlash, uni moddiy jihatdan qo'llab-quvvatlashga alohida e'tibor berilmoqda.

Mahallada turli millat vakillari, turli kasb egalari, turli dinlarga e'tiqod qiluvchilar yonma-yon, har kuni bir-birlariga ko'zlari tushib, hol-ahvol so'rab yashashadi. Ular jamiyatning teng huquqli a'zolari sifatida o'zaro ahil-inoq bo'lib kun kechirayotganlari, bir-birlariga mehr-oqibat ko'rsatib, bemorlar, muhtojlardan xabar olayotganlari, yaxshi-yomon kunlarda bir-birlariga yelkadosh bo'layotganlari jamiyatimizning eng katta yutug'i. Mahalla bo'lib yashash bizga ota-bobolardan qolgan buyuk meros. “Mahalla” tushunchasi birinchi marta Konstitutsiyamizga kiritilib, uning jamiyat boshqaruvidagi o'rni va maqomi aniq belgilab qo'yilgani esa yanada quvonarli.

Oila va mahalla yosh avlod tarbiyasi uchun birgalikda mas'ul desak, mubolag'a bo'lmaydi. Oilalarda voyaga yetayotgan farzandlar mahalla ahli ko'z o'ngida o'sib-ulg'ayadi. Ota-ota farzandlari tar­biyasi bilan shug'ullanmay, ularni o'z holiga tashlab qo'ysa, bunday bolalarni ko'cha o'z “tarbiya”siga oladi, natijada mahalla va jamiyat uchun yangi muammolar yuzaga keladi.

Bola tarbiyasi − murakkab jarayon. Bolani tarbiya­layotib, o'zimiz ham tarbiya olamiz, ota-onalik burchimizni   chuqur his etamiz. Bizning jamiki xatti-harakatlarimiz farzandlarimiz ko'z o'ngida kechadi. Ota­-onaning mahalladagi nufuzi, el-yurtdagi obro'-e'tibori farzandga qanot bag'ishlaydi, o'ziga bo'lgan ishonchini mustahkamlaydi. Ba'zi hollarda buning aksi bo'lishi ham mumkin. Chunki bolaning ma'naviy olami oiladagi muhitga bog'liq holda shakllanadi.

1998 yil mamlakatimizda Oila yili deb e'lon qilinganida xorijlik bir mehmon ajablanib: “Oila − ikki mustaqil kishining ixtiyoriy ittifoqi, uning ichki ishlariga aralashish to'g'ri emas”, degani hamon yodimda. O'shanda biz uning bu fikridan ajab­lanmaganmiz. Chunki G'arbda oila bizdagidek martaba va maqomga ega emas. Dunyo mamlakatlarida oila va nikoh masalalari turlicha talqin qilinadi, shaxs, oila va jamiyat munosabatlari ayricha   mezonlarga asoslanadi. Aniqrog'i, G'arbda oilaga insonning mutlaqo shaxsiy hayoti sifatida qaraladi. Shunga ko'ra nikoh shartnomasi bir necha mazmunda, aniq bir maqsadga qaratilib tuziladi. Bunda ularning o'zaro vafo va sadoqati emas, shaxsiy erkinligi, huquq va mulk munosabatlari shartnomada qanday   ifodalangani birlamchi ahamiyat kasb etadi. Mezon shundayki, oila ittifoqi tomonlarning xohishi bilan hech bir muammosiz tarqab ketishi yoki har ikki kishi nikohdan keyin ham er, xotin sifatida shaxsiy hayotini saqlab qolishi mumkin.

Bundan ham g'aroyibi − bizda nikoh bir umrlik bo'lishi uchun duo-niyat qilinsa, ulardagi shartnomalarda, bordi-yu er va xotin ajrashib ketsalar, umumiy mulk qanday taqsim qilinishi aniq-ravshan aytiladi. Birgina misol, bir vaqtlar Uels shahzodasi Charlz bilan Diana Spenser oila qurishganida, nikoh matnida: “Bordi-yu kelin biror sabab bilan olamdan o'tsa, unga qaynonasi sovg'a qilgan 50 ming funt sterling turadigan uzuk Bukingem saro­yiga qaytariladi”, degan jumla yozib qo'yilgan ekan. Hamma narsa niyatga yarasha deganlaridek, shunday bo'ldi ham – Diana Parij yerosti yo'lida fojiali jon taslim qilganida, barmog'idagi uzuk yechib olinib, saroy xazinasiga topshiriladi.

