Kimdan, nimadan pand yedim?

“Gaplashib o'tirib, ermak qilib bir katta lagan to'la gilosni yeb qo'yibmiz”, — degandi kimdir.

Biz-da o'zimizni ne bir ishlar bilan andarmon sanab, yetmish yoshdan ham o'tib ketibmiz. Nolish emas, an'anaviy chuqur xo'rsinish emas: to'rimiz ancha olisda qolganini osoyishta tan oladigan bo'ldik… Ustozimiz Zulfiya opa ayni shu yoshlarida: “Tugunlarimni tugib-tugib tayyor qilib qo'yishim kerak”, — degan gapni ko'p aytardilar.

Mundoq qaraganda, umrning hamma faslida tengqurlar, davradoshlardan faolroq, tinib tinchimaydiganroq, e'tiborga sazovorroq ko'ringanlardan biridekman. Ammo bugungi chuqur xo'rsinish, ichki og'riqlarning sababi to'rimiz ancha olisda qolgani emas, balki tokchaga qo'yib, yelkani tikka qilib qaraydigan tugunlarning soniyam, salmog'iyam haminqadarga arzirmikin…

Qalbda balog'at yo'q, shundanmi, jismu ruhiyatimda halovat yo'qdek.

…Ish faoliyatim avvalida Marg'ilondagi qizlar pedagogika bilim yurtida ishlaganim, keyin “Saodat” jurnalida qariyb o'n besh yil faoliyatda bo'lganim sababmi, jurnalistik qalamim deyarli xotin-qizlar hayoti bilan bog'landi. 1970, 80, 90-yillarda respublika xotin-qizlar jurnali, “Xalq so'zi” gazetasi, O'zbekiston milliy teleradiokompaniyasi ijodiy xodimi sifatida safarlarda bo'lib, yurtimizning turli hududlarida ko'rgan-kechirganlarim misoli hujjatli filmning oq-qora tasvirlari kabi. “Oq-qora tasvirlari” deganim xotiram xiralashgani sababli emas, balki u manzaralarning asli rangi-ro'yi bo'g'iq, g'amgin, nochor edi: erta bahordan kech kuzgacha kunning qaysi soatida bormang, paxtazorlarning muqaddimasi tutlarga osilgan belanchaklardan iborat “bog'cha”lar bo'lardi. Kichkintoylar nechtaligidan qat'i nazar, quruq bo'yidan boshqa hech narsasi bo'lmagan “bog'cha opa”, belanchaklarda qay biri yig'lagan, qay biri chivinlar hujuminiyam his etmay uxlayotgan rangpar, ozg'in bolalar. Go'daklarning sabri kattalarnikidan o'tardi, ular onalari tushlikka chiqqanda ko'krak tutguncha yoki luqma bermaguncha, chidashga mahkum edilar. Zaharli dori hidi ufurib turgan daladan chiqqan onalarning paxtazor egatlaridan silqib oqayotgan sap-sariq suvda qo'llarini yuvib, dori hidlari unnab ketgan ko'ylaklarini dilbandining yuziga bosib emizganlari, erkalatganlarini ko'rib… ayni o'sha pallada tuman markazlarining hamma bo'limlari yuqumli kasalliklarga moslashtirilib, sariq va ichburug' bilan og'rigan onayu bolalarga to'lib yotgani sababini anglardim. Ammo… ayni ko'rib o'rganganlarim “natijasi” sifatida respublika matbuot nashrlarida “dalalarda hosil mo'l-ko'lligi, uni yetishtirganlarning g'ayratu shijoati, fidoyiligi, ular dam olishi uchun yaratilgan sharoitlar, rejalar bajarilgach, dehqonlarning boshi osmonga yetib xursand bo'lgani” haqida balandparvoz sarlavhalar ostida maqolalarim chiqardi. Aslida, vaziyat chin vatanparvar, xalqparvar insonlardan xotin-qizlarni, ularning farzandlarini og'uga cho'miltirilgan dalalardan tezlikda xalos etish uchun o'tga, cho'qqa bo'lsa-da, qo'rqmay kirishni talab qilardi. Men esa “jonkuyar”, “xalqsevar” qalamkashligimni qizil imperiya sinchlari sina boshlagan “oshkoralik, qayta qurish” yillaridagina O'zbekiston onalar va bolalar o'limi bo'yicha ittifoqdosh respublikalar o'rtasida birinchi, ikkinchi o'rinlarni egallab turgani, onalarning sutidan ham “pestitsid” kabi zaharlar zarrasi chiqqani, harbiy xizmatga chaqirilgan o'zbek o'g'lonlari boshqa millat vakillariga qaraganda bo'yi pastligi, nimjonligini kuyunchaklik bilan yozishda namoyon etdim.

Har yili Toshkentning San'at saro­yida bo'ladigan qishloq xo'jaligi xodimlarining qurultoyidagi manzaralar ko'z oldimda: shu sohada ishlaydigan xotin-qizlar haqida katta maqolalar tayyorlash uchun qurultoyga borardim. O'sha paytda ko'zimga juda muhtasham, katta ko'rinadigan saroyning sahnasidan zalga qarasang, g'uj-g'uj erkaklar orasida xuddi keng yaylovda yakkam-dukkam ochilib qolgan lolaqizg'aldoq kabi u yer-bu yerda ayollar ko'rinardi. “Tavba, kolxoz, sovxozlarga borsang, bahordan kech kuzgacha dalalar, polizlar, bog'larda ketmon chopgan, yaganayu chekanka qilgan, paxta tergan, meva-chevayu sabzavot yig'ishtirgan, asosan, ayollar. Xirmonboshida, tarozi yonida uch-to'rtta erkak ko'rinadi. Bu yerda — hosil bayrami bo'lgan qurultoyda esa tamoman teskarisi”, degan hazilnamo zil gap xayolimdan ketmasdi. Biroq… “erkagu ayol huquqlarini teng qilish” shiori ostida xotin-qizlarning nozik hilqatligini mutlaq inkor qilgan, ularni ayollik, onalik saodatidan mosuvo etishni maqsad qilgan sobiq tu­zumning jamiyat muvozanatini buzib tashlagan bu adolatsizligidan noroziligim yaqinlar bilan kichik davralardagi suhbatlardan tashqariga chiqqan emas. “Millionlab tonnali xirmonlarni yuksaltirishda fidoyi, jonkuyar xotin-qizlarning chin dildan qilgan mehnatiyu muvaffaqiyatlari” to'g'risidagi maqola, ocherklarim bilan o'sha davr tegirmoniga suv quyganimni inkor etolmayman endi.

Mustaqilligimizgacha… o'zi loy changallab qurgan kelinlik uyidan eri tomonidan beshta qizi bilan paxtazorning vayrona dala shiyponiga haydab chiqarilgan ona-paxtakor; 1988 yilning 1 may kuni 28 kunlik chaqalog'i bo'lgan onaning qo'shnilari — til-adabiyot muallimlari va bolalar shifokori ko'chada, hammaning ko'z o'ngida qip-yalang'och qilib kaltaklangani; hukumat idoralaridan najot kutish xom xayol ekanligiga iqror bo'lib, erining noinsoniy zulmu tajovuzlaridan bolalariniyam, o'ziniyam qutqarmoq niyatida qotilga aylanib qolgan ayol… bu kabi taqdirlarga jurnalist sifatida aralashib qilgan ishlarim natijasi sahifalarda qolgan yozuvlar, xolos. “Opa, Oliy sud eshigidan kirib borsam, ovozimni eshitib hamma bo'limlar xonalarini berkitib olishadi. Ba'zilar menga qarab kulib o'tirishadi”, — degandi jabrdiyda ayollardan biri. O'ziga o't qo'ygan ayol yashagan kulbaga kirib borganimda, bunday sharoitda ona uch farzandi bilan qanday yashaganiga hech aqlim yetmagan…

Vazifamni bajargan bo'lib, tomonlarni tingladim, idoralardan ma'lumotlar oldim… bora-bora bu harakatlarim befoyda ekanini oldindan anglay boshladim. Shunday bo'lsa-da, ko'rib ko'rmaslikka, bilib bilmaslikka oldim, muammolar sababi ijtimoiy adolatsizliklarda ekanini yozmadim.

Balki, mening yo'qlab borishim, ko'ziga tikilib o'tirib dardlarini tinglashim qay bir opa-singillar uchun vaqtinchalik taskin, umidvorlikka sabab bo'lgandir. Ammo oxir-oqibatda kishining muammosi hal bo'lmasa, hayoti yengillashmasa, qadri tiklanmasa, inson kabi yashashiga imkonu sharoit yaratilmasa, jurnalist yoki obro'li idora xodimining bunday tashrif, maqolayu ma'ruzalarining nima keragi bor?! Aksincha, “ursa eti, so'ksa beti qotadi”, deyilganidek, qog'ozu matbuot sahifalarida so'zligicha qolib ketadigan, amalga aylanmaydigan ehtirosli, balandparvoz gap­lar kimlargadir ayni muddao bo'lib: “Shu yozuv-chizuving bilan ko'ngling tinchisa, biz ham sendan qutuladigan bo'lsak, xohlaganingcha yozaver!” — degan bo'lsalar, ajabmas.

Binokordan imoratlar, dehqondan hosilu xirmonlar, o'qituvchidan yosh avlod ongu shuurini yoritadigan ilmu ma'rifat, tikuvchidan liboslar, hunarmanddan kundalik hayotda asqotadigan buyumlar… — bular umrning ma'nosi, mohiyatini, shaxs faoliyatining salmog'ini belgilaydi. Men jamiyatga nima manfaat keltirdim?

Yuqorida tilga olingan hayotiy vaziyatlar haqida gap ketganda, “Zamon to'g'ri, rost gapni aytishga yo'l bermadi. Ko'pchilikning dardi ichida edi. Men ham o'shalarning bittasiman”, — deb o'zimizni oqlashimiz hech kimni ajab­lantirmay qo'ygan. Aslida, bu oqlovning tub mohiyati “Men shu ishni eplolmadim, qo'limdan kelmadi”, — degani emasmi? Bunday noshudlik bilan quruq aravani taraqlatib tortqilagandan ko'ra, oliy o'quv yurtida o'qitgan ustozlarimning mehnatlarini zoe qilmay, o'qituvchilik qilsam; onamning kasbi — do'ppi tikib nonimni halollasam; to'quvchilik, farroshlik bilan mehnatim samarasidan ko'nglim to'lsa bo'lmasmidi? Axir shaxsiy hayot yo'lini tanlash ixtiyorim bor edi-ku!

O'ylab ko'rsam, shu paytgacha faqat o'zimdan, o'zimning qo'rqoqligimdan pand yebman. Hayotimning eng g'animat, qaytmas imkoniyatlarini qo'rqoqlikka yem qilib beribman. Yo'rgakda tekkan kasal qabrgacha tuzalmaydi, deganlaridek, toki hozirgacha…

Mustaqillik bizga eng avvalo xalqu Vatan manfaatlariga mutanosib bo'lgan orzu-niyatlarimizga yetib yashash, bu yo'lda mehnat qilish, kurashish, kerak bo'lsa, talab qilish huquqini berdi.

…Kichkina qizim 2004 yili 1-sinfga borganda, mamlakatimizda lotin yozuviga asos­langan alifboga o'tish haqida qonun qabul qilingani uchun barcha kutubxonalarda matnida “sovet” so'zi uchragan kitoblarning hammasi chiqitga chiqarilgan edi. Ota-onalar yig'ilishida sinfga gajimdor pardalar, soat olish, bayramlarda o'qituvchilarga nima sovg'a qilish haqida boshlangan taklifu talablarni eshitmaganga olib, sinf kutubxonasi tashkil qilish haqida gapiraverganimning “hosili” qizimning yakkalanib qolishi, sinf rahbarining yo'lini topib uni haftalab pol, yo'laklarni yuvdirishi, baholarini pasaytirishi bo'ldi. Bolamga jonim achishib tahliliy maqolalar yozdim — “Ma'rifat” gazetasi tahririyatining e'tirofi, mukofotlariga sazovor bo'ldim. O'sha maqolalar ta'lim sohasiga mas'ul idoralar, maktablarda “o'rganib chiqilgan, tegishli choralar ko'rilgan” bo'lsa-da, amalda yigirma yillar davomida maktablarda yuqorida aytilgan vaziyat “tub yozib, palak otib ketdi”. Shunday muhitda farzandimning Alloh bergan qancha iqtidori uvol bo'lganini o'ylasam, ichim yonadi. Tasavvur qilaylik, ta'lim-tarbiyaga zid, dushman bo'lgan o'shanday sharoitda jismoniy, aqliy imkoniyatlari, iqtidorlari “tug'ilmay o'lgan” bolalarimiz soni yuzlarmi, minglarmi?.. Nega temir qaynoqligida bosishni o'ylamadim, o'zim kabi farzandining o'qishi, taqdiridan tashvishda yurganlar bilan birlashib, qavatma-qavat joylashgan xalq ta'limiga mas'ul idoralarning eshiklarini ochmadik, masalani ko'ndalang qo'ymadik, maktablarda sog'lom muhit yaratilishiga jon kuydirmadik? O'zbekiston Qahramoni, xorazmlik ustoz Anora Mahmudova: “Bola maktabga xuddi bayramga kelgandek kelishi kerak”, — deydilar. Yigirma yildan ortiq vaqt ichida ikki avlod vakillaridan qanchasi pardaga, remontga, kimlargadir sovg'aga pul olib kelolmagani uchun maktabga noilojlik va qo'rquv bilan borgan ekan?! Shunday vaziyatda ular darslarni nechog'li o'zlashtirdi, maktabdan qanday insonlar bo'lib chiqib ketishdiykin?!

Shunday to'kin-sochin, elining asl maslak­laridan biri o'ziga loyiq deb bilgan harki ne'matni, yaxshilikni boshqalarga ham ravo ko'rishi shart bo'lgan yurtda hatto shaharlarni sotib olishga imkoni bo'lganlar bilan bir qatorda amallab tirikchilik o'tkazayotgan kambag'allar kam emasligi… tirikchilik tashvishida chiqib ketgan millatdosh ayollarning qardosh mamlakatga borib, u yerda boshqalar oilasini buzish, axloqiy nopoklikda yetakchilardan bo'lib olishi… ko'chalarda tirbandlik­lar oliy maqomiga yetib, havosi dunyodagi eng iflos shahar bo'lib qolgan poytaxtda kimlardir har bir bolasini alohida-alohida mashinalarida maktabga, bog'chaga olib borib qo'yishi… Vatanning chekka hududlarida bolalar o'quvchilar uchun maxsus nashrlar borligidan ham bexabar ekani… — mustaqillikka erishgan barcha davlatlarda bo'lgani kabi, bizda ham jamiyat taraqqiyoti yo'lida hal etilishi shart sanalgan shu kabi muammo, vazifalar qatorlashib turibdi. Shunday vaziyatda — millatu xalqning kelajagi kemtik bo'lishiga olib kelguvchi adolatsizlik, jaholat, xudbinlikni e'tirof etganing uchun qarsaklar olish bilangina bu masalalarning yechimiga hissa qo'shdim, deb kifoyalanishning hosilasi ichi bo'sh tugunlar emasmi? Takror aytaman: shu paytgacha faqat o'zimdan, o'zimning qo'rqoqligimdan pand yebman. Bu iqrorim — na bir oniy holat xulosasi, na kimlargadir ibrat bo'lishidan ham oldin o'zimni uyg'otishini, qalbimda yaxshi niyat bilan boshlangan ishlarni oxirigacha, aniq natijagacha jur'at, qat'iyat, bandalaru Alloh roziligi yo'lida qo'rqmay amalga oshirishga sabot eshigini ochishidan umidvorligimdir.

Keyingi vaqtlarda biz jadid ajdodlarimizga juda muhtoj ekanimiz haqida ko'p gapirilmoqda. Umr chaqmoq misoli, hech kim bu dunyo­­ga ustun bo'lmaydi. Ammo harki mustaqil yurtning taraqqiyotga intilgan ozod xalqi hamisha jadidlardek avlodga, ya'ni ona Vatan istiqbolini faqat tasavvur etibgina qolmay, unga eltuvchi ta'lim-tarbiya dasturlarini tuzib, shu dasturlarni hayotga tatbiq etish uchun maktablar, madaniy-ma'rifiy jamoalargacha tashkil etib, o'zlari shu dargohlarda muallimlik, notiqlik, rejissyorlik, aktyorlik qilib, ulug' maqsadni amalga oshirishga umrini tikkan jadid bobolarimiz kabi mardona ziyolilarga muhtoj.

Muhtarama ULUG'OVA