G'arbona nikoh shartnomasida deyarli hamma narsa ko'zda tutiladi, ammo ajrashishdan so'ng bolalarning tarbiyasi va taqdiri qanday bo'ladi – bu haqda hech nima deyilmaydi.

G'arbda farzand voyaga yetdimi, u ota-onasi qay holatda ekanidan qat'i nazar, alohida yashashi kerak. Shunday qilgan farzandga rahmat deyiladi. Alohida yashashga, o'z qozonini o'zi qaynatish taraddudiga tushib qolgan bola− bo'ladigan bola, ota-­onasi atrofida o'ralashavergani esa — noshud…

Shu o'rinda yana misol keltiramiz. Olimjon ismli yigit taqdir taqozosi bilan Amerikada yashab qolgan keksa vatandoshimizning uyida mehmon bo'lganida quyidagi voqeaga guvoh bo'lgan ekan: “Ota bilan yonma-yon yashaydigan yosh yigitning uyiga Germaniyada istiqomat qiladigan onasi mehmon bo'lib kelibdi. O'g'li mehmonni yaxshi kutib olibdi, izzat-ikrom ko'rsatibdi, ammo uyida bir oy yashagani uchun onasidan ijara haqi olibdi. Olimjon bundan qattiq ranjigan ekan, qo'shni yigit unga “yotig'i bilan” tushuntiribdi: “Onam boshqa bir joyda yashaganlarida, anchagina ijara haqi to'lar edilar. Boshqalarga to'laganlaridan ko'ra menga to'laganlari ma'qul emasmi…”.

 

Ikkinchi misol.

90-yillarning boshlarida amerikalik yosh tadqiqotchi olim O'zbekistonga kelib, Chorsuga tutash mahallalardan birida ikki-uch oy yashaydi. Vataniga qaytgach, mamlakatimiz to'g'risidagi taassurotlarini quyidagicha bayon qiladi: “Qiziq xalq ekan bu o'zbek deganlari. Men uchta qiz, ikkita o'g'ilning ota-onasi bilan birga choqqina hovlida yashadim. Bolalarning hammasi oilali, shaharning turli mavzelarida yashashadi. Ammo har kuni, biri qo'yib ikkinchisi chol-kampirdan xabar olgani keladi. O'g'illardan biri erta tongda issiq non, qaymoq ko'tarib kelsa, katta qiz kelib, uyni yig'ishtiradi, boshqasi ovqatga unnaydi. Har kuni shu ahvol. Kir yuvishadi, kiyimlarga dazmol bosishadi, hovlini supurib-sidirishadi. Kechqurun qariyalar bilan birga ovqatlanib, nabiralardan birini yonlarida qoldirib, shundan keyingina uylariga ketishadi. Yo tavba, bunaqada farzandlar ishlaridan qolib ketishadi-ku. Chol bilan kampir bu haqda o'ylashmaydi. Menga yoqmadi bu odamlar”.

 

Bu − G'arb dunyosining talabi. Oilaga e'tibor jamiyatning ertasi bilan bog'liq. Oila muhitining sog'lomligi pirovard natijada jamiyatning sog'lomligiga olib keladi.

Dunyoning yuksak darajada rivojlangan mamlakatlari ham tashqi siyosatda eng avvalo shaxsiy manfaatni ko'zlaydi. Bu manfaatlar muhim strategik chorrahalarda o'zaro to'qnash kelib qolar ekan, yanada hushyor va ogoh bo'lishga to'g'ri keladi. Negaki mafkuraviy tazyiq ko'rinmas bir ofat yanglig' xalq, millat hayotiga asta-sekin kirib keladi, yoshlar ong-shuurida   chuqur ildiz otadi.

Buzilgan ko'prikni, yo'lni tuzatish, o'nglash mumkin. Tadbirkorlik bilan ish tutilsa, har qanday taqchillik, albatta, barham topadi. Ammo oiladagi nosog'lom muhit oqibatlarini tugatish hech qachon va hech yerda oson kechmagan va kechmaydi ham. Bola esini taniganidan boshlab unga nonning azizligi, tariqdek ushog'ini ham isrof qilish mumkin emasligini uqtiramiz. Bu narsa uning shuuriga, qon-qoniga singadi va keyinchalik hech bir holat bu tasavvurni o'zgartira olmaydi.

Mustahkam oila, ahil mahalla, yangi avlod tarbiyasi − bu uch muhim maqsad bugun jamiyatimiz uchun ham, har birimiz uchun ham g'oyat dolzarb vazifa hisoblanadi.

Ahmadjon MELIBOYEV

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

one − one